Shaǵyn jáne orta bıznes qoldaýǵa zárý

Senat Tóraǵasy Máýlen Áshim­baev óz sózinde otan­dyq bı­z­nes­tiń mańyzdy máse­lelerine toq­taldy. Onyń aıtýynsha, soń­ǵy jyldary shaǵyn jáne orta bız­neste belsendi sýbektilerdiń sany artyp keledi. Biraq soǵan qara­mas­tan qazaqstandyq shaǵyn kásiporyndar qyzmetiniń negiz­gi salasy saýda bolyp otyr, kóptegen bıznes sýbektileri kó­leń­kede jumys isteýge bet bur­ǵan. Orta bıznes sýbekti­leri­niń sany qysqarýda. 2015 jyldan bastap mundaı kásiporyndardyń sany 13 paıyzdan azaıyp ketti.

Senat Tóraǵasy bankterdiń shaǵyn jáne orta bızneske nesıe berýiniń azaıýyn, memlekettik qoldaý sharalary jónindegi aqparattyq-túsindirý jumystary deńgeıiniń tómendigin jáne ulttyq kompanııalardaǵy satyp alýǵa kásipkerler úshin qoljetimdi bolmaı otyrǵanyn jáne basqa da problemalar týraly aıtty. Máýlen Áshimbaev sony­men qatar pandemııa kezin­de elimizde bıznesti qoldaý jónin­de qosymsha sharalar qabyl­danǵanyn atap ótti.

«Shaǵyn jáne orta kásip­ker­likti damytý – el ekonomı­kasynyń ósimin jáne onyń turaq­tylyǵyn qamtamasyz etýdiń negizgi sharttarynyń biri. Qazirgi ýaqytta bul máseleniń mańyzy burynǵydan da arta tústi.

Pandemııa birqatar salaǵa, onyń ishinde shaǵyn jáne orta bızneske de óz zardabyn tıgizdi. Kólik, saýda, qyzmet kórsetý, qoǵam­dyq tamaqtaný, qonaqúı jáne jyljymaıtyn múlik bız­nesi aıtarlyqtaı shyǵynǵa ushy­rady. Qoldaǵy bar derekterge súıensek, pandemııadan kem degende 800 myń otandyq kásipker zardap shekken.

Qazirgi tańda shaǵyn jáne orta kásiporyndar shama­men 3 mıllıon 300 myń qazaqstandyqty ju­mys­pen qamtyp otyr. Bul ekono­mıkalyq belsendi halyq­tyń 39 paıyzyn quraıdy. Sondyqtan osy salanyń áleýmettik mańyzy óte zor.

Shaǵyn jáne orta bıznes Mem­leket basshysynyń bas­ty nazarynda. Prezıdentimiz bıyl­ǵy Joldaýynda shaǵyn jáne orta bızneske qosymsha kómek retinde keshendi qoldaý sharalaryn usyndy. Pandemııaǵa baılanysty jeńildikpen beriletin nesıe kólemi aıtarlyqtaı ulǵaıdy. Nesıelerdi 6 paıyzǵa deıin tómendetý úshin memlekettik sýbsıdııa berilip jatyr.

Memlekettik organdar men kvazımemlekettik sektorǵa tıe­sili jyljymaıtyn múlik nysandaryn jalǵa alǵany úshin tólenetin jaldaý aqysy jyl sońyna deıin toqtatyldy. Shaǵyn jáne orta bıznes ókil­deriniń eńbekaqy qoryna túsetin aýyrtpalyq jeńildetildi.

Salyq kodeksine birqatar mańyzdy túzetýler engiziledi. Shaǵyn jáne orta bıznesti eki jylǵa qosylǵan qun salyǵynan jáne áleýmettik salyqtan bosatý usynyldy. Prezıdent tapsyrmasy boıynsha tabystyń 3 paıyzy kóleminde bólshek salyq engiziledi. Osy jáne basqa sharalar shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýǵa óz úlesin qosatyny sózsiz», dedi Senat Tóraǵasy.

Senatorlar parlamenttik tyńdaýǵa daıyndyq barysynda Úkimetke shaǵyn jáne orta bıznes máselelerin sheshýge yqpal etýge arnalǵan birqatar usynys ázirledi. Palata depýtattary kásipkerlerdiń qyzmetine aralasqany úshin laýazymdy tulǵalarǵa jáne reıderlikke jaýap­kershilikti kúsheıtýge baǵyt­talǵan naqty sharalardy usyndy.

