Saılaý prosesine kimder qatysa alady?

Otyrysqa qatysqan saıası partııa­lardyń, Bas prokýratýranyń, Ádi­let, Ishki ister jáne Qarjy mınıstr­likteriniń ókilderi, aýmaqtyq saılaý komıssııalary úsh máseleni talqylady. Kún tártibindegi birinshi jáne ekinshi másele boıynsha baıandama jasaǵan Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshe­si Asylbek Smaǵulov saılaýǵa ADAL jáne «Aq jol» partııalary usynǵan tizimderdi tirkeý máselesine toqtaldy. Qos partııa da 27 qarasha kúni qujattaryn tapsyrǵan. ADAL saıası partııasynyń tiziminde 16 adam bar. Olardyń beseýi – áıel jáne 29 jasqa tolmaǵandar, bul – tizimge engenderdiń jalpy sanynyń 31,2 paıy­zy. Al «Aq jol» partııasy usynǵan 38 úmitkerdiń 14-i – áıel jáne 29 jas­qa tolmaǵandar.

Otyrystyń úshinshi máselesi – saılaý prosesine qatysýshylar­dyń ókilettigi boıynsha OSK múshesi Serik Sydyqov baıandama jasady. О́z baıan­damasynda ol ókilettikterdi iske asyrý, saılaý prosesine qatysý­shy­lar­dy tirkeý máselelerin túsin­dirdi. Sondaı-aq spıker partııa­lar­­dyń se­nimdi tulǵalary, saıası par­tı­ıa­l­ar­dyń, ózge de qoǵamdyq bir­les­­tik­ter men kommersııalyq emes uıym­dardyń baıqaýshylary, shet mem­leketter men halyqaralyq uıym­dar­dyń baıqaýshylary, otandyq jáne shet­eldik buqaralyq aqparat qural­dary­nyń ókilderine jeke-jeke toqtaldy.

Kandıdattar men partııalyq tizimderin usynǵan saıası partııalar saılaý naýqanynda kómektesetin, úgit-nasıhat jumystaryn júrgizetin senimdi tulǵalaryn bekitýge quqyly. Olardyń mártebesi ASK-de tirkelgen sátten bastap kúshine enedi. Saıası partııalar senim bildirgen adamdaryn óz qalaýy boıynsha tıisti saı­laý okrýgindegi árbir saılaý ýchas­kesi­ne úsh adamnan aspaıtyndaı etip qoıa alady. Ol úshin tıisti saılaý ko­mıs­sııasyna habarlaýy kerek. Tir­keý rásimi OSK-niń 2011 jylǵy 21 qara­sha­daǵy «Senim bildirilgen adamdardy tirkeý jónindegi nusqaýlyqty bekitý týraly» №62/108 qaýlysymen aıqyndalǵan. Ol tulǵa mindetti túrde Qazaqstan azamaty bolýy tıis. Saılaý komıssııasynyń múshesi nemese memlekettik saıası qyzmettegi laýazymdy tulǵa bola almaıdy. Daýys berý kúni tıisti saılaý okrýgindegi ár­bir saılaý ýchaskesinde bir mezgilde ár­bir kand­ıdattan nemese saıası partııa­dan bir senimdi tulǵa qatysýǵa quqyly.

Saıası partııadan, ózge de qoǵamdyq birlestikten, kommersııalyq emes uıym baıqaýshylary bolsa da­ýys berý­diń ótkizilýin, daýystardy sa­naýdy, sondaı-aq aýmaqtyq saı­laý ko­mıssııasynyń, ýchaskelik saılaý ko­mıssııasynyń sheshimderi men áre­ket­terin baıqap, zań buzýshy­lyq­tardy qadaǵalaıdy. Daýys berý kúni tıisti saılaý okrýgindegi ýchaskede bir mezgilde árbir saıası partııadan, ózge de qoǵamdyq birlestikten, kom­mer­sııalyq emes uıymnan bir-bir baı­qaýshydan qatysa alady. Baı­qaý­shynyń mártebesi ÝSK-de ol tý­ra­ly derekterdi esepke alý jýrnalyna engizilip, tirkelgen sátten bast­ap kúshine enedi. Ýchaskedegi da­ýys­tardy sanaý hattamasyn joǵa­ry turǵan aýdandyq ne qalalyq ko­mıs­sııaǵa tapsyrǵannan keıin, son­daı-aq zańnama buzylǵan jaǵdaıda baıqaýshy óz mártebesin joǵaltady. Baıqaýshy retinde tirkeý úshin belgili bir zańdy tulǵa qujat tapsyrýy kerek. Bul qujat baıqaýshyny jibergen uıymnyń mórimen rastalady jáne baıqaýshynyń jeke basyn kýá­landyratyn qujatty kórsetken kezde jaramdy bolady. Bul rette zańdy tulǵa beretin qujatta jeke tulǵaǵa beri­letin ókilettik, jeke málimeti, son­daı-aq ókilettikterdi oryndaýǵa ke­der­gi keltiretin shekteýlerdiń joq­tyǵy týraly jazbany qamtýy tıis.

