Zań túzelmeı, reformalar órge baspaıdy

– Beıbit О́ksikbaıuly, Prezı­denttiń júrgizip otyrǵan jańa reformalary men bas­tamalaryn zań­namalyq tur­ǵydan qamtamasyz etý qalaı júr­gizilip jatyr? Munyń al­ǵa­shqy nátıjeleri qan­daı?

– Memleket ómiriniń qandaı da bir salasynda bolsyn jasalatyn óz­ge­rister, reformalardyń maqsat-min­detteri, júzege asyrý tetikteri men nor­malary zań júzinde belgilenip, sarap­talyp baryp júzege asady. Osy baǵytta Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń el damýynyń qadaý-qadaý ózekti máseleleri boıynsha berilgen tapsyrmalary negizinde Úkimet, Parlament depýtattary birqatar zańdy jańa nusqada qabyldap, qoldanystaǵy zań normalaryna kóptegen jańa óz­geris pen tolyqtyrý en­gizdi. Shıratyp aıtatyn bolsaq, olardy bes baǵytqa bólýge bolady. Iаǵnı áleýmettik sala; qar­jy – ekonomıka; memlekettik basqarýdy túbegeıli ózgertý, onyń ishinde mem­lekettik qyzmet, jemqorlyqqa qarsy kúres; sot júıesin, quqyq qorǵaý organ­daryn reformalaý; azamattyq qoǵam qalyptastyrý jáne saıası reformalar.

Byltyr osy salalar boıyn­sha 33 zańǵa ózgerister men to­lyqtyrýlar en­gizildi. Onyń ishin­de 3 zań, 2 kodeks jańa nus­qa­da qabyldandy. Mem­leket bas­shysynyń tapsyrma­laryn oryndaý maqsatynda jal­py­ulttyq is-sharalar jos­pary qurylǵan. Sol josparǵa sáı­kes bıyl jyl sońyna deıin taǵy 14 zańǵa ózgerister men to­lyqtyrýlar engizý kózdelip otyr. Kelesi jyldyń shilde aıyna deıin taǵy birneshe jańarǵan zań qabyldanady.

– Memleket basshysy aıt­qandaı, ózgeristerdi bılik ózi­nen bastaýy kerek. Bul rette mem­lekettik basqarý júıesi, meml­ekettik qyzmet týraly zań­­darǵa qandaı ózgerister engi­zildi jáne alda jańa túzetýler bola ma?

– Qazir jahan elderi kúrdeli geosaıası, geoekonomıkalyq, tek­tonıkalyq ózgerister men tipti qısynyn túsiný qıyn qarama-qaıshylyqty prosesterdi bastan ótkerýde. Memleketter arasynda senim tapshylyǵy anyq seziledi. Álemdik, aımaqtyq qaýipsizdik saqtaý máseleleri ýshyǵa túsýde. Jahandaný jaǵdaıynda Qazaqstan da memlekettik damýynyń syndarly jańa kezeńine aıaq basty. Zamannyń osyndaı jańa qaýip-qaterlerin eskere otyryp, óz ishimizde qol jetkizgen tabystarymyzdyń tasasynda qalyp qoıyp, jyldar boıy sheshilmeı kele jatqan júıeli kemshilikterimizden arylý úshin, básekesi artyp otyrǵan álemdik kóshten qalyp qalmaý úshin kóp nárseni jańasha jasaýǵa týra keledi. Sol sebepti memleketti tıimdi basqarý mindeti birinshi oryn­ǵa shyǵyp otyr.

Osy rette zańnamalyq negizde atqa­rylǵan jumystarǵa kelsek, birinshiden, Prezıdent Jar­lyǵymen memlekettik qyz­met jó­nindegi agenttik óz aldyna bólek shyq­ty. Memlekettik basqarýdyń jańa modelin qalyptastyrý prosesi júrip ja­tyr. Memleket bas­shysy byltyrǵy Jol­daýynda «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn usyndy. Bul bú­ginde úkimettiń ashyq jumys júrgizýine, aza­mattyq qoǵam qurýǵa, bılik pen qoǵam ara­syndaǵy dıalogty damytýǵa serpin berip otyr. Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda osy tujyrymdamalyq ustanymyn ári qaraı damytyp, túpki maqsat – halyq únine qulaq asyp qana qoımaı, «durys, ádil sheshim qabyldaı alatyn», «Ádiletti memleket qurý» qajettiligine aı­ryqsha toqtaldy. Prezıdenttiń kelesi paıymy – «Jaýapty memleket – Jaýapty qoǵam – Jaýapty adam» formýlasyna kelip saıady.

