Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Oǵan aralas mektepterde oqıtyn jergilikti ult ókilderin qossaq, táýelsizdik alǵaly otyz jyl ótse de ólkede qazaq tiliniń kirpigi ázer qımyldap turǵanyn ańǵarý qıyn emes. Oblystaǵy 555 jalpy bilim beretin mekteptiń 159-y ǵana taza qazaq mektebi. Aralas mekteptiń sany – 218. Bul mektepterdi de oılanbastan orys tilinde bilim beretin mektepterge qosa salýǵa ábden bolady. Aralas mektepterdegi jetkinshekterdiń úziliste de, sabaq ústinde de orys tilinde sóıleıtinin eldiń bári biledi.
Kókshetaý qalasynda nebary úsh mektep qana taza qazaq tilinde, qalǵandary orys tilinde bilim beretin nemese aralas mektepter.
– Aralas mektepterdi múmkindiginshe azaıtý kerek, – deıdi bilim salasynyń ardageri Qazbek Aıtpaev, – taza qazaq tilinde bilim beretin mektepke aınalmaı, kósegemiz kógermeıdi. Aýyldyq jerde oǵan múmkindik bolmaýy ǵajap emes, al oblys ortalyǵynda mundaı múmkindik ábden bar. Ánebir jyldary osyndaı másele jıi kóteriletin. №6 mektepti taza qazaq tildi bilim oshaǵyna aınaldyrý týraly bastama aıaǵyna deıin jetkizilmedi. О́zge ult ókilderin ókpeletip alamyz ba dep taısaqtadyq. Bul bilim oshaǵynyń dál janynda №5 jáne №2 mektepter bar. Qalanyń qaq ortalyǵyndaǵy bilim oshaqtary. Orys tilinde bilim alǵysy kelgen, osy aýdanda turatyn oqýshylarǵa tipti de alys emes. Táp-táýir bastalǵan talpynystyń sońy nátıjeli bolmaı qaldy.
Qalalyq bilim bóliminiń meńgerýshisi Dına Basharovanyń aıtýyna qaraǵanda, oblys ortalyǵyndaǵy №19 mektep keler jyldan bastap taza qazaq tilinde bilim beretin mektepke aýyspaq. Qazir qujattary daıyndalyp jatqan kórinedi. Biraq ata-analardyń paıymdaýynsha, qordalanyp qalǵan máseleni túbegeıli sheshýge áli erte.
Aralas mekteptiń alysqa aparmaıtynyn ata-analar da aıqyn ańǵarýda. Qazaq synyptarynda oqıtyn oqýshylar otbasynda da, bilim oshaǵynda da orys tilinde sóıleıdi. Demek, qazaq synyptaryndaǵy oqýshylardyń óz tilderin erkin meńgerý jaıyna kúdikpen qaraýǵa ábden bolady.
– Keshegi keńes zamanynda orys tilinde bilim almaǵan adamnyń bolashaǵy joq degen uǵym boldy, – deıdi Kókshetaý qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Shııap Álıev. – Mektepte muǵalim boldyq, mektep dırektory bolyp qyzmet ettik, aýdandyq bilim bólimin basqardyq, sol kezde dál osyndaı pikirdiń keń etek jaıǵanyn jaqsy bilemiz. Biraq qazaq tilinde bilim alǵan bala dalada qalady deý – túbirimen qate. Arǵy-bergi el tarıhyn eksheseńiz, alysqa barmaı-aq, osy Kókshetaý tóńireginde aty shyqqan jaqsy men jaısańnyń qazaq tilinde oqyp, bilim alǵanyn jaqsy bilemiz. Bıyl Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna joldaǵan «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Joldaýynda «Qazirgi mindet – halqymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrý, tutas ult sapasyn arttyrý» dep atap kórsetildi. Ult sapasy jas tolqyn ult tilinde, óz tiliniń máıeginen nár alǵanda ǵana artatyny málim. Árıne, biz orys tilinde bilim alyp jatqan qazaq balalaryn kinálaýdan aýlaqpyz. Biraq solaı bola tura, ýyzdarynan jaryǵandary durys bolatyn edi. Bálkim, rýhanı jańǵyrýdyń biz elep-eskermeı jatqan bir qaınar bulaǵy osy jerde shyǵar. Ulttyq qundylyqtardy óz tilinde meńgermegen adamnan ult qamyn jeıtin azamat qalyptastyrý óte qıyn. Jaman tumaý jolymyzdy jappaı turǵanda qalalyq ardagerler keńesi eńbek ardagerlerin, aıtar pikiri bar aǵa býyn ókilderin jas urpaqpen jıi júzdestirip turýshy edik. Sol kezde týǵan topyraǵyna jan-tánimen adal qyzmet etken adamdardyń basym kópshiligi, bálkim túgel derligi óz tilinde tálim-tárbıe alǵan azamattar ekenin kózimizben kórip júrmiz. Ana tili ananyń súti tárizdi sábıinen súıegine darysa ǵana juǵymdy bolmaq.
Endi osy qany shyǵyp turǵan máseleniń túp-tamyryna úńilip qaraıyqshy. Taqyrypty qaýzap izdengenimizde, Keńes zamanynda orys tilin ozyq kórgen býynnyń áli kúnge deıin úzilmeı kele jatqandyǵynda jatyr. Naqtyraq aıtsaq, aldymen ata-analarynyń ózderi óz tilderin erkin bilmeıdi. Máseleniń mánisi osy!
– Nemeremdi qazaq tilinde bilim beretin mektepke bereıin-aq dep edim, biraq bala men kelin meniń usynysymdy qoshtaı qoımady, – deıdi qala turǵyny Alpysbaı Tursynbaev, – ózimiz kinálimiz. Keshegi Keńes zamanynda qyzmetsiz qalmasyn, bolashaǵyna áser etpesin dep balalarymyzdy orys tilinde oqytyp edik. Bulaı bolaryn kim bilgen. Endi bala da, kelin de qazaqsha bilmegen soń nemeremdi qazaq tilinde bilim beretin mektepke bersek, sabaq oqyǵan kezde kómektese almaımyz dep azar da bezer bolady. Amal joq, orys tilinde bilim beretin mektepke berýge májbúr boldyq.
Mine, osylaı sabaqtasa berse, jergilikti ult ókilderiniń óz tilin meńgerý máselesi taıaý arada sheshile qoımaıdy eken. О́ıtkeni oblystaǵy 601 mektepke deıingi mekemede de dál osyndaı kórinis. Olar erteń taǵy da «qaǵynan jerigen qulandaı» óz tilderinen ózderi jerip, ózge tildi ómirlerine serik etpek.
– El egemendik alǵan alǵashqy jyldary men Qaraǵandy oblysynyń Saran qalasynda qyzmet istedim. «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy til týraly» zań shyqqannan keıin yntaly top quryp, ár qazaq otbasynyń úılerin aralap, orys mektebinde qazaq synybyn ashtyryp edik, – deıdi «Qazaq tili men mádenıeti» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Meırambek Qıyqov, – nemerelerimdi ózim bas bolyp, qazaq synyptaryna berdim. Ekeýi de ana tilin emin-erkin meńgerip qoımaı, orys jáne aǵylshyn tilderin de jetik úırendi. Sondyqtan balany memlekettik tilde oqytýdan júreksinbeıik. Sábıdiń boıynda ulttyq salt-dástúrdi qurmetteýshilik bolmaǵan jaǵdaıda, basqa tilderdi úırene qoıýy neǵaıbyl. Sol sebepti aǵaıynǵa aıtar ýájim, balalaryńyzdy, nemerelerińizdi qazaq mektepterinde oqytýdan tartynbańyzdar. О́ıtkeni mektepti de, joǵary oqý ornyn da memlekettik tilde oqyǵan jastarymyz kóshten qalyp jatqan joq.
О́z tilin ózi mensinbeýdiń taǵy biri is qaǵazdaryn memlekettik tilde júrgizý jaıyna baılanysty.
– Shynyn aıtý kerek, qazaq tilindegi qujattar daıyndalǵanymen, basshylar ony oqymaıdy da, qoldaryn da qoımaıdy. Áıteýir talapty oryndaý úshin, zańdy buzbaý úshin osylaı isteıdi. Qujattyń bári orys tilinde daıyndalady da, ishinara qazaq tiline aýdarylady. Is qaǵazdaryn eń aldymen qazaq tilinde daıyndasaq qana ústem bolmaǵan kúnniń ózinde terezesi teńesip qalar edi. Onyń ústine memlekettik qyzmetshilerdiń barlyǵy derlik orys tilinde sóılesedi. Demek áli de jergilikti ult tili kádege aspaı jatyr, – deıdi memlekettik qyzmetshi Berik Qazbekov, – ony sol memlekettik qyzmette isteıtin jastar kórip otyr ǵoı. Sosyn qazaq tiliniń bolashaǵyna kúmánmen qaraıdy, kereksiz dep oılaıdy.
Til tuǵyryn bıiktetý úshin áli de talaı jumysty atqarýǵa tıistimiz. Sonyń ishinde eń aldymen aralas mektepterdi azaıtyp, taza jergilikti ult tilinde bilim beretin bilim oshaqtarynyń sanyn kóbeıtý. Sábıdiń sanasyna sińbegen til sáýle shashpaıdy.
Aqmola oblysy