«Senatorlar laýazymdy tul­ǵa­lardyń kásipkerlerdiń qyz­metine aralasqany úshin jaýap­kershilikti kúsheıtýge baǵyt­talǵan sharalardy qoldaıdy. Elimizdiń Prezıdenti atap ót­kendeı, kásipkerlik qyzmetke zań­syz kedergi jasaý memleket­ke qarsy aýyr qylmys retin­de qarastyrylýy kerek. Mem­leket basshysynyń bul nusqaýyn zańnamaǵa birqatar ózgeris­ter engizý arqyly júzege asyrý­ǵa bolady. Ákimshilik quqyq­buzý­shy­lyq týraly jáne Qyl­­mys­tyq kodeksterge ózgeris­ter engizý kózdelýde», dedi Máýlen Áshimbaev.

Sondaı-aq kásipkerlerdiń jer ýchaskelerine qol jetkizý sharttaryn jaqsartý usynyldy. Senat Tóraǵasy atap ótkendeı, usynylyp otyrǵan sharalardyń biri – bos jer ýchaskeleri men saýdaǵa shyǵarý jospary týraly aqparatty júıeleý jáne ınternet-resýrstar men basqa da alańdarda ornalastyrý arqyly meılinshe ashyqtyǵyn jáne qoljetimdiligin qamtamasyz etý bolyp otyr. Sondaı-aq eldi mekenderdegi jerlerdiń nysanaly maqsatyn ózgertý rásimin, onyń ishinde artyq kelisý rásim­derin alyp tastaý arqyly oń­taılandyrý usynylady, dedi ol.

Máýlen Áshimbaev mıkro­kásipkerlik sýbektilerin jeke sanatqa bólý týraly bastamany jarııa etti.

«Ondaı erejeni Kásipkerlik kodeksinde bekitý usynylady. Ol tıisti baǵdarlamalar aıasyn­da mıkrobıznesti tıimdi jáne naqty qoldaýǵa, onyń ishinde jeńildetilgen jáne ońaılatylǵan nesıe berý arqyly yqpal etýge tıis», dedi Máýlen Áshimbaev.

Senat Tóraǵasy sondaı-aq «Bızneske arnalǵan Úkimet» biryń­ǵaı servısi men memlekettik qol­daý aqparattyq portalynyń jumysyn tıimdi qurýdyń mańyz­dylyǵyn atap ótti.

«Adamdarǵa arnalǵan yńǵaı­ly ári túsinikti aqparattyq ser­vısterdi jan-jaqty damytý qajet. Ondaı ónimder bızneske memlekettik qoldaý quraldaryn jaqsy baǵdarlaýǵa, jetkizýshiler men áriptesterdi izdestirýge jáne ónimdi sheteldik naryqtarǵa ilgeriletýge kómek­tesýi tıis», dedi ol.

Máýlen Áshimbaev sóziniń sońynda shaǵyn jáne orta bıznes salasyndaǵy zańnamany to­lyq revızııalaý men júıeleý qajet­tigine basa nazar aýdardy.

«Memleket basshysynyń Úki­metke bergen tapsyrmasyn oryndaý aıasynda shaǵyn jáne orta bızneske qatysty zańnamaǵa tolyq revızııa jasap, júıelendirgen jón. Salyq­tyq ákimshilendirýdi jetil­dirýdi jalǵastyrý qa­jet. Kásip­kerlerdiń esep­tiligin ońtaı­landyrý úshin múm­kin­dikterdi qarastyrǵan jón. Shekten tys bıýrokratııalaný­dy, qaıta­lanýdy, qarama-qaıshy­lyq­tar­dy boldyrmaý, bıznesti ne­gizgi qyzmetten alańdatpaýy kerek», dedi Senat Tóraǵasy.

Budan keıin Senattyń Eko­no­mıkalyq saıasat, ın­nova­sııalyq damý jáne kásip­kerlik ko­mıtetiniń tóraǵasy Dáýren Ádilbekov baıandama jasap, shaǵyn jáne orta bıznes sala­syndaǵy birqatar júıeli problemany atap ótti.

«Ekinshi deńgeıli bankterdiń shaǵyn jáne orta bıznes sýbek­tilerin nesıemen qamtýy óte tómen. Munyń birinshi sebebi – bank nesıeleriniń paıyzdyq ústemeaqysy joǵary. Bankter sha­ǵyn jáne orta bıznes salasyn­daǵy 30 myńǵa jýyq qaryz alý­shyǵa qyzmet kórsetedi. Bul – osy salada jumys istep turǵan sýbektilerdiń nebári 2,5 pa­ıyzy ǵana.