Moıyndaý kerek, memlekettik qyzmetti alǵa bastyrmaı, bedeline nuqsan keltiretin kertartpa sı­paty – bıliktiń kúndelikti ju­mysyndaǵy ashyqtyq pen ádil­dik­tiń árkez bolmaı jatýy, dań­ǵazalyq, jaýap­kershilikten jal­tarý, qaǵazbastylyq, bitpeıtin jınalys jáne t.b. Mundaı júıeli kemshilikterimizdi ret-retimen, úzdiksiz-údemeli, keshendi is-sha­ralardy júrgizip qana sheshe alamyz. Bul rette kóp másele kadrǵa kelip tireledi.

Memlekettik qyzmettiń sapasyn art­tyrý maqsatynda Mem­­leket bas­shysynyń bastama­symen elimizde alǵash ret Pre­zı­denttiń kadrlyq rezervi qa­lyptasyp, 300 kadr iriktelip alyndy. Sonymen qatar saıası jáne ákimshilik qyzmetkerleriniń rotasııasy jóninde Prezıdenttiń Jarlyǵy shyqty. Buryn mem­lekettik qyzmetkerler bir jerde ondaǵan jyl istep otyra be­retin. Olar basqa qyzmetke aýys­qan kezde óziniń komandasymen aýyspaýyna jol bermeý zańdyq negizde merıtok­ratııa tártibimen retteldi. Buǵan qosa memlekettik qyzmetkerlerdiń sanyn bıyl 10 paıyzǵa, kelesi jyly 15 paıyzǵa qysqartý jó­ninde Prezıdent Jarlyǵy shyq­ty. Pandemııa kezinde 60-80 pa­ıyz qyzmetkerler qashyqtan ju­mys istedi. Odan órtenip ketken, qulap qalǵan eshteńe joq. Son­dyqtan memlekettik apparatty oń­taılandyrýǵa tolyq múmkindik bar. Jalpy, elimizde memlekettik qyzmetkerlerdiń sa­ny 100 myńǵa jýyqtaıdy. Bul kórsetkish boıynsha álemde aldyńǵy qatardamyz. Al qys­qartý esebinen únemdelgen qar­jy qalǵan qyzmetkerlerdiń eńbekaqysyn kóterýge yqpal etedi. Eńbekaqy eńbegine qaraı, faktorlyq-baldyq shkalaǵa sáıkes tólenedi. Bul jóninde 2021 jyly Úkimettiń tıisti Qaýlysy qabyldanady.

«Memlekettik qyzmet týra­ly» zańǵa engizilgen jańa nor­ma­larǵa sáıkes «Dıplommen – aýyl­ǵa!» baǵdarlamasy boıynsha aýyl­-aımaqqa muǵalimder men dárigerler ǵana emes, memlekettik qyz­metkerler de bara alady. Iаǵnı aýyl ákim­deri apparattaryna da bilimdi jas mamandar kerek. Memlekettik qyzmetshiler aýylǵa barsa, atalǵan baǵdarlamanyń jeńil­dikterin tolyqtaı paıdalanyp, kóterme qar­jylyq kómek, úı men jer telimderimen qamtamasyz etiledi.

– Ádildikti basty ustanymy sa­naı­tyn Prezıdent sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy júıeli, pár­­men­di kúres, keshendi is-sha­ralar qajet eke­nin áýelden aıt­ty. Osy ret­te jem­qor­lyq­pen kúresý máse­lesi zań jú­zin­de qan­­shalyqty qataı­tyl­ǵa­­nyna toq­­talyp ótseńiz?

