Qazaqstannyń uly perzentiniń shyǵarmashylyǵy Reseımen tyǵyz baılanysty, dep sanaıdy Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Saýytbek Abdrahmanov. Abaı mereıtoıyn daıyndaý jáne ótkizý jónindegi memlekettik komıssııanyń múshesi bolyp tabylatyn ádebıettanýshy HIH ǵasyrda orys poezııasynyń uly tulǵalary – Aleksandr Pýshkınniń, Mıhaıl Lermontovtyń, Ivan Krylovtyń óshpes týyndylaryn aýdarǵan Abaı shyǵarmashylyǵyndaǵy «orys izi» týraly qyzyqty, tartymdy zertteý jarııalady.
Abaı jáne «Evgenıı Onegın»
Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Abaıdy ulttyń rýhanı reformatory dep ataǵan edi. Memleket basshysynyń oıyn órbite kelip, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Saýytbek Abdrahmanov «Aqyn mundaı bıikke Pýshkınnen, Lermontovtan, Mıskevıchten, Baıronnan, Geteden, Býnınnen, Krylovtan, Polonskııden jasaǵan aýdarmalarynyń arqasynda da kóterildi» dep senimdi túrde aıtady da, «Abaı shyǵarmashylyǵy – ádebıet pen mádenıettiń aýqymynan asyp ketetin bitimi bólek qubylys» dep qosyp qoıady.
Qazaq aqynynyń aýdarmashylyq óneriniń shyńy «orys ómiriniń ensıklopedııasy» atalatyn «Evgenıı Onegındi» qazaqsha sóıletýi dep biraýyzdan tanylady. Ádebıettanýshy Abdrahmanov Abaı Qunanbaev aýdarmany lırıkaǵa aınaldyrǵan dep sanaıdy. «Abaı óz halqyna «Evgenıı Onegınniń» úzindilerin ǵana usynyp qoıǵan joq, ol shyǵarmanyń tól nusqasyn jasady. Eger ol Pýshkın romanyn tárjimeniń klassıkalyq úlgisine salyp, bastan-aıaq, óleń ólshemi men uıqasyn saqtap aýdarsa, sol kezdegi dala jurty shyǵarmany dál osy úzindilerdeı janyna jaqyn tutpas edi. Abaı nusqasynda Pýshkın romanynyń eń qajetti, qazaqtar úshin eń tyń tustary, jańashyl rýhy tolyq ashylǵan, qapysyz jetkizilgen. Bul – Abaıdyń «Evgenıı Onegıni», – deıdi Saýytbek Abdrahmanov.
Abaı «Evgenıı Onegındi» óleńmen jazylǵan hattar kúıinde keltirgen. Qunanbaev dáýirinde qazaq aýylynda jigitter men qyzdardyń bir-birine ǵashyqtyq hattaryn joldaýy kádimgideı dástúrge aınalǵan bolatyn. Ondaı hattar ádette óleńmen jazylatyn, sodan da ózinshe bir romantıkalyq sıpat alatyn.
Osylaısha, Abaı óz oqyrmanynyń suranysyn dál taba bildi. Qazaqstandyq jazýshy Muhtar Áýezovtiń dál aıtqanyndaı, Abaı Pýshkın shyǵarmasynan «epıstolıarlyq roman» jasaýǵa tyrysty jáne ony jasaı aldy. Saýytbek Abdrahmanov «Onegın» qazaq tiline aýdarylǵan 1887 jyldy «ult mádenıetiniń tarıhyndaǵy betburysty beles dep tanýǵa tıispiz, buǵan kúmán keltirýdiń jóni joq» dep jazady.
Fılolog zertteýshiniń Tatıana men Evgenıı arasyndaǵy hat almasýdy taldaýǵa qatysty oı-tolǵamdary óte qyzǵylyqty. «Tatıananyń óz mahabbatyn aldymen ózi aıtýynan, jigitke hatty ózi jazýǵa bekinýinen Abaı bólekshe batyldyq, qazaq qoǵamy úshin úlken jańalyq kórdi, munyń ózi kerek kezde rý basqaryp ta ketetin, jaýyngerlik joryqqa qolbasshylyq etetin, paranjy degendi bilmegen qazaq áıeliniń bolmys-bitimine de jat emestigin túsindi. Abaı bul arada da jańǵyrtýshy tulǵa retinde tanylady» dep jazady Abdrahmanov. «Evgenıı Onegınniń tutastaı avtorlyq týyndy dep tanylýǵa tıisti aýdarmasyn taldaı kelip, ádebıettanýshy bul jaǵdaıdy qazaq elindegi ómirmen de baılanystyra biledi: «Rasynda da, máseleniń mánisi «adamdardyń teńdiginde», «olardyń óz oılaryn erkin jetkizýinde», «jańa ómirde» bolyp tur. Búgingi saıasılanǵan tilmen aıtatyn bolsaq, másele qazaq qoǵamyn odan ári demokratııalandyrýǵa baryp tireledi».
Endi qazaq danyshpanynyń tárjimeshilik talantyna birer mysal keltireıik. Esterińizde me, Tatıana Evgenııge: «Hot redko, hot v nedelıý raz
V derevne nasheı vıdet vas» dep tilek aıtatyn edi ǵoı. Osy tusty Abaı óziniń halqy úshin: «Shydar em kúıip men janyp,
Aıyna birer kórsem de» («Daje sgoraıa ot neterpenııa, ıa by vynesla vse, Eslı hot raz v mesıas prıshlos by ývıdet vas») dep keltirgen. Nege aptasyna bir ret demegen dep surarsyz? Demeıtin sebebi – aqyn óz shyǵarmasyn qazaq aýylyndaǵy jastarǵa arnap otyr. «Dala degenińiz derevnıa emes, tym quryǵanda apta saıyn bir ret, jeksenbide jurttyń bári shirkeýdegi minájatqa jınalyp jatatyn. Ien dalada adamdar aıynda bir kórisse de, qýanyp qalysady. Ásirese qyz ben jigit sırek ushyrasqan: «Jurt jamandar jatqa joryp» – muny qazaq balasy udaıy umytpaıdy. Sóz arasynda aıta ketelik: daladaǵy qazaqtardyń jolyqqanda amandyq-saýlyqty tym-tym táptishtep surap qalatyny ol kisini osydan endi birazǵa deıin kórmeıtinin bilgendikten bolsa kerek...» dep aqyn oıyn tarqatady Saýytbek Abdrahmanov.
Maqala avtory ádebıet synshysy Táken Álimqulovtyń Abaı aýdarmalary qazaq tilin baıyta tústi, jańa uǵymdardy, tyń teńeýlerdi, epıtetterdi, sony sóz oramdaryn, sóz aıshyqtaryn týǵyzdy, oılaýdyń beıneli jańa túrleri shyqty degen sózine silteme jasaıdy. «Al oılaýdy ózgertýden artyq qandaı qudiret kerek?!» – dep jazady fılologııa ǵylymdarynyń doktory Saýytbek Abdrahmanov.
Lermontovpen rýhanı týystyq
Abaı Qunanbaevtyń aqyndyq kórkemdik qýaty Mıhaıl Lermontovtyń óleńderin aýdarý kezinde aıshyqty tanylǵan. Bul arada da biz qazaq aqynynyń orys aqynynyń beınesine aınala bilgenin kóremiz. О́zimizge bala kúnnen tanys myna joldardy eske túsireıikshi:
Gornye vershıny
Spıat vo tme nochnoı.
Tıhıe dolıny
Polny svejeı mgloı.
Qarańǵy túnde taý qalǵyp,
Uıqyǵa keter balbyrap.
Dalany jym-jyrt,
del-sal qyp,
Tún basady salbyrap.
«Abaıdyń Lermontovtaǵy «taý shyńdaryn» «taýǵa» túsirip, asqaqtaǵan shyńy joq Shyńǵys taýyna keltirip, «ańǵardy» «jazyq dalaǵa» aýystyryp, Qaraýyldyń aınalasyna aınaldyryp jibergen danyshpandyǵynyń arqasynda Gete kartınasy qazaq jerine kóshken de qoıǵan», deıdi avtor. Aýdarmanyń úsh nusqasyn qatar salystyra otyryp, Medeýbaı Qurmanov: «Dalany jym-jyrt etip qana qoımaı, del-sal ǵyp ketetin tún qazaq saharasynyń túni, qazaq túni bolsa kerek» dep tańdanǵanyn, tamsanǵanyn jasyrmaıdy» dep atap ótedi ádebıettanýshy Abdrahmanov.
Abaıdyń aýdarmashylyq qorjynyndaǵy eń qomaqty olja Mıhaıl Iýrevıchtiń óleńderi ekenin aıtý kerek. Qazaq oqyrmanyna onyń «Borodıno», «Jolǵa shyqtym bir jym-jyrt túnde jalǵyz», «Oı», «Qanjar», «Duǵa», «Terektiń syıy» sııaqty kóptegen shedevrleri belgili. Qazaqstandyq belgili akademık, «Abaı» ensıklopedııasyn qurastyrýshylardyń biri Zákı Ahmetov bylaı jazǵan: «Abaı Lermontov poezııasyna bólekshe qushtarlyqpen qaraǵan. Ol orys aqynyna erekshe jaqyn boldy, onymen rýhanı týystyq tapty. Orys poezııasyna yntyǵa otyryp, Abaı rýhanı saryndastyqtyń barsha qajetin dál osy Lermontovtan tapqan dep aıtý artyq emes. Bul kezde Abaı tek uly aqynnyń ǵana emes, búkil orys qoǵamynyń ıntellektýaldy álemin, ishteı muqtajdyǵyn, taǵdyr-talaıyn jan-jaqty paıymdaıtyn bıikke kóterilgen bolatyn. Sondyqtan ol bul halyqtyń poezııasyn da tamasha túsindi. Lermontovtyń shamyrqanýy, qaıǵysy men yza-kegi orys halqynyń, qanalýshy qoǵamnyń shamyrqanýyn, qaıǵysy men yza-kegin tanytatynyn sergek sezindi.
Saýytbek Abdrahmanovtyń pikiri boıynsha, qansha degenmen Abaıǵa Lermontov Pýshkınnen góri jaqynyraq bolǵan. «Abaı óz janynyń qajetin Lermontovtan kóbirek tapqandaı. Munyń ózi Lermontov óleńderiniń denin taza aýdarma kúıinde shyǵarýynan, al Pýshkınge kelgende erkindikke des berip, óz betinshe paıymdama jasaýǵa, keıipkerlerdiń minez bitimin, kisilik bolmysyn óz qalaýynsha ózgertýge beıimdiginen de kórinedi. Basqasha aıtqanda, Abaı Pýshkınmen jarysa sóılese, Lermontovqa qosyla sóıleıdi», dep jazady ádebıettanýshy.
«Biz mysalǵa qaryzdarmyz»
Pýshkın men Lermontovtan keıin fılologııa ǵylymdarynyń doktory mysalshy aqyn Krylovqa aýysady. Onyń shyǵarmalaryn da Abaı «túpnusqanyń tyń qyrlaryn, buǵan deıin ashylmaǵan boıaýlaryn jarqyrata kórsetip» aýdarǵan.
Aýdarma úlgileri paıda bolǵanǵa deıin qazaqtarǵa mysal jeke ádebı janr retinde sińispegen edi dep aıtýdyń reti bar. Bul arada Krylovqa deıin mysaldyń orys ádebıetinde de keńinen taramaǵanyn aıta ketelik. Mysaly, HIH ǵasyrda sanatker ustaz Ybyraı Altynsarın: «Qazaq balalary mysaldy oqyǵysy kelmeıdi, oqysa da oǵan kúle qaraıdy, al olardyń ata-analary balalarymyzdy saýysqan men qarǵa bir-birimen sóılesipti deıtin qaıdaǵy-jaıdaǵyǵa oqytasyńdar dep renish bildiredi», dep jazǵan. Saýytbek Abdrahmanovtyń aıtýy boıynsha, Ivan Krylov mysaldarynyń aýdarylýy tek qazaq aýdarma óneriniń ǵana emes, tutastaı týǵan ádebıettiń damýynda da mańyzdy belesterdiń biri boldy.
Másele mynada: Abaıdyń Krylov mysaldaryn naǵyz ulttyq boıaýǵa qanyq kúıge keltirip aýdarǵany sondaı, olardy óleńniń uıqasty nusqasy retinde ǵana qaraý tipti kókeıge qonymsyz. Ashyǵyn aıtaıyqshy: Krylovtyń «Strekoza ı mýraveı» degen mysaly uly fransýz Jan de Lafontennen, al árirek ketsek – kóne grek tilinde jazǵan Ezoptan aýdarma dep tanylmaıdy ǵoı? Onda nege Abaı mysaly Krylovtan aýdarma dep tanylýǵa tıis? Saýytbek Abdrahmanov mysaldy egjeı-tegjeıli, ár jolyn jeke qarastyryp taldaıdy da, bul shyǵarmany Abaıdyń tól týyndylarymen qatar qoıýǵa bolatynyn dáleldeıdi. «О́leńniń órnektiligi, áýezdiligi qaıran qaldyrady, yrǵaǵy da, uıqasy da, maqamy da, sózdiń áýeni de minsiz, quıylyp tur, dep jazady Abaı mysaldaryn taldaý barysynda ádebıettanýshy. – Krylovtan jasalǵan aýdarmalardyń evolıýsııalyq jolyn sóz etkende biz eń aldymen olardyń qazaqtyń jan dúnıesine jaqyndyǵyn, túsiniktiligin, oıdy beıneli jáne qunarly tilmen jetkizýin, sóıtip dala ómirine beıimdelýin aıtamyz».
Bir ǵana mysal keltireıik. Abaıda mysaldyń keıipkeri Inelik (Strekoza) emes – Shegirtke (Kýznechık). Onyń sebebi mynada. «Strekozanyń» qazaqshasy «ınelik», onyń túbiri – «ıne», qazaq tilinde aryq, ashań kisilerge aıtylatyn «ınelikteı ilmıip» degen sóz de bar eken. Ineliktiń ilmıgen, daýysy shyqpaıtyn jándik ekenin daladaǵy árbir qazaq biledi. Demek, Krylov mysalyndaǵy «Leto krasnoe propela» degen sóz ınelikke janaspaıtyn edi. Al shegirtke degenińiz, ala jazdaı án sala beredi jáne daýysy ájeptáýir shyǵady. Lafontende mysaldyń «Sıkada men Qumyrsqa» dep atalatyny nazar aýdararlyq jaı, al sıkada degen shegirtkeniń alystan qosylatyn aǵaıyny ekeni belgili. Alaıda Krylov, Lev Ýspenskııdiń jazǵanyndaı, Sıkadadan da bas tartqan, óıtkeni ol kezde orys oqyrmany bul jándikti bile qoımaıtyn. Krylov Shegirtkeden de bas tartqan, óıtkeni bul sóz (Kýznechık – red.) mýjskoı rodtyń sózi, ondaı jaǵdaıda mysal eki «mujyqtyń» – Shegirtke men Qumyrsqanyń sóılesýi bolyp shyǵatyn edi. Al Ivan Andreevıchke kórshi men kórshi áıeldiń áńgimesi kerek bolǵan. Sodan da Abaı Krylovty «túzete otyryp», Inelikti Shegirtkege aýystyrady (bir jaqsysy – qazaqtyń tili rod qursaýyna qamalmaǵan eken), sóıtip oqıǵany ormannan dalaǵa alyp shyǵady da, aqyr aıaǵynda naǵyz qazaq mysalyn dúnıege ákeledi.
«Mysal bizdiń ulttyq sana-sezimimizde eleýli iz qaldyrdy, – dep oı túıedi fılologııa ǵylymdarynyń doktory Saýytbek Abdrahmanov. – Ybyraı Altynsarın, Abaı Qunanbaev, Ahmet Baıtursynov, Spandııar Kóbeev, Beket О́tetileýov sııaqty avtorlardyń qalamynan shyqqan taǵylymdy aýdarmalar ýaqyt óte kele qazaqtyń tól mysaldaryn jazýǵa ıgi yqpal jasady. Biz mysalǵa qaryzdarmyz. Dál osy mysal arqyly bizdiń halqymyzdyń jazba ádebıeti álemdik sóz óneriniń úzdik úlgilerimen alǵash ret tabysty. Kezinde Muhtar Áýezov mysaldyń kúshin halyqtyń uıqysyn oıatatyn, jigerin janıtyn, janyn jańartatyn, sanasyn silkindiretin serper sózge teńegen edi. Ondaı sóz bizge qaı kezde de kerek. Qazir ásirese kerek».
Zertteý avtory Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Abaıdyń maqtan men masyldyq psıhologııadan arylyp, qaırattanyp eńbek etýdi, talaptanyp bilim izdeýdi nasıhattaǵanyn aıtqan sózin keltirip, búgingi kúnmen taǵy da baılanystyrady. Osy «Shegirtke men Qumyrsqa» mysalynan biz Memleket basshysynyń aıtqan sózderiniń kókeıkestiligin kóremiz: shegirtkeniń jalqaý jeńiltektigi qurdymǵa ketiretin jol, baqýatty ómirge, baqytqa, ıgilikke tek qumyrsqanyń erinbeıtin eńbekqorlyǵy ǵana jetkize alady.
Intellektýal Saýytbek Abdrahmanov árbir qazaqty aýyq-aýyq Abaı tomyn qolǵa alyp turýǵa, óleńderin qaıtalap oqýǵa, aqyn aldynda ishteı esep berip: «Abaıdyń aıtqan aqylyn aldym ba, aıtqan synynan qorytyndy shyǵardym ba, shyq degen bıigine umtyldym ba, adam atyn aqtaıtyndaı ne istedim men ózim?» degendeı oıǵa túsip turýǵa shaqyrady. Ulttyń uly ustazy dál osylaı etý arqyly Qazaqstannyń ótkenin, búginin jáne keleshegin birtutas baılanystyrǵan bolatyn.
Andreı BELOBORODOV,
«Argýmenty ı fakty»
