Eń alǵash fransýz jáne aǵylshyn tiline aýdarylǵan. 1858-1888 jyldary I.N. Berezın óziniń «Istorııa mongolov» jáne «Istorııa Chıngıs-hana» degen eki úzindisin orys tilinde jarııalaǵan. Al 1936-1952 jyldar aralyǵynda SSSR Ǵylym Akademııasynyń shyǵystaný ınstıtýtynyń ǵalymdary «Jamıǵ at-taýarıhty» orys tiline aýdaryp basqan. Osy aýdarmalardyń nátıjesinde, jurtshylyqtyń sanasynda Shyńǵys hannyń shyqqan tegi «mońǵol» degen uǵym qalyptasqan.
Ata-babamyzdyń tól tarıhy jazylǵan «Jamıǵ at-taýarıh» qazaq tiline alǵash ret 2016-2018 jyldar aralyǵynda Halyqaralyq Túrki akademııasynyń arnaıy jobasy aıasynda aýdaryldy. Ony aýdarǵan arab, parsy jáne shaǵataı tilderiniń mamany, Qazaqstan musylmandary Dinı basqarmasynyń Ǵulamalar keńesiniń múshesi, Ońtústik Qazaqstan memleketik ýnıversıtetiniń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Záripbaı Jumanuly Orazbaı.
«Jamıǵ at-taýarıhtyń» qazaqshasy men orysshasyn salystyryp zerteý barysynda onyń oryssha aýdarmasynda óreskel qatelikter anyqtaldy. Sonyń nátıjesinde taıpalardyń, adamdardyń, jerlerdiń, taýlardyń, ózender men kólderdiń ataýlary men tarıhtary adam aıtqysyz ózgeristerge ushyraǵan, qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Ertis pen Burqan Qaldun taýlaryndaǵy ózenderdiń alqabyn mekendegen túrkilerdiń muǵýl tarmaǵynan shyqqan Shyńǵys han men onyń rýynyń ataýy «mońǵol» dep qate aýdarylyp, muǵýldar men olardyń ejelgi kórshileri bolǵan kereıler men naımandardyń ata-mekenderiniń oryndary aýdarmashylardyń «kómegimen» Ertis pen Burqan Qaldunnan Mońǵolııa jerine aparylǵan, sóıtip olar «mońǵolǵa» aınalǵan. Burmalaýshylar osy aıtqandarmen ǵana shektelmeı, sol kezdegi kóne kartalarǵa da «túzetýler» eńgizip, taýlar men ózenderdiń, taıpalar men mekenderdiń ataýlaryn san ret ózgertken. Olardyń osy áreketteriniń izderin nemisterdiń, shvedter men orystardyń kóne kartalary men kitaptarynan kórýge bolady.
Sonymen qatar joǵaryda aıtylǵan derekterdiń muǵýl jazýymen jáne muǵýl tilinde jazylǵany anyqtaldy. Al olardy óńdep, sonyń negizinde túrkiler men onyń muǵýl tarmaǵynan shyqqan Shyńǵys hannyń shejiresin alǵash muǵýl tilinde ázirlegen adamnyń Bolat chınsań ekendigi anyqtaldy. Sol derekterdi Rashıd-ad-Dın bastaǵan ǵylymı top ózge de derektermen tolyqtyryp, «Jamıǵ at-taýarıh» eńbegin jazǵan. Rashıd ad-Dınniń aıtýynsha, túrkiler men onyń muǵýl tarmaǵynyń tarıhynyń asa bilgiri Bolat chınsań atty bul uly ámir sol kezderi Iran men Turan áskerleriniń qolbasshysy bolǵan. Ony kezinde Qubylaı qaǵan Iranǵa elshi etip jibergen.
Bir ókinishtisi, osy aıtylǵan derekter áli kúnge deıin jurtshylyqqa belgisiz bolyp kelgen. Olardyń barlyǵy «Jamıǵ at-taýarıhty» qazaqshaǵa aýdarǵan soń júrgizilgen zertteý barysynda ǵana anyqtaldy. «Jamıǵ at-taýarıhtyń» qazaqshasy bes tomnan turady jáne onyń taralymy óte az. Kitap ortaǵasyrlarda qalyptasqan erekshe jazba stılinde jazylǵan, ondaǵy keltirilgen derekter men oqıǵalar tym shashyrańqy bolyp berilgen, olardy este saqtap, oı eleginen ótkizip qortyndy jasaýǵa birshama ýaqyt kerek. Osylardyń bárin eskere otyryp, biz «Jamıǵ at-taýarıhtaǵy» túrkiler men onyń muǵýl tarmaǵyna qatysty eń mańyzdy derekterdi iriktep alyp, sonyń negizinde «Shyńǵys han» degen kitap ázirlep, oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz. Bul kitapqa «Jamıǵ at-taýarıhta» keltirilgen derekterden basqa XV jáne XVI ǵasyrlarda parsy tilinde jazylǵan Sharaf ad-Dın Álı Iazdıdiń «Zafar namasy» men Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdı» atty kitaptarynan alynǵan: túrki jáne muǵýl taıpalarynyń paıda bolǵan ýaqyttary týraly, túrkilerdiń muǵýl tarmaǵynan shyqqan Shyńǵys hannyń shejiresi Nuh pen Adam ataǵa baryp tireletini jaıly, Ámir Temirdiń Shyńǵys hanǵa óte jaqyn atalas týys ekendigi, 1269 jyly Shyńǵys hannyń Qaıdý han atty nemeresiniń bastamasymen shaqyrylǵan Talas quryltaıynyń sheshimimen qurylǵan Moǵolstan jáne Altyn Orda memleketteriniń Qazaq handyǵymen ushtasatyny jónindegi óte qundy jáne tyń derekter qosyldy. Sonymen qatar joǵaryda aıtylǵan qatelikter men burmalaýshylyqtarǵa qatysty XVII-XXI ǵasyrlarda shyqqan nemis, shved jáne orystardyń kóne kartalary men kitaptarynan bultartpaıtyn derekter keltirilip, olarǵa tıisti túsiniktemeler men qosymshamalar berildi.
Atalǵan kitaptyń týsaýkeseri osy jyldyń 27 qarashasynda Ulttyq ǵylymı akademııasynyń ǵımaratynda Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy «Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda» belgili ǵalymdardyń qatysýymen onlaın konferensııa túrinde ótti. Onda Ulttyq ǵylymı akademııasynyń prezıdenti M.Jurynov, belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri J.Kulekeev bastaǵan otandyq jáne sheteldik ǵalymdar kitaptyń tusaýkeserine júrekjardy quttyqtaýlaryn aıtyp, naqty usynystaryn bildirdi.
Bul kitap qazaq halqynyń rýhanı jańǵyrýyna, ásirese bizdiń jastarymyzdyń rýhyn kóterip,olardyń elimizdiń jarqyn bolashaǵy úshin jan aıamaı atsalysýyna zor yqpal etedi dep oılaımyz.
Erjan IsaQUlov,
saıası ǵylymdar doktory