– Jemqorlyq Qazaqstanda ǵana emes, áldeqashan álemdik problemaǵa aınalǵan. Zańy, talap-tártibi jolǵa qoıylǵan batys elderiniń ózinde jemqorlyq faktileri az emes. Bizdiń elde keıingi ondaǵan jyldar bul má­sele, tipti ýshyǵyp ketti. Oǵan qar­sy kúresimiz kútkendeı nátı­je bermeı otyr. Soǵan baıla­nysty Memleket basshysy bı­lik tar­maqtarynyń aldynda jem­qorlyqpen kúres jaı ǵa­na kózboıaýshylyq, qaǵazdaǵy ús­tirt baıandaý, jalǵan nátıje deńgeıinde qalyp qalmaı, kúres­tiń tıimdiligin kúsheıtýde eń al­dymen zańdardy qataıtýǵa naq­ty tapsyrma berdi. Osy rette jem­qorlyqpen kúreste qoǵamdyq uıymd­ar men sarapshylardyń bel­sendi atsalysýymen tıisti zań­namalarǵa birqatar naqty óz­gerister men tolyqtyrýlar en­gizildi. Birinshiden, memlekettik or­gan bas­shylyǵy, onyń ishinde bi­rin­shi basshy qara­maǵyndaǵy orynbasarynyń, al olar ózde­rine tikeleı baǵynyshty qyzmetker­leriniń jemqorlyqqa qatysty qylmysy sotta dáleldense, min­detti túrde jumystan ketýi tıis.

Ekinshiden, barlyq qabyl­da­natyn normatıvtik-qu­qyq­tyq akti jobalary aldyn ala sybaılas jemqorlyqqa qarsy saraptamadan ótedi. Bul – mınıstrdiń buıryǵy, ákimn­iń sheshimi, Úkimettiń qaýly­sy, Parlamenttiń zań jobalary, t.b. Atalǵan iske túrli ınstıtýt­tar, qoǵamdyq uıymdar, sarapshylar, ǵalymdar tartylyp, qabyl­danatyn normatıvti-quqyqtyq qu­jattardyń jemqorlyq táýekel­derin anyqtaıdy.

Úshinshiden, depýtattarǵa, sot­tar­ǵa, memlekettik jáne kvazı­mem­lekettik sek­tor qyzmetker­le­rine syılyq berýge, syılyq qa­byldaýǵa zań júzinde tyıym salyndy. Buǵan qosa jaqyn týysqandardyń memlekettik organdarda birge, bolmasa, bir-biriniń qol astynda qatar isteýine tos­qaýyl qoıyldy. Maman ju­mysqa ornalasyp jatqanda ol jerde jaqyn týysy jumys is­teıtin bolsa, aldyn ala habar be­rýi kerek.

Tórtinshiden, jemqorlyqtyń sýbektisi retinde kva­zı­mem­le­kettik sektordyń bas­shyla­ry jáne tender ótkizetin, mem­lekettik satyp alýdy júzege asy­ratyn qurylymdardyń jaýap­ty qyzmetkerleri de ilindi. Bu­ryn olar bul sanatqa jatpaıtyn edi. Sondaı-aq sybaılas jem­qorlyqqa qarsy komplaens qa­byl­dandy.

Besinshiden, memlekettik qyz­mette, kvazımemlekettik sektorda jemqorlyq qylmys jasap, sot­talǵandar endi ómir boıy mem­lekettik qyzmetten alastatylatyn bolady. Osy normalar qazir Parlament Senatynda qaras­tyrylyp jatyr. Jyl sońynda qa­byldanady dep kútilýde. Jýyr­­da qabyldanatyn jańa nor­ma­nyń biri – memlekettik qyzmet jáne kvazımemlekettik sektor basshylarynyń qos azamattyǵy bolsa, olar jumysynan bosaty­lady. Sondaı-aq memlekettik qyzmetkerlerge, depýtattarǵa, sot­tarǵa sheteldik bankterde aq­sha, qymbat zattar saqtaýǵa ty­ıym­ salynady.

Altynshydan, quqyq qorǵaý organda­rynyń, sottardyń, pro­kýrorlardyń jemqorlyqqa qa­tysy anyqtalsa, qyl­mys­tyq jaýap­kershiligi qatańda­tylady. Aýyr jáne asa aýyr jemqorlyq qyl­mys jasaǵandar úshin shartty túrde merziminen buryn bosap shy­ǵýyna múmkindik berilmeıdi. Atalmysh jańa tolyqtyrýlar da – qazir Senat qaraýynda.

