Qaýipsizdik sertıfıkaty

Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynyń qyzmetterin de telefonmen tyndyra­myz. Ilkidegideı irkilip kezekte turmaımyz. Izdegen dúnıemizdi lezde taýyp beretin arnaıy platformalar da jeterlik. Usaq-túıekten bastap kez kelgen taýarǵa tapsyrys berýge bolady. Mine, osy qyzmetterdiń basym bóliginde bizdiń jeke málimetterimiz engiziledi. Iаǵnı JSN, jeke kýálik, uıaly telefon, bank kartochkasy nómirlerin, tipti keı qyzmetterdi alýda jumys ornymyz ben basqa da túrli málimetterimizdiń barlyǵyn osy bir alaqandaı qurylǵydaǵy qosymshalarǵa qotaryp jatamyz. Sonymen birge telefonnyń izdeý júıesine engizilgen algorıtm boıynsha tesile qaraǵan tyń málimetter túrlenip, qaıta-qaıta aldyńyzdan shyǵa beredi. Iаǵnı bizdiń jeke málimetterimizdegi suranysty atalǵan mobıldi qosymshalardyń qojaıyndary kádesine jaratyp, naqtyly aýdıtorııanyń talap-tilegine taldaý jasaı alady. Biraq bul málimetter qanshalyqty qorǵalady? Buǵan kóbimiz bas qatyra bermeıtinimiz de shyndyq.

Túneýgúni uıaly telefon abonentterine 2020 jylǵy 6 jeltoqsannan bastap Nur-Sultan qalasynda qaýipsizdik sertıfıkatyn qoldaný arqyly «Kıberqaýipsizdik Nur-Sultan 2020» oqý-jattyǵýlary ótetini týraly sms habarlama keldi. Keıbir sheteldik ınternet-resýrstarǵa qol jetkizý múmkindigin saqtaý úshin qaýipsizdik sertıfıkatyn júkteýge silteme jiberilgen osy másele qoǵamnyń oıyn taǵy da ekige jardy. Biri qoldasa, endi biri quptamaıtynyn ańǵartty. Sebebi túsinikti de. О́ıtkeni sońǵy kúnderi ınternet qyzmetin tutynýshylarǵa Facebook, YouTube syndy birqatar belgili áleýmettik jeliler jabyq bolyp, qolaısyzdyq týdyrdy.

Esterińizde bolsa, byltyr Qaznet Trust Network qazaqstandyq qaýipsizdik sertıfıkatyn Apple, Google, Mozilla sııaqty álemniń alpaýyt kompanııalary óz braýzerlerinde buǵattap tastaǵan bolatyn. Iаǵnı atalǵan naryqtyń iri oıynshylary bul salany monopolııalap alǵany barshaǵa belgili. Mundaı ortada básekelestikke tótep berý de múmkin emes. Bul tarapta otandyq zańnama birshama jyl buryn daıyn bolsa da, qazaqstandyq platforma áli de qoldanysqa ene qoıǵan joq. Al Mozilla ispetti kompanııalar onlaın-qaýipsizdikti saqtaýda tek Firefox júıesine ǵana senim artqandy jón kóredi. Álbette, Chrome, Safari sııaqty basqa kompanııalar da solaı. Olardyń ortaq ýáji – adamnyń jeke quqyǵy men málimetterin senimdi qorǵaý.

Qazaqstan da osy toqtammen atalǵan isti qolǵa alǵan bolatyn. Muny qazaqstandyq ázirleýshiler fıshıng áreketteri men vırýs taratýdyń aldyn alý baǵytyndaǵy sharalar dep túsindiredi. Árıne, aqparattyq qaýipsizdik qazirgi memleketter úshin úlken syn. Resmı derek kózderiniń málimetinshe, bıyldyń ózinde 200 mıllıonǵa jýyq kıbershabýyl tirkelgen eken. Internettiń qazaqstandyq segmentinde byltyrǵy osy ýaqytpen salystyrǵanda kıbershabýyldar 2,7 esege ósken. Bul bir jaǵynan pandemııanyń da zardaby deýge bolady. Jýyrda bir ǵana mobıldi qosymshanyń birer sátke buzylyp, málimetterdi durys kórsetpeýiniń ózi atalǵan qosymshany kúndelikti qoldanatyn azamattardyń arasynda aıtarlyqtaı alańdaýshylyq týǵyzǵany málim. Memlekettik resýrstarǵa áleýmettik tólemge baılanysty túsken aýyrtpalyq ta umytyla qoımaǵan bolar. Sondyqtan kıberqaýipsizdikke kóńil bólýdiń mán-mańyzy zor.

Al atalǵan shara adamdardyń jeke máli­metterine qol suǵady dep aıyptaý­shylarǵa IT mamandarynyń da aıtary bar. Bul – qajet bolsa, qazirgi smartfon ıeleriniń áleýmettik jelidegi málimetteri men kúndelikti paıdalanatyn qyzmetterinen-aq olardyń jeke málimetterine qol jetkizýge bolady degen paıym. Sol sebepti muny san saqqa júgirtýdiń qajeti joq. Bul isti sıfrly ınfraqurylymnyń júktemesin jeńildetý jolyndaǵy kezekti qadam dep baǵalaǵan jón deıdi mamandar.

Ne desek te, elimiz bul rette bastapqy tájirıbelik alańnan uzaı qoımaǵan sııaqty. О́ıtkeni ár taraptyń áńgimesi tolyǵymen negizdele qoıǵan joq. Adamdardyń kóńi­linde áli de kúmán bar. Qaýipsizdik pen qupııa­lylyqty saqtaýǵa memlekettik organdardyń ózi kepildik bergenimen, aqparat qoldy bolatyn jaǵdaılar arakidik bolmaı qalmaıdy...