Memlekettik sýbsıdııa retinde 6 paıyzdyq jyldyq paıyzben bıznesti qoldaýǵa baǵyttalǵan memlekettik qoldaý shaǵyn jáne orta bıznesti jet­kilikti deńgeıde qamtı alǵan joq. Bank sektory memlekettiń qatysýynsyz shaǵyn jáne orta bızneske múldem nesıe bermeıdi.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń máli­metinshe, ekinshi deńgeıli bank­terdiń memlekettiń kóme­ginsiz shaǵyn jáne orta bızneske nesıe berý úlesi bıyl nebári 19 paıyzdy qurady.

Bankter jeńildetilgen nesıe­lendirýdiń memlekettik baǵ­darlamalaryna qatysýdan, nesıelenetin kásipkerler sanyn kóbeıtýden jáne nesıelik táýekeldi tómendetýden paıda kóredi. Biraq olar shaǵyn jáne orta bızneske óz betinshe nesıe berýge qulyqsyz.

Ekinshiden, otandyq kásip­kerler úshin bankter usynǵan sharttarmen nesıe alý tıimdi emes. О́ıtkeni olarda kredıtti tóleý merzimin keıinge shegerý tetigi joq. Kez kelgen bıznes-jobany iske asyrý úshin bel­gili bir ýaqyt qajet. Al nesıe tó­lem­derin alǵannan keıin bir aıdan keıin tólenýi kerek», dedi senator.

Dáýren Ádilbekovtiń aıtýynsha, talqylanyp otyrǵan saladaǵy ekinshi júıeli problema – bıznes sýbektileriniń memlekettik satyp alý prosesine az qatysýy.

«Memlekettik satyp alý týraly» zańda satyp alýdy bir kózden tikeleı shart jasasý arqyly júzege asyrýǵa bolatyn 50-den astam jaǵdaı belgilengen. Sonyń saldarynan birqatar qıyndyq týyndap, kásipkerlerdiń satyp alý júıesine qatysý pro­sesin qıyndatady. Tapsyrys berý­shiniń kim ekenine qaramas­­tan, mem­­lekettik satyp alý­dyń biryń­ǵaı qaǵıdalary bolýy tıis. Sebebi sol qyzmetti birdeı shart­tar boıynsha satyp alý kerek», dedi depýtat.

Senator keltirgen derekterge súıensek, memlekettik satyp alýdaǵy osyndaı ereksheliktiń áserinen keı bıznes sýbektileri satyp alýdy jıi-jıi jeńip alatyn kórinedi. Máselen, 2018 jyly 49 myńnan astam merdiger memlekettik satyp alý kon­kýrsyn bes retten artyq jeńip alǵan. Osylaısha, olar qosalqy mer­diger jaldap, jumysty sapasyz atqarýǵa jol ashqan.

Sonymen qatar depýtat qazirgi tańda kásipkerlik jáne ózge qyzmet nysandarynyń jumysyn epıdemııalyq jaǵdaıǵa qaraı ortalyq memlekettik organ nemese laýazymdy tulǵa shekteıtinin atap ótti. Karantın engizý týraly aqparatty jarııa­laý merzimi rettelmegen. Bul kásip­kerler úshin bıznesti josparlaý men júrgizý qaterin ulǵaıtady.

«Kásipkerlik qyzmetin shekteý tetiginiń ózi birqatar suraq týdyrady. Máselen, kásipkerler­diń aıtýynsha, qazir qalaaralyq avtobýs tasymaly shektelgen. Biraq adamdar jeńil kólikpen 5-15 jolaýshy bolyp bir qaladan ekinshi qalaǵa qatynap júr, áýe jáne temir jol qatynasy bar. Alaıda sanıtarlyq talaptardy oryndap tursa da, avtotasymal toq­tatylǵan. Kınoteatrlardyń jumysyna qatysty da osyny aıtýǵa bolady. Olar vedomstvo­aralyq komıssııanyń 18 talabyn oryndasa da, jumys isteýge ruqsat etilgen joq.

Pandemııa jarııalanǵanda densaýlyq saqtaý júıesi jáne halyq COVID-19-ben kúresýge daıyn bolǵan joq. Alaıda qazir jaǵdaı ózgerdi. Halyq betperdemen, dári-dármekpen qamtylǵan, tósektik oryn, jasandy tynys aldyrtý apparattary bar, emdeý hattamasy aıqyndaldy. Osy oraıda bızneste mynadaı suraq týyp otyr – aýrýdyń taralýyna kásipkerlik qyzmet qana sebep pe?», dedi D.Ádilbekov.

Parlamenttik tyńdaý barysynda Ulttyq ekonomıka mı­nıstri Rýslan Dálenov baıandama jasap, eldegi shaǵyn jáne orta bıznestiń jaı-kúıi týraly aıtyp berdi. Vedomstvo basshysynyń sózine súıensek, 2019 jyly bul salanyń ishki jalpy ónimdegi úlesi 31,7 paıyzdy quraǵan. Salystyrmaly túrde qarasaq, 2015 jyly bul kórsetkish 24,9 paıyzǵa teń edi.

«Bizdiń mindetimiz – shaǵyn jáne orta bıznestiń ishki jalpy ónimdegi úlesin 2025 jylǵa qaraı 35 paıyzǵa deıin, al 2050 jylǵa qaraı 50 paıyzǵa jetkizý. Bul damyǵan elderdiń deńgeıine sáıkes keledi. Bızneste jumys­pen qamtylǵandar sany jyl saıyn artyp keledi. Qazirgi tańda olardyń sany 3,5 mln adamdy quraıdy.

Nur-Sultan jáne Almaty qalalary qazaqstandyq shaǵyn jáne orta bıznes qurylymynda jetekshi oryn alady. О́ńirlik jalpy ónim kóleminiń úshten biri, sondaı-aq shaǵyn jáne orta bızneste jumys isteıtinderdiń jalpy sanynyń úshten biri eki qalaǵa tıesili.

Shaǵyn jáne orta bıznes – jumyspen qamtýdyń negizgi draıveri. Máselen, 2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha shaǵyn jáne orta bıznestegi adamdar sany 3,5 mln-ǵa jetti. Bul 2015 jylmen salystyrǵanda 8 paıyzǵa artyq.

Saýda sektory óndirilgen ónim kólemi boıynsha kósh bas­tap tur. Onyń úlesine osy sala óndirisiniń tórtten bir bóliginen astamy tıesili. Shaǵyn jáne orta bıznes óniminiń 20 paıyzy ekonomıkanyń ónerkásiptik sektoryna tıesili.

О́ńdeý ónerkásibindegi shaǵyn jáne orta bıznes 212 myń adamdy nemese osy saladaǵy jalpy jumyspen qamtylýynyń 6 paıyzyn qamtıdy. Jumyspen qamtylǵan kásiporyndardyń negizgi úlesi, ıaǵnı 50 paıyzǵa jýyǵy tamaq ónimderi, metall, metall emes ónimder óndirisine tıesili.

О́ńdeý ónerkásibindegi shaǵyn jáne orta bıznes jyl saıyn 4 trln teńgege ónim shyǵara­dy. Onyń jartysynan kóbi – azyq-túlik óndirisi, metallýrgııa ón­di­risi jáne metall/metall emes ónimder óndirisi», dedi R.Dálenov.

Is-sharaǵa Parlament depýtattary, ortalyq memleket­tik jáne jergilikti atqarýshy organdardyń basshylary, «Atameken» UKP, bıznes jáne halyqaralyq uıym­dardyń ókilderi, elimizdegi Kásip­ker­ler quqyqtaryn qorǵaý jónin­degi ýákil, sondaı-aq Senat ja­nyn­daǵy Jas sarapshylar klýby­nyń músheleri qatysty.

Parlamenttik tyńdaýdyń qorytyndysy boıynsha ázir­lengen usynymdar Úkimetke jiberilmek. Usynymda Kásip­ker­lik kodekske memlekettik qol­daý kórsetý sharalaryn keńeı­tý, memlekettik baqylaýdy (qada­ǵalaýdy) júzege asyrý kezinde kásip­kerlerdiń quqyqtaryn qor­ǵaý maqsatynda birqatar ózgeris engizýge keńes berildi. Sonymen qatar Salyq kodeksine, Jer kodeksine, Ákimshilik quqyqbuzý­shylyq týraly kodekske jáne taǵy basqa qujattarǵa birqatar ózgeris engizý aıtylǵan.