Memlekettik satyp alýda ashyq­tyq prınsıpiniń saqtalmaýy, tender ótkizý tár­tibiniń jıi aýysýy, adam fak­torynyń yqpal etýi – jalpy jemqorlyq táýekelderin kúsheı­tetin faktorlar. Osy máselelerdi ret­teý úshin memlekettik satyp alý­lar jónindegi zań jobasyna tıisti ózgertýler engizilýde. Mem­lekettik satyp alýda taýar, qyzmet túrlerin satyp alýda negizdemelik kelisimder jasalady. Elektrondy dúken degen uǵym engizilip otyr. Usaq-túıek zattardy bir kózden satyp alý tártibi retteledi. Bul pro­sesterde ashyqtyq tolyqtaı saq­talady. Buryn kim tómen baǵa berse, solar tenderdi utyp ketetin edi. Al qazir sapasyna kóńil bólinedi. Sondaı-aq jem­qorlyq táýekelderin azaıtý úshin tehnıkalyq retteý zań jobasyna da jańa normalar engizilip, jyl sońyna deıin qabyldanady.

– Joldaýda aı­tyl­­ǵandaı, azamat­­tardyń laıyq­­ty ómir sú­rýine jaǵdaı jasaý, olardyń qu­qyq­tary­nyń qorǵalýy, zań ús­temdigin qam­­tamasyz etý qalaı júr­gizi­lýde? Quqyq qorǵaý men sot júıe­­­sindegi reformalardyń ha­­lyq kútken nátı­jesin qashan kó­re­miz?

– Halyqtyń laıyqty ómir súrýi áleýmettik máselelerdiń júıeli sheshilýi arqyly múmkin bolmaq. Indet kúsheıgen kezeńde qanshama qordalanǵan máseleniń baryna kózimiz jete tústi. Bi­raz salanyń, ásirese jeke kásipker­liktiń jumysy tu­ralap, kóptegen adam nápaqasyn taýyp otyrǵan jumysynan aıyryldy. Osynaý qysyltaıań shaqta áleýmettik jaǵ­daıy tómen azamattarǵa bir­jolǵy járdemaqy berilip, bankter aldyndaǵy nesıesi jabyldy.

Parlamenttiń ótken jylǵy sessııa­synda quqyq qorǵaý, sot júıesin­degi refor­malardy zań­namalyq qam­ta­ma­syz etýde úlken jumystar at­qaryldy. Byltyr jel­toqsan aıyn­da ákimshilik, qylmystyq jáne qyl­mystyq-prosessýaldyq kodeksterge, zań­­namalarǵa birqatar eleýli óz­gerister engizildi. Jynystyq zor­lyq-zombylyq, turmystyq zor­lyq-zombylyq, pedofılııa, mal urlyǵy, brakonerlik, al­kogol iship kólik júrgizý, esirt­ki taratýǵa qatysty jaza qa­taıtyldy. Bular endi aýyr qylmys sanatyna kirdi.

Zań júzinde aıyptaýshy men aıyp­­talýshynyń quqy bir­­deı. Qyl­mystyq proses­te qylmys jasamaǵan adamdy qyl­mys­tyq jaýapkershilikke tart­­qany úshin aıyptaýshy ta­raptyń jaýapkershiligi kú­sheı­­tildi. Sondaı-aq azamatty zań­syz ustasa, qamasa, jalǵan kýá­lik jasaýǵa májbúrlese, aı­ǵaqtardy burmalasa – osyndaı qıturqylyqtarǵa baratyn qu­qyq qorǵaý qyzmetkerleriniń jaýapkershiligi zań júzinde qa­taıtyldy. Aıyptalýshy ta­raptyń aryz-shaǵymy qaraýsyz qal­dyrylsa nemese eshqandaı áreket jasalmasa, zań júzinde ja­ýap­kershilik qarastyryldy.

