BIRIGÝDIŃ BERERI MOL

Jaqynda Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstr­liginde Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary О́mirzaq Shókeevtiń tóraǵalyǵymen “Keden odaǵy: múmkindikteri men perspek­tıvalary” atty dóńgelek ústel ótkendigin gazetimizdiń aldyńǵy sandarynda habarlaǵan edik. Onda birqatar vedomstvo basshylary men ókilderi, ǵalymdar qatysyp Keden odaǵy bizge ne beredi degen taqyryp tóńireginde oılaryn ortaǵa salyp, pikir bólisken bolatyn. Atalmysh dóńgelek ústel barysynda birinshi vıse-premer О́mirzaq Shókeev Keden odaǵy aıasynda qabyldanǵan árbir kelisim boıynsha jumys tobyn qurýdy usyndy. Sondaı-aq, onyń quramy­na memlekettik organdardyń ókil­derinen bólek depýtattar men ǵalym­dardy qosý qajettigi de basa aıtyldy. Bul rette Keden odaǵy aıasyndaǵy árbir kelisim boıynsha qatysýshy barlyq elder qandaı da bir ymyraǵa kelýi kerektigi alǵa tartyldy. Sonymen birge О́mirzaq Estaıuly temir jol tarıfterindegi keıbir asa mańyzdy máselelerdi de udaıy nazarda ustaý kerektigin aıtty. Bular irgeli máseleler, sol sebepti árbir kelisim boıynsha ju­mys tobyn quryp, quramyna depý­­tattar men ǵalymdardy kirgizip, talqylaý qajet dep esepteımin. Biz talqylaýǵa yntalymyz. Bul baryn­sha kúrdeli de tereń is bolǵandyqtan bir jerlerinde keleńsizdik jiberip alý yqtımaldyǵy joǵary, dedi óz sózinde birinshi vıse-premer. Bul keden odaǵyna qatysty máseleler talqylanyp otyrǵan alǵashqy jıyn emes. Buǵan deıin de elimiz Úkimeti bastamasymen Keden odaǵynyń múmkindikteri men keleshegin kásipkerler jan-jaqty talqylaǵan bolatyn. Qol jetkizil­gen kelisimderdiń barlyǵy­nyń úsh tarapqa da yńǵaıly bolýy kerektigi aıtylǵan sol jıynnyń zańdy jalǵasy bolyp tabylatyn sharaǵa bul joly Keden odaǵy komıssııa­synyń jaýapty hatshysy S. Glazev, Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova, Qarjy mınıstri Bolat Jámishev, Aýyl sharýashy­lyǵy vıse-mınıstri Arman Evnıev, Parlament Májili­siniń depýtaty K.Saǵadıev, sol sııaqty R.Alshanov, M.Mahmutova, K.Be­ren­taev, S.Baızaqov, F.Klos­vog syndy Reseı men Qazaqstannyń belgili ǵalymdary men sarapshy­lary qatysty. Kedendik kedergilerdi alyp tastaý kooperasııa talaptaryn jeńildetedi, tehnologııalyq kúrdeli óndiristerdiń múmkindik­terin keńeıtedi. Bul jumystardyń qandaı jeńildik ákeletinin kúrdeli ónimderdi shyǵaratyndar ǵana túsinedi. Keden odaǵy ózge halyq­aralyq uıymdarǵa qaraǵanda óte jyldam qurylyp jatqan uıym. Onyń sebebi de bar. О́ıtkeni, oǵan qatysýshylar buryn bir júıede bolǵan elder. Iаǵnı, ekonomıkalyq qurylymy, basqarý tetikteri, tipti damý qarqyny da kóp alshaq emes, dedi jıynda Keden odaǵy komıs­sııa­synyń jaýapty hatshysy S.Glazev. Ol úsh eldiń birigýi men birtutas eko­no­mıkalyq keńistiktiń ekonomı­kalyq