Konstıtýsııalyq zańǵa sáıkes shetel­dikterdiń, azamattyǵy joq adam­dardyń, sheteldik zańdy tulǵa­lardyń jáne halyqaralyq uıym­dardyń kandıdattardy, partııalyq tizimin usynǵan saıası partııalardy usynýǵa jáne saılaýǵa, saılaý­da belgili bir nátıjege qol jetkizýge keder­gi keltiretin jáne yqpal ete­tin qyzmetti júzege asyrýyna ty­ıym salynady. Sol sebepti saıası par­tııalardyń, qoǵamdyq birles­tik­terdiń, kommersııalyq emes uıym­dardyń baıqaýshylary Qazaqstan Respýb­lıkasynyń azamattary bolýy tıis.

Serik Sydyqov sondaı-aq baıqaý­shy­lardyń daýys berý kúni foto, aýdıo jáne vıdeo túsirý boıynsha qu­qyq­taryna toqtaldy. Saılaý týra­ly zań baıqaýshylarǵa daýys berý barysyna jáne onyń qory­tyndy­­laryna kedergi keltirmeı, foto, aýdıo jáne beınejazbalar jasaý quqy­ǵyn beredi. Bul Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń Konstıtýsııasymen kepil­dik berilgen adam quqyqtary men bostandyqtaryna, sondaı-aq «Saı­laý týraly» Konstıtýsııalyq zańda bekitilgen daýys berý qupııasyn saq­taý qaǵıdatyna qol suǵa almaıdy. Tıisin­she, foto, aýdıo jáne beı­ne­jazba­lar saılaýshylar tizimi, tol­ty­ryl­ǵan bıýlletender sekildi derekterdiń qupııalylyǵyn saqtaýy tıis. Alaıda «Baılanys týraly» zań­nyń 2-babynyń 61) tarmaqshasyna sáıkes jazba (foto-,

aýdıo- jáne beıne-) translıasııaǵa (tikeleı efırge shyǵýǵa) uqsas sanatqa jatpaıdy. Sol sebepti ýchaskelik saılaý komıssııasy men baıqaýshylar zańnama saılaý ýchaskelerinen onlaın-beınetranslıasııa júrgizýge jol bermeıtinin eskerýi qajet. Bir eskeretini, baıqaýshy túsirgen foto, aýdıo jáne beınejazbalar azamattyq, qylmystyq ister jáne ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly ister boıynsha dálel retinde paıdalanylýy múmkin.

Shet memleketter men halyqaralyq uıymdardyń baıqaýshylaryna keler bolsaq, Syrtqy ister mınıstrliginiń usynysy boıynsha OSK janynda akkredıttelgen shet memleketter men halyqaralyq uıymdardyń jeke tulǵalary halyqaralyq baıqaýshylar bolyp esepteledi. Halyqaralyq baı­qaýshy mártebesi akkredıttelgen kezden bastap beriledi. Halyqaralyq baı­qaýshy saılaý naýqany aıaqtal­ǵannan keıin, Qazaqstan zańnamasy nemese halyqaralyq quqyqtyń jalpyǵa tanylǵan normalary bu­zyl­ǵan jaǵdaıda, sondaı-aq SIM usynýy boıynsha tıisti shet memle­ket­tiń, halyqaralyq uıymnyń ótinishi negizinde óz mártebesin joǵal­tady. Sheteldik baıqaýshylarǵa OSK bel­gilegen úlgidegi kýálik beriledi. Ha­lyq­aralyq uıymdardyń baıqaý­shy­lary men sheteldik BAQ ókilderi óz mártebesin saılaýdy baıqaýdan basqa qyzmette paıdalana almaıdy. Olar aýdarmashymen birge júrýi múmkin.

Daýys berý kúni saılaý ýchaskesi ashylǵan kezden bastap, daýys berý nátıjeleri anyqtalǵanǵa deıin qyz­mettik kýáligi men redaksııanyń tapsyrmasyna saı ár BAQ-tan bir mezgilde bir ókilden qatysa alady. Jýrnalıst tirkeýden ótken memlekettik organdar, qoǵamdyq birlestikter men uıymdar otyrystar, keńester jáne ózge de is-sharalar týraly aldyn ala habarlaýǵa, stenogrammalarmen, hattamalarmen jáne ózge de qujattarmen qamtamasyz etýge mindetti. BAQ ókili saılaý ýchaskesinde belgilengen tártip erejelerin saqtaýy kerek.

Sheteldik buqaralyq aqparat qural­darynyń ókilettigi SIM-de akkre­dıttelgen sátten bastalady. 2020 jylǵy 2 jeltoqsandaǵy jaǵdaı boıynsha SIM janynda turaqty negizde 39 sheteldik BAQ-tyń 166 ókili tirkelgen. Sheteldik BAQ ókil­deriniń quqyqtary men mindetteri halyq­aralyq baıqaýshylardyń márte­besine uqsas. Úshinshi máseleniń qory­tyn­dysy boıynsha Ortalyq saılaý ko­mıs­­sııasynyń músheleri «Qazaq­stan Res­­pýb­lıkasy Parlamenti Májili­siniń jáne máslıhattardyń depýtat­taryn saı­laý boıynsha saılaý pro­se­sine qatysý­shylardyń jekele­gen sanat­tarynyń ókilettikterin iske asyrý máseleleri týraly» qaýly qabyldady.