Sonymen qatar sot isin júr­gizýde ákimshilik sot isi degen uǵym engizildi. Bul týraly zań byltyr qabyldandy. 2021 jylǵy 1 shildeden bastap kúshine enedi. Iаǵnı bul degenimiz – sottyń tór­tinshi jańa túri. Sondyqtan bul sot­tyń iske kirisýine, daıyndalýyna ýaqyt kerek.

Qylmys jasaýǵa ıtermeleıtin aran­datýshylyqqa baılanysty bap endi. Adam negizsiz sottalmaýy kerek. Sonyń bárin sotqa deıin prokýror qadaǵalaý kerek. Memleket basshysy quqyq qorǵaý júıesiniń jumysynda aıyptaýǵa beıimdilik basym ekenin qadap kórsetti. Buǵan qosymsha qa­zir Parlamentte azamattardyń qu­qy­ǵyn saqtaýǵa baılanysty qylmystyq-pro­sessýaldyq ko­­­deks­ke ózgerister engizilip ja­­tyr. Bıylǵy Joldaýynda Mem­­leket basshysy quqyq qor­ǵaý organdary tarapynan kásip­kerlikke qarsy zańsyzdyq is-áre­ketter aýyr qylmys sanatyna jatqyzylatynyn aıtyp ótti. Osy rette tıisti zań jobasyna ká­sipkerlerdiń adal nıetiniń prezýmpsııasy týraly jańa norma qosyldy. Atalmysh qosymshalar men ózgertýler bıyl jyl sońyna deıin qabyldanbaq.

– Búginde syndarly qoǵamdyq dıalogqa basa mán berilip otyr. Alda elimizde azamat­tyq qo­ǵamnyń damýy, bılikpen ara­daǵy dıalogtyń nyǵaıýy qan­daı zańdyq ózgeristermen retteledi?

– Keıingi bir-eki jyldyń ishinde qoǵam ózgerdi. Tipti pan­demııadan keıin birqatar qun­dylyqtarǵa basqasha qarap, bar men joqtyń, obal-saýaptyń parqyna kózimiz jetti, jalpy ulttyq ımmýnıtetimiz úlken sy­naqtan ótti. Jurt qazir qoǵam­daǵy ja­ńalyqtarǵa sergek qaraıdy. Aqparattyq zamanda kóp máseleni qoǵamnyń ashyq talqysyna salý arqyly sheshýge týra ke­ledi. Qoǵamnyń úni anyq estile bastady. Jaqynda ǵana Bozjyrada qo­naqúı salý, Almatydaǵy aǵash­tardy aıaýsyz ke­sý qoǵamnyń obek­tıvti narazylyǵyn tý­ǵyzdy. Máselege Prezıdenttiń aralasýyna týra keldi. Bul – Qazaqstanda qalyptasa bas­taǵan azamattyq, ashyq qoǵamnyń aıqyn bel­gileri.

Qaıbir jyldary jer máse­lesine qa­tysty úlken daý týǵany belgili. Sodan soń qoǵamdyq keńes qurylyp, jer jaǵdaıy jan-jaqty talqylandy. Nátıjesinde, jerdi satýǵa, jalǵa berýge qa­tys­ty moratorıı jarııalanǵan edi. Bul taqyryp keıin keńinen qaralyp, keıingi jyldary aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa úlken mán berile bastady. Aıtalyq, Ulttyq ke­ńeste Prezıdent paı­da­lanylmaı jatqan jerlerdi anyqtaý úshin ǵaryshtyq monıtorıng qoldaný qajet ekenin aıtty. Búginde jer máselesine qa­tysty ǵaryshtyq monıtorıng júr­gizý jóninde zańǵa ózgeris en­gizilip, qazirdiń ózinde tórt oblysta 8,3 mln gektar jerdiń bos jatqany anyqtaldy. Taqaýda qoldanystaǵy zań jobasyna Parlament engizgen qatań óz­ger­týlerge sáıkes paıdalanylmaı jat­qan jer telimderi úshin onyń ıesine tikeleı jer salyǵynyń 20 ese kóleminde aıyppul salyna­dy. Buryn bul kórsetkish 10 ese bolatyn. Sondaı-aq aıyppul sa­lyn­ǵan soń ol jerdi ıgerýge bir ǵana jyl (buryn eki jyl) ýaqyt beriletin qatańdatý normasy qarastyrylyp jatyr. Sondyqtan jer ıeleri, sharýa qojalyqtary eselep aıyppul tólemes úshin jáne jerinen aıyrylyp qalmas úshin qareket ete bas­taıdy.

Parlamentte uzaq talqylanyp, qoǵamnyń saraptamasynan ótken Ekologııalyq kodeks bıyl jel­toqsanda qabyldanýy tıis. Mun­da ekologııany buzǵany úshin aıyp­puldy 10 ese ósirý jóninde nor­malar, memleket tarapynan basqa da zańdyq min­dettemeler kásiporyndarǵa tabıǵatty lastaıtyn qaldyqtaryn kúrt azaıtý úshin is-sharalardyń keshendi baǵdarlamasyn júrgizýine, zamanaýı arnaıy qondyrǵylar ornatýǵa tikeleı yqpal etedi.

Jyl sońyna deıin qa­byl­danatyn «Qoǵamdyq keńes­ter týraly» zań jobasyna da aı­tarlyqtaı ózgerister enbek. Osy kezeńde aqparatqa qol jet­kizý týraly zań qabyldanbaq. Al­daǵy jyldyń jazynda «Qoǵam­dyq baqylaý týraly» zań jobasy aı­nalymǵa qosylmaq. Bulardyń ne­gizgi maqsaty – qoǵam men bı­lik arasynda ekijaqty dıalog ornatý, memlekettik organdar jumysynyń ashyqtyǵyn qam­tamasyz etý. Qoǵamdyq ke­ńes­ter 2015 jylǵy zańmen ákim­dik­terde, mınıstrlikterde qu­rylǵan. Alaıda qoǵam tarapynan keńesterdiń quramy boıynsha, jal­py jumysynyń tıimdiligi jó­ninde birqatar obektıvti syn-es­kertpeler, kelispeýshilikter aı­tylýda. Osylardy eskere ke­lip, qarastyrylyp jatqan zań jobasynda kvazımemlekettik sektorda da qoǵamdyq keńes qu­rý usynylyp otyr. Keńestiń qu­ramyn anyqtaıtyn ju­mys to­by endi qoǵamdyq uıymdarǵa, bel­sen­dilerge beriledi. Buryn bul jumys tobyna sol qoǵamdyq keńes qurylatyn sa­lanyń basshysy jetekshilik etetin. Iаǵnı ákimniń nemese mınıstrdiń qo­ǵamdyq keńeske ózderine «yń­ǵaıly adamdardy» tańdaýyna tos­qaýyl qoıylady. Jańa zań­men qoǵamdyq keńes músheleri ten­derlik komıssııanyń quramyna da enedi. Bul memlekettik satyp alý­dyń ashyq, ádil júzege asýyna yq­pal etedi.

Bıylǵy Joldaýynda Prezı­dent onlaın petısııalardyń biryń­ǵaı zańdy ıns­tıtýtyn qurý qajet ekenin atap ótti. Petısııa sheshim qabyldaýǵa zańdy tur­ǵydan áser etetin bolady. Iаǵnı qo­ǵamdyq uıymdar, yntaly toptar, azamattar, bılik organynyń qoǵamdy tolǵandyratyn másele tóńireginde sheshimderimen, is-áreketterimen kelispeıtin bolsa, petısııaǵa qol jınap, onlaın rejimde bılik organdaryna resmı jiberedi. О́z kezeginde memlekettik organdar petısııany qarap, ondaǵy kóterilgen máseleni sheshýdiń ortaq jolyn izdestiredi jáne qabyldanǵan sheshim jóninde resmı túrde jaýap berýge mindetteledi. Bul ja­ńa ózgerister keler jyly qa­byl­danatyn «Qoǵamdyq baqylaý tý­raly» zań jobasy sheńberinde qarastyrylmaq.

– Memleket basshysy bıyl­ǵy Jol­daýynda al­daǵy saıası reformalardyń bar­lyǵy azamattardy memleket bas­qarý isine keńinen qatys­tyrýǵa ba­ǵyttalýy kerek eke­nine basa mán ber­di. Osy rette zańnamalyqtan nendeı ja­ńalyq­tar kú­temiz?

– Aldymen Úkimet jergilikti ózin-ózi basqarý konsepsııasyn ázir­lep jatqanyn aıtyp ótken jón. M­u­nymen qatar elimizde azamattyq qo­ǵam qalyptastyrý konsepsııasy da ázirlenýde. Jer­gilikti máslıhattarǵa qol jınap, áleýmettik – ekonomıkalyq ma­ńyzy bar is-sharalar boıynsha petısııa daıyndaý quqyǵyn be­rýdiń zańnamalyq negizderi qa­rastyrylýda. О́zderińizge má­lim, 2021 jyldyń shildesine deıin «Aýyl ákimderin saılaý týraly» zań qabyldanýy tıis. Osy ózgeristerdiń barlyǵy túp­tep kelgende, qoǵamnyń jalpy mádenıetin, saıası saýatyn, aza­mattyq minez-ustanymyn, áleý­mettik belsendiligin qalyp­tastyrýǵa yqpal etedi. Qoǵamnyń beıjaılyǵy, beıqam­dyǵy men nemkettiligi demokratııalyq, qu­qyqtyq memleketke tán emes, oǵan kerisinshe teris áser etetin fak­torlar.

Jalpy, qazir bılik pen qoǵam ara­syndaǵy saıası dıalog damyp, birqatar reformalar ret-retimen júzege asyrylyp jatyr. Sonyń bir mysaly retinde «Beıbit jınalystardy uıymdastyrý jáne ótkizý týraly» zańdy aıtar edim. Kúshine engen bul zańdy bu­rynǵy zańmen salystyrýǵa múlde kel­meıdi. Sondaı-aq «Saıası partııa­lar týraly», «Saılaý týraly», «Parlament jáne onyń de­pýtattarynyń mártebesi týraly» zańdarǵa ózgerister en­gizildi. Bul zańdarda partııalar­dy tirkeýdi jeńildetý, par­la­ment­tik oppozısııa ınstıtýtyn qurý, partııalyq tizimde áıelder men jastardyń úlesin kóbeıtý máseleleri qamtyldy. Jalpy, saıası partııalyq oppozısııa memleketke, ulttyq múddege qarsy kúsh emes, olar bılik tizginin ustap otyrǵan basqa saıası áriptes partııalardyń sheshimderine, is-áreketterine alternatıva retinde óz usynystaryn, máseleni sheshý tetikteri men josparlaryn Parlamentte ótkizýge kúsh salady.

Túıindep aıtar bolsaq, jyldar boıy qordalanyp qalǵan máselelerdiń bárin birden, bir kúnde sheship tastaý múmkin emes. Zań túzelmeı Prezıdent jarııalaǵan reformalardy tıimdi júrgize almaımyz. Zańmen tikeleı rettelmeıtin bir-aq nárse bar, ol – bizdiń jalpyulttyq bolmysymyz, ıntellektimiz jáne syndarly paıym-para­satymyz. Mundaı qun­dylyqtardyń qalyptasýy memleket pen qoǵamnyń, árbi­rimizdiń azamattyq ustanymymyzǵa, ortaq jaýapkershilikti sezinýimizge baılanysty.

– Saılaý demekshi, aldaǵy Májilis depýttarynyń saılaýy jalpy Par­lamenttiń boıy­na qanshalyqty qan jú­girtedi? Zańdardyń sapaly daıyn­dalýyn qalaı jetildirýge bolady?

Elimizde bastalǵan refor­malardyń zańnamalyq negizin qamtamasyz etý – Parlamenttiń basty mindeti. Sondyqtan Par­lamentke artylǵan júktiń salmaǵy qazir tym aýyr. Memleket basshysy aıtqandaı, «Parlament tyń ıdeıalar, ozyq oılar, túrli pikirler men kózqarastar talqylaıtyn, ortaq sheshim qabyldaıtyn alań bolýy tıis».

Jasyratyny joq, qoǵam ta­rapy­nan depýtattardyń jumy­syna túrli syn-pikirlerdi de estip júrmiz. Par­lament óz jumy­syn ashyq rejim jaǵdaıynda júr­gizýi – búgingi ýaqyt talaby. De­pý­tat­tar saýalynda kóteriletin túıindi máselelerdiń sheshimin ta­býdyń tıimdiligi, Úkimettiń zań shy­ǵarýshylyq jumysynda turaqty tujyrymdamalyq us­tanym, maqsat-min­detterdiń aı­qyn­dyǵy men olardy júzege asy­­rý mehanızmderiniń naqty bel­gilenýin júıe­­li josparlaý qajettiligi aıqyn sezilip otyr.

Búginde Senat pen Májilistegi Úkimettik saǵattar, Parlamenttik tyńdaýlar ózekti máselelerge arnalyp, depýtattardyń saýaldarynda ótkir máseleler kóterilýde. Júrip jatqan reformalarǵa negiz bolatyn mańyzdy zańdardy Parlament qabyldap jatyr. О́tken kóktem-jazdaǵy indet qaýpine qaramastan, zań shyǵarýshylyq jumys bir sát te irkilgen joq.

Alda Parlament Májilisiniń saılaýy. Kópshilikti depýtattyq korpýstyń qan­shalyqty jańara­tyny, qandaı partııa­lardyń óte­tini qyzyqtyrady. Jańa quram jańasha jumys isteıtin bolar. Sebebi qo­ǵam ózgerdi, soǵan saı ta­lap ta basqasha. Ekonomıkalyq, saıası reformalar júrýde.

Zańdardyń sapasy týraly sóz qozǵasaq, qazir Parlamentte «Norma shyǵarmashylyq týraly» zań jobasy qaralyp jatyr. Atalǵan zań boıynsha zańdar sapaly bolý úshin birinshiden, zań jobasyn ázirleýshi memlekettik organnyń konsýltatıvtik qu­jat­ty, oǵan tıisti aldyn ala tal­da­ma­lyq materıaldardy qosa bere otyryp, qa­lyptastyrý min­deti belgilenedi. Zańdy jıi óz­gerte berýge bolmaıdy. Otto Fon Bısmarktiń «Sheneýnikter jaq­sy bolsa, nashar zańdarmen memleketti basqarýǵa bolady. Sheneýnikter nashar bolsa, jaqsy zańdardyń ózi kómektespeıdi» degen sózi bar. Sol aıtpaqshy, sapaly zań shyǵarý úshin eń aldymen onyń qajettiligin saraptap, ómirsheńdigine mán berý kerek. Shala týǵan zań qaǵaz júzinde qa­lyp qoıady. Qajetti zań halyqtyń laıyqty ómir súrýi­ne, qoǵamnyń damýyna qyzmet isteıdi. Al Úki­met, atqarýshy bıliktiń barlyq tar­maq­tary jumylyp tıimdi ju­mys istemese, jaqsy ázirlengen zańnyń qoǵamǵa paıdasy shamaly bolmaq.

Ekinshiden, zańnyń jańa normalary, jańa baptary aldyn ala qoǵamnyń keń talqylanýyna usy­nylýy kerek. Osyndaı sa­rap­tamalardan ótip baryp, zań ázirlenip, Parlamentke usyny­lady.

Úshinshiden, zań qabyl­dan­ǵannan keıin onyń tolyq kúshine enýine ýaqyt beriledi. Iаǵnı muny ótpeli kezeń deımiz. О́ıtkeni jańa normalardy, tetikterdi birden is­ke qosý qıyn. Bir jyl ótkennen keıin zań­nyń tıimdiligi, alǵashqy nátıjeleri tal­qylanady.

– Osy zańdardyń eń bolmasa jartysy memlekettik tilde daıyndalsa, nur ústine nur bolar edi.

– Sizben tolyq kelisemin. Zań­dary­myzdyń túpnusqasy ana tilimizde jazylýy tıis. Qazir Parlamenttiń tili – qa­zaqsha. Tipti basqa etnos ókil­deriniń ishin­­de memlekettik tilde sóz sóılep, baıan­­­­dama ja­­sap júrgenderi de az emes. Par­­­­lament minberine shyqqan Úki­met­tiń keı­­bir ókilderiniń ana tilin bil­megeni qyn­jyl­tady.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Orynbek О́TEMURAT,

«Egemen Qazaqstan»