turǵydaǵy artyq­shy­­lyqtaryna toqtaldy. Jaýapty hatshynyń kólik uıymdary bergen málimetterge júgine otyryp aıtýyna qaraǵanda, rynokta aına­lymǵa túsetin taýarlar ýaqytynyń 60 paıyzy kedendik tirkeý beket­terine ketetin kórinedi. Munyń barlyǵy ónimniń básekege qabilet­tiligin tómendetedi. Al kedendik jáne ózge de kedergi­lerdiń alynýy taýar aınalymy jolynda koopera­sııanyń qoıatyn talaptaryn jeńil­detip, tehnolo­gııa­lyq jasalýy qıyn ónim túrlerin óndirýdiń múmkindikterin keńeıte túsedi. Parlament Májlisiniń depý­taty K.Saǵadıev óz sózinde Bir­tutas ekonomıkalyq keńistiktiń damý keleshegi týraly keńirek toqtaldy. Ǵylymı ortadan Reseı ǵylym akademııasy, halyq sharýa­shylyǵyn boljaý ınstıtýtynyń zerthana jetekshisi Felıks Klos­vog sóz alyp, Qazaqstan ekono­mık­­asynyń qazir óte joǵary qarqynmen damyp jatqandyǵyn tilge tıek etti. 2009 jylǵy ekonomıkalyq damýdyń baıaýlaýy­nan Qazaqstan ótedi, ótip qana qoımaı burynǵy qarqynyn qaıta qalpyna keltirý múmkindigi bar. Tipti, ekonomıkalyq ósimge qol jetkize alady. Qazaqstan, Reseı jáne Belarýsti biriktirip otyrǵan Keden odaǵy – taza ekonomıkalyq uıym. Bul odaqtyń úsh eldegi baǵaǵa áseri qandaı bolmaq degen másele jıi kóteriledi. Bul rette kez kelgen sheshim ortaq kelisim arqyly ǵana qabyldanady, dep atap ótti ǵalym. Áleýmettik quny joǵary dúnıeler – qural-jabdyq, dári-dármek taǵy basqa da salalarǵa qatysty ózgerister tek qana úsh taraptyń kelisimi arqyly júzege asady, degen Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova tarıfterdiń ósip qana qoımaı, arzandaýy da múmkin ekendigin alǵa tartty. Mınıstrdiń aıtýynsha, árbir ózgeris saıyn kelisim quqyǵyna júginetin bolamyz. Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova hanym osyǵan deıin “Egemen Qazaqstan” gazetine bergen suhbatynda Keden odaǵy­nyń biryńǵaı kedendik tarıfi jáne tarıftik emes retteýdiń biryńǵaı júıesi týraly tolyq baıandap bergen bolatyn. Mı­nıstr­diń aıtýynsha, odaqqa birigý týraly kelissózder bastalǵanda úsh memleket arasyndaǵy ımporttyq tarıf stavkalarynyń 40 paıyzy bir deńgeıde eken. Al qalǵan 60 paıyzyn odaqqa múshe ár eldiń memlekettik múddesin eskere oty­ryp, bir deńgeıge keltirý máselesi týyndady. Degenmen, uzaq ta taban­dy kelissózderdiń nátıjesin­de 400-den asa taýarlarǵa biryńǵaı kedendi tarıf qoldaný úshin 3-5 jyl arasyndaǵy ótpeli kezeń qarastyrylyp otyr. Osy kezeń ishinde jeńildetilgen kedendik bajben ımporttalatyn taýarlar­dyń tizimine temir jol vagondary, azyq-túlik ónimderin shyǵaratyn kásiporyndar paıdalanatyn shıkizattar kiretindigin aıtqan bolatyn. “Keden odaǵynyń qyr-syryn qoǵam ashyq talqylaýy tıis. Buǵan eshqandaı kedergi joq”, – dedi birinshi vıse-premer О́mirzaq Shókeev. Tipti, osy odaqtyń quqyq­­tyq bazasyn zerttep, kelisim­derdi saralaıtyn arnaıy top qurý da josparda tur. Ony qajetti qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etemiz. Biz qajettiń barlyǵyn alyp berý­ge daıynbyz. Sosyn ortaq esep­terdi jasaımyz. Áıtpese bizde de tıisti ınstıtýttar bar, biraq olar óz sheńberinde jumys isteýde. Al bizdiń múddemiz bir, bárimiz bir mek­teptiń túlekterimiz. Meniń oıym­sha jumys tobyn qurýymyz kerek”, dep osy dóńgelek ústelde aıtylǵan áńgimelerdiń núktesin qoıdy. Eki eldiń de ǵylymı elıtasy biraýyzdan ıntegrasııalaný Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń músheleriniń damýyna oń áser etetindigin atap kórsetti. Dostas­tyqtyń 3 eli birige otyryp, ortaq úlken bir rynokty quraıtyn bola­dy. Oǵan 170 mıllıon tutynýshy kiretin bolady. Ekonomıkalyq tıimdilikti sóz etetin bolsaq, belgili bir jetistikke, mańyzdy ekonomı­kalyq kórsetkishke 2015 jylǵa taman qol jetkizetin bola­myz degen boljam bar. Bul ishki jalpy ónim­niń 15 paıyzǵa kóterilýi nemese 400 mlrd. dollar arqyly sıpattalady. Al Qazaq­stanǵa keletin bolsaq, boljamdar boıynsha ol 20 mlrd. dollardy kórsetedi. Bul bir jaǵynan úlken múmkindikter ashatyn bolsa, ekinshi jaǵynan básekelestikti kúsheıte túsedi. Alǵashqy otyrysqa Reseı Federasııasynyń О́nerkásip jáne saýda mınıstri V.Hrıstenko qatysqan bolatyn. Ol joly bir­lestikke múshe elder aýmaǵyndaǵy bızneske kedergilerdi joıý, son­daı-aq shekteýlerdi alyp tastaý, Keden odaǵy elderi kásiporyn­daryn ózge rynoktarda básekeles­tik­ke qabiletti bola alatyn deńgeıge jetkizý týraly máseleler talqylanǵan-dy. Kezekti otyrysta temir jol tarıfteriniń úsh jaqqa da yńǵaıly bolý kerektigi aıtyldy. Bul másele kópten beri sheshimin tappaı keledi. Osy oraıda aıta ketetin bir jáıt, Qazaqstan men Reseı úkimet­teri basshylarynyń osyn­daı mańyzdy máselelerdiń ortaq sheshi­min tabýǵa baǵyttalǵan eki­jaqty suhbattastyqty belsen­dirýge arnalǵan baǵyt ustanýynyń mańyzy óte zor. Búgingi jahandaný úderisinde qalyptasqan jaǵdaı tyǵyz ınte­grasııalanbaı, oqshaýlanyp ómir súrýge bolmaıtyndyǵyn dálel­dep otyr. Memleket basshy­sy N.Á.Na­­zar­baevtyń keshegi Keńes Odaǵy ydyraǵannan bergi kezeńde Dostas­tyq elderin ekonomıkalyq ınte­grasııalanýǵa úndegen balama­syz bastamalary­nyń negizinde ómirge kelgen Keden odaǵy óńirlik ınte­grasııalanýdyń jańa úlgisi bolyp tabylady. Bul bizdiń otandyq kásipkerlerge, iri óndiris sala­laryna jańa múmkin­dikter ashady. Otandyq óndiris­shilerge 170 mıllıonnan astam tutyný­shysy bar úlken rynokqa shyǵýǵa jaǵdaı jasaıdy. Bizdiń kásipkerlerimizdiń básekege qabi­lettiligin shyńdaıdy. Qoryta aıtqanda, Keden odaǵyn­daǵy básekelestik “óle jaman bolmasań, óle kedeı bolmassyń” degen halyq danalyǵyn el kásipkerleriniń taǵy bir esterine salady. Ábdirahman QYDYRBEK.