Kúrish óndirisinde kúrmeýli másele kóp

Ǵylymǵa  negizdelmese, nátıje shyqpaıdy

Jergilikti bıliktiń aralasýy­men bul másele de ońynan sheshilip, bıyl oblys dıqandary 550 myń tonnadan astam ónim jı­nady. Jalpy, darııa arnasynyń tómen tú­sýi onsyz da máselesi kóp kúrish sharýa­shy­ly­ǵynyń keleshegine qatty áser etetin túri bar.

Álemde jyl saıyn 750 mln ton­nadaı kúrish jınalady. Onyń 80 paıyzdan astamy ındıka dep atalatyn túri. Suranysqa ıe su­ryp ta osy.

Al elimizde negizinen ıaponıka túrshesine jatatyn suryptar egiledi. Qyzylordadaǵy Ybyraı Ja­qaev atyndaǵy Qazaq kúrish sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń seleksıoner ǵa­lymdary ındıka túrine jatatyn uzyn dándi suryp shyǵaryp, ony óndiriske engizýge ázirleýde.

Bizde kórshiles Qytaı men Re­seıge qaraǵanda ónimdilik álde­qaıda tómen. Ǵalymdardyń aıtýynsha, munyń basty sebebi – jerdiń tuzdanýy. Máselen, bizde ortasha ónim gektaryna 45-50 sent­nerden aınalsa, Reseıde bul kórsetkish 60-70 sentnerden asyp ketedi. Bul salada jetekshi el sanalatyn Qytaı 1996 jyldan bas­tap gıbrıdti kúrish óndirisimen aınalysyp keledi. Osydan 4 jyl buryn olar 230 sentnerden ónim alyp, álemdik rekord ornatty. Qazir bul elde 150-180 sentner qalypty ónim sanalady.

Ǵalymdar mol ónim alýdyń birden-bir joly tehnologııa men aýyspaly egis talaptaryn saqtaý ekenin aıtady. Mysaly, kúrish ınstıtýty ǵalymdary jerdi te­reń jyrtý ádisin qoldanǵanda to­pyraq astyndaǵy qatty ultan ydyrap, tuzdyń konsentrasııasy azaıǵan. Sonyń nátıjesinde ónim kólemi 49 sentnerden 75-ke deıin artty. Biraq bul tehnologııany buljytpaı saqtaýǵa shaǵyn sharýashylyqtardyń shamasy kele bermeıdi.

– Jerdiń taqtaıdaı tegistigi ónim­dilikti arttyryp, jarma ba­­ǵa­synyń arzandaýyna áser ete­­tinin umytpaýymyz kerek. Mysaly, osydan 50 jyl buryn biz seleksııalyq proseste 1 sharshy metrge 70 dán sebetinbiz. Qa­zir 700 dánnen asty. Bul topy­­raq qu­narynyń jyl saıy­n tó­men­dep, tuzdylyqtyń artyp kele jat­qanyn kórsetedi. Al ony qalyp­qa keltirý úshin kóp­tegen melıo­ratıvtik sharalar atqarylýy tıis, – deı­di belgili seleksıoner ǵalym, aýyl ­sharýashylyǵy ǵy­lym­da­ry­nyń doktory, kúrishtiń «Mar­­jan» jáne «Arý» suryp­tary­nyń negizgi avtory Qurmanbek Bákir­uly.

Ala-qula jer sýdyń da sory. My­saly, Qyzylordanyń jaǵ­da­ıynda 1 gektar kúrish alqabyna shamamen 24 myń tekshe metr sý ketýi kerek. Qazir onyń kólemi 30-35 myń tekshemetrge deıin je­tip otyr. Eger jer tegis bolyp, agro­tehnıkalyq talaptar saqtalsa, bıylǵy sýdyń ózi aǵyl-tegil jeter edi. Mysaly, Jalaǵash aýdanynda kanaldyń aıaǵyna ornalasqan «Er-Áli» sharýa qojalyǵynyń egini sýdan qalǵan joq. Sharýashylyqtyń taqtaıdaı tegis alqabyndaǵy sýdyń bıiktigi 5-10 santımetrden as­pady. Kúzde qojalyq oblys boıynsha kórsetkishi jóninen kósh basynda turdy.

Súdiger jyrtýdan bastalatyn talaptardy tolyq saqtaǵanda ǵana kóńildegideı ónim alasyń. Qazir oǵan qarap jatqandar az. Kópshiligi tehnıkasy joqtyqtan alqapty shala daıyndap, tek ty­ńaıytqyshty ústep berip ónim alyp jatyr. Bul Syrdyń brendine aınalǵan kúrishtiń sapasy men ózindik qunyna áser etedi. Jalpy, 70-80 myń gektarǵa dán seýip, sodan alynatyn ónimdi molaıtýdyń qamyn oılaǵanymyz jón. Ol úshin óndiris ǵylymǵa negizdelýi kerek.

Ybyraı Jaqaev atyndaǵy Qa­zaq kúrish sharýashylyǵy ǴZI bas ǵylymı qyzmetkeri, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Áset Toqtamysov osy kúni 1 kılo ónimniń ózindik quny shamamen 300 teńgege jetip qalǵa­nyn aıtady. Al bazardaǵy satylyp jatqan kúrishtiń baǵasy 250 teńgeniń aınalasynda.

– Memleket bergen sýbsıdııa esebinen sharýalar kúrishti ózin­dik qunynan arzanǵa satyp jatyr. Árıne, alqabyn baptaǵan, tehnıkasy saı sharýashylyqtarda ózindik qun áldeqaıda arzan bo­lýy múmkin. Biraq ondaılar kóp emes. Sondyqtan da memleket ta­ra­pynan kúrish egetin qury­lym­­­dardyń tehnıkasyn, múm­kin­digin tekseretin, soǵan saı ruq­sat beretin júıe jasaý kerek. Áıt­pese, agrotehnıkalyq talaptardy saq­tamaıtyndar topyraq qu­naryn qur­typ bitetin boldy, – deıdi ǵalym.

Jergilikti ǵalymdar Ǵarysh­tyq zertteýler ınstıtýtymen de tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteıdi. Bıyl jasalǵan ǵaryshtyq monıtorıng kúrish egistikteriniń jaǵdaıyn anyqtaýǵa kóp kómegin tıgizdi. Sonymen qatar áýeden zertteıtinder alynatyn ónimniń ortasha kólemin de shyǵaryp bere alady. Degenmen bul boljamnan qambaǵa túsken kúrish kólemi ál­de­qaıda kóp. Árıne, dıqan eń­beginiń aqtalǵany qýantady-aq. Biraq kúrishshiler men ǵalymdar tyǵyz baılanysyp, zamanaýı tehnologııalar men jańa suryp­tardy endirse, el nesibesi budan da eselene túser edi.

Ǵylymnyń áleýeti men dı­qan­nyń eńbegin bir arnaǵa to­ǵys­tyrýǵa kederginiń biri – ǵy­lymǵa memleket tarapynan kó­ńil bólýdiń kemdigi. Qarajat je­tis­peýshiliginen seleksııa salasy toq­taýdyń az-aq aldynda tur. Elimiz boıynsha osy sala­daǵy jalǵyz ǵylymı-zertteý ıns­tı­týtyna qaralatyn qarjy tym az. Ǵalymdar jergilikti baǵdar­lamalar aıasynda bólingen qara­jatty talǵajaý etip keledi.

Osydan biraz jyl buryn Re­seı dál osyndaı jaǵdaıdy bas­tan keship, gektarynan 23-aq sentner ónim alǵan kezi bolǵan. Kóp uzamaı memleket salaǵa mol qarjy quıyp, kúrish óndirisi jóninde baǵdarlama qabyldandy. Sol arqyly qazir olar saladaǵy jetekshi memleketter qataryna qosyldy.

Bıyl sý tapshylyǵy bolǵan joq

Bul – óńirdegi iri sharýa­shy­lyqtar ókilderiniń pikiri. 5 myń gektardan astam alqapqa kúrish egip, segiz júzden astam adamdy jumyspen qamtyp otyr­ǵan «Abzal ı K» tolyq serik­tes­tigi­niń kommersııalyq dırektory Saǵıdýlla Syzdyqov artyq jeri bar, aýyspaly egis talabyn saqtamaǵan qojalyqtarǵa talapty qatańdatý kerek degen pikirde.

– Osydan 2 jyl buryn О́z­bekstanda kúrish kóńildegideı shyqpaı qalyp, olar bizdiń ónimdi kótere satyp alǵany esińizde bolar. Sodan keıin bizde kúrish egýge qumarlar kúrt kóbeıip, alqap ulǵaıdy. Jańadan jer ashyp, kúrish ekkender de bar. Bıyl bizdegi sý tapshylyǵynyń túp-tórkini osyndaı ashkózdikte jatyr. Bul máseleni tekserip, esepte joq alqapqa dán sepkenderge jaza qoldansa da artyq emes, – deıdi S.Syzdyqov.

Bıyl jergilikti bılik tarapynan sýdyń jyldaǵydaı bolmaıtyny erterek eskertilip, múm­­kindiginshe kúrish kólemin qys­qartý usynylǵan. Iri sharýa­shylyqtar bul usynysqa túsinis­tikpen qarady, aýyspaly egis talabyn da buzǵan joq. Al kúrish óndirisine naýqandyq paıda dep qa­raıtyndar týraly áńgime basqa.

Kúrish dástúrli ónimge aı­nalǵan Syr boıynda «Bir túp qamys bir qulaq sýdy ustaıdy» degen sóz bar. Irgeli qurylymdar bul támsilge de qulaq túrip, kanal boıyn turaqty tazalap otyrady. Al sol arnadan sý alyp otyrǵan shaǵyn sharýashylyqtardyń mun­daı ortaq mindetten de syrt­tap qalyp jatatyny bar. Son­dyqtan maıda qurylymdardy irilen­di­rý­diń tıimdi jolyn oılanǵan jón.

Bıyl «Abzal ı K» tolyq se­rik­­testigi gektaryna 63 sent­ner­­den ónim aldy. Ishki naryq­ta 230 teńgeden satylyp jatyr. Eksport­taǵy baǵasy da osyn­daı. О́nimdi tez satyp, keler jyl­­ǵy egistiń qamyna kiri­se­tin sharýa­lardyń shetel valıý­tala­rynyń teńge baǵamyna qatysty quby­lýy­nan keıde utylyp qalyp ta jatatyn kezi az emes.

Saladaǵy máseleniń taǵy biri, aýyl sharýashylyǵy tehnıka­synyń tolyq tizbesine kádege jaratý alymynyń engizilgeni bolyp tur. Alym engizilgeli beri jyl ortasynda 130-140 mln teńgege baǵalanǵan kombaındar 200 mln teńgeniń ústine shyǵyp ketti. Investısııalyq sýbsıdııa talaptary da sharýa úshin asa bir yńǵaıly bolyp turǵan joq.

– Sýbsıdııaǵa ótinim qabyl­daýda da másele joq emes. Por­tal arqyly ınternet jaqsy tar­tatyn aımaqtaǵylar ǵana ótinim berip úlgere alady. Al aýyl­daǵylar qoldaýdan shet qalyp jatyr. Byltyr 1 mıllıard 300 mıllıon qarjy 40-45 mınýtta úlestirilip, kóp sharýaǵa kók tıyn buıyrmady. Sondyqtan qujaty daıyn adamdy tirkep, qarjy túskende sol kezekpen berse ádil bolar edi, – deıdi bıyl oblys sharýashylyqtary ara­synda ozat qurylym atanǵan Qarmaqshy aýdanyndaǵy «Jańa­jol» jaýapkershiligi shekteýli serik­testiginiń jetekshisi Oryn­basar Tólepov.

Syr brendiniń bola­shaǵyn bulyńǵyrlap turǵan pro­ble­malar­dyń bir parasy osyndaı. Egin sha­rýa­shylyqtarynyń talaptardy saqtaýyn qadaǵalaýdy kúsheıtse, kóp máseleniń kóbesi sógile túser edi. Áıtpese, ty­ńaıtqyshtyń kúshimen qunary ket­ken topyraqqa shyqqan kú­rishtiń endigi jerde yrysqa aınalýy ekitalaı.

Qyzylorda oblysy