Sh.Esenov atyndaǵy Kaspıı memlekettik tehnologııalar jáne ınjınırıng ýnıversıtetiniń professory, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty Aqmaral Serikbaeva Bozjyra máselesin eki jaqtan qarastyrýǵa bolady degen pikirde.
«Birinshiden, Mańǵystaý jeri «Ashyq aspan astyndaǵy murajaı» dep nege aıtylady? Sebebi onyń jeri, ár tasy jáne topyraǵy tarıhqa toly. Sarapshylardyń aıtýynsha, munda Qazaqstannyń biregeı tarıhı jáne mádenı eskertkishteriniń 50%-ǵa jýyǵy shoǵyrlanǵan. Sonymen qatar sáýlet jáne tarıhı eskertkishter, adamdar men janýarlardyń tas músinderi, bekinisterdi qazý boıynsha erekshe oljalar, sondaı-aq túrli tarıhı kezeńderde bul óńirdi meken etken halyqtardyń mádenı jáne etnıkalyq murasy álemdegi jetekshi tarıhshylardy, arheologtardy jáne antropologtardy qyzyqtyrady», dedi A.Serikbaeva.
Ǵalymnyń pikirine súıensek, Mańǵystaý óńiriniń ekologııalyq týrızmdi damytýda áleýeti joǵary.
«Mańǵystaýdyń keleshegi nede» degen suraqqa týrızmdi damytýda der edim, onyń ishinde ekologııalyq týrızmdi, ıaǵnı ekologııalyq sanany qalyptastyratyndaı, tabıǵı resýrstardy, bıoalýandyqty jáne mádenı erekshelikterdi saqtap, aýmaqtardyń lastanýyn boldyrmaıtyndaı etip uıymdastyra bilý», dedi maman.
Sarapshynyń aıtýynsha, Mańǵystaýdyń tabıǵı ereksheligi, atap aıtqanda shóldi jerlerdiń biregeı sulýlyǵy, tabıǵı-geografııalyq ornalasqan aýmaǵy, sol sekildi qaıtalanbas shatqaldar men jyralar, qumdy jaǵajaılar ekotýrızmdi órkendetýde úlken áleýetke ıe.
«Mańǵystaý oblysynda týrızm damýdyń bastapqy satysynda tur. Ekologııalyq týrızmdi damytý óńirdiń ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı ahýalyn jaqsartýda yqpaly zor. Bul úshin ozyq tehnologııalardy paıdalaný, jergilikti halyqty jumyspen qamtý, Mańǵystaýdyń jergilikti dástúrin, ádet-ǵurpyn, ulttyq erekshelikterin saqtap, paıdalaný qajet», dedi A.Serikbaeva.
Dese de ǵalym zańǵa sáıkes, qoǵamdyq tyńdaý men ekologııalyq saraptamanyń qorytyndylary jáne qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaýdy da (QOÁB) esepten shyǵarýǵa bolmaıtynyn eskertti.
Bul pikirdi qýattaǵan jergilikti ekolog Orynbasar Toǵjanovtyń aıtýynsha, Bozjyradaǵy jabaıy týrızm jónge salynbasa, taıaý bolashaqta biregeı orynnan aıyrylyp qalýymyz ǵajap emes. Qoǵam belsendisi 18 jyldan beri osy óńirdiń ekologııalyq jaǵdaıyn zertteýmen birge ekotýrızmdi uıymdastyrý máselesimen turaqty aınalysyp keledi. Onyń pikiri boıynsha Bozjyra ańǵarynda biraz ýaqyttan beri jabaıy týrızm beleń alyp, kólik aǵyny janýarlardyń qozǵalysyna aıtarlyqtaı nuqsan keltirýde.
«Bozjyraǵa kelýshiler jyl sanap artýda. Alaıda qarajat tapshylyǵynan týrıstik qyzmet talapqa saı uıymdastyrylmaı, bul aýmaqqa Ústirt shyńynyń ústi jáne asty arqyly keletin dala