SIýRIH/LÝGANO – Bizdiń geologııalyq dáýirimiz – Antroposen, adamzat planetamyzdyń taǵdyryna áser etetin shaqta tónip turǵan qaýip-qater kóp. Onyń keıbirine qarsy BUU Turaqty damý maqsattary sekildi naqty áreketter qabyldandy. Biraq biz óz áreketimiz ben úırenshikti daǵdylarymyzdy ózgertý ýaqyt kúttirmeıtinin túsinetin sátke turalap qalǵan sekildimiz.
Qazirgideı adam sany kóp kezeńde kópshilik «Adam ómiriniń quny qansha?» dep suraq qoıady. Koronavırýs pandemııasy bul máseleni taǵy bir márte kóterip, saýaldy qatań túrge ózgertti: Eger bárin saqtap qalýǵa múmkindik jetpese, birinshi kim ólgeni durys?
Frenk Shetsıngtiń «Kóbelek tırandyǵy» sekildi kóptegen ǵylymı-fantastıkalyq romandary osyndaı túıtkilderge arnalǵan. Onda turaqty damýdyń ózekti máselelerin meıirimsiz jolmen sheship, sonyń keıbirin adamzat tarıhyndaǵy eń qanquıly kezeńge aınaldyrady. Shyndyq ta romannan alys emes. Mundaı túıtkildi sheshýde jasandy ıntellektke júginý biraz oıǵa jeteleıdi. Halyq sanyn azaıtý, kompıýter arqyly adam ómirin sheshý talqylanyp jatqanda, jasandy ıntellekt Covid-19-ǵa shaldyqqan naýqastardy irikteýge qoldanylyp jatyr.
Biraq bizdiń ómir men ólim máselesin sheshýdi algorıtmge júktep qoıǵanymyz qanshalyqty durys? Áıgili «Tramvaı dılemmasyn» eske túsirip kóreıik. Mundaı oı tájirıbesinde eshqandaı sheshim qabyldamasa, tramvaıdaǵy jolaýshylardyń bári qaza tabady. Al tramvaıdy basqa jolǵa baǵyttap jiberse, jolaýshylar aman qalyp, biraq sanaýly basqa adam ómirmen qoshtasady.
Negizi munyń sheshimi adam ómirin saqtap qalý bolatyn. Biraq shyndyǵynda «eger eshkim tiri qalmasa, kim ólýge tıis» degen suraqqa jaýap beredi. Qalaı degenmen, jamandyqtyń aty – jamandyq. Eger ony durys dep qabyldaı bastasaq, odan da ótken soraqy máseleler týyndaıdy. Nátıjesinde qoǵamymyz ben adamzattyń ar-namysyna súıenetin negizgi irgetastarymyz joıylady. Máselen, ózdiginen júretin kóliktiń toqtatqyshy isten shyqsa, ol ájeıdi qaǵyp toqtaǵany durys pa, álde jumyssyz adamdy qaqqany jón be?
Mundaı suraqtar «Mashına morali» tájirıbesinde qoıyldy. Atalǵan jobaǵa sáıkes, álemniń túkpir-túkpirinen kelgen ózdiginen júretin kólikter osyndaı jaǵdaıda qandaı etıkalyq sheshim qabyldaýy tıis degen málimetterdi jınady. Tájirıbe barysynda zertteýshiler mundaı sheshimder mashına etıkasynyń jahandyq qabyldanǵan negizderin qanshalyqty damytatynyn saraptap kórgen. Biraq mundaı tájirıbelerdi saıası sheshim qabyldaýǵa qoldaný durys emes.
Adamdar ádil algorıtmdi durys kóredi. Demek, munyń nátıjesinde kezdeısoq sheshim qabyldanady. Álbette adamdardy kezdeısoq óltirýge, jalpy óltirýge keńes bermeıtinimiz anyq. Bul adamzat qundylyǵynyń basty negizine qaıshy keledi. Tipti ólim qıyndyqsyz kelse de. Onyń ornyna oıdaǵy tájirıbede «Tramvaı dılemmasyndaǵydaı» jaǵdaı bolmaýyna mán berýimiz kerek. Eger eki sheshim de qabyldaýǵa kelmese, ony ózgertý úshin yntymaqtasa, keń kólemde kúsh salý qajet. Al ózdiginen júretin kólikterge qatysty, mysaly olardyń baıaý júrýin qamtamasyz etip nemese toqtatqysh júıesin jetildirip, qaýipsiz tehnologııalarmen jabdyqtaýǵa tıispiz.
Sol sııaqty qoǵamnyń qazirgi kezdegi turaqtylyq máseleleri aldyn ala anyqtalmaǵan, biraq bul bizdiń bıznes júrgizý tásilimizden, ekonomıkalyq ınfraqurylymymyzdan, halyqaralyq utqyrlyq tujyrymdamasynan jáne ádettegi jetkizilim tizbegin basqarýdan týyndady. Negizgi suraq «nege» bolýy kerek. «Shektegi ósý shegi» zertteýi jarııalanǵannan keıin shamamen 50 jyl ótse de, áli kúnge deıin bizde aınalmaly, ortaq ekonomıka joq. Nelikten biz aldyn ala boljanǵan pandemııaǵa daıyn bolmadyq?
Mol derekter, jasandy ıntellekt jáne sıfrly tehnologııalar klımattyń ózgerýi, COVID-19 pandemııasy, jalǵan jańalyqtar, jekkórýshilik sózder, tipti kıberqaýipsizdik sekildi máseleler bizdiń jahandyq túıtkilderge ázir emestigimizdi kórsetti. Onyń sebebi qarapaıym: derekterdi paıdalanyp álemdi «ońtaılandyrý» jaqsy estilgenimen, ońtaılandyrý álemniń kúrdeliligin jeke ındekske túsiretin bir ólshemdi maqsat fýnksııasyna negizdelgen. Bul oryndy da, tıimdi de emes. Onyń ústine negizinen materıaldy emes jelilik áser áleýetin elemeıdi. Sonymen qatar adamnyń problemalardy sheshý qabiletteri men álemdegi ahýaldy eskermeıdi.
Tabıǵat, kerisinshe, ońtaılandyrmaıdy, birge damıdy. Ol turaqtylyq pen aınalmaly jabdyqtaý jelileri arqyly adamzat qoǵamyna qaraǵanda áldeqaıda jaqsy jumys isteıdi. Ekojúıelerge, ásirese sımbıotıkalyqqa uqsas tabıǵatqa negizdelgen sheshimder ekonomıkamyzǵa da, qoǵamymyzǵa da tıimdi bola alady.
Bul – ııý-qııý álemimizdi qaıta qurýdy jáne turaqtylyq pen ıkemdilik saıasatyn, halyqaralyq yntymaqtastyq qalyptastyrýdy bildiredi. Ornyqty júıelerdiń osyndaı belgileri qazirgi kezdegideı kúızelisterge, apattarǵa jáne daǵdarystarǵa beıimdelýge, qaıta qalpyna kelý úshin óte mańyzdy.
Tózimdilikti birneshe jolmen arttyrýǵa múmkindik bar. Sonyń ishine qysqartýlar, sheshimderdiń alýan túrliligi, ortalyqtandyrylmaǵan uıym, qatysý tásilderi, yntymaqtastyq jáne qajet bolǵan jaǵdaıda sıfrly kómek kiredi. Mundaı sheshimder jergilikti deńgeıde, uzaq ýaqyt boıy turaqty júrgizilýi kerek. Basqasha aıtqanda, avtor Roı Skranton usynǵan «antroposende ólýdi úırenýden» góri, qazirgi qıyn-qystaý kezeńde «ómir súrýdi úırený» qajet. Bul – adam ómiri synǵa túsetin moraldyq jaǵdaıdan qutqaryp, damýǵa jeteleıtin jol.
Dırk HELBING,
Sıýrıhtegi Shveısarııa joǵary tehnıkalyq mektebiniń Esepteýish áleýmettik ǵylym professory,
Pıter SELE,
Lýgano ýnıversıtetiniń bıznes etıka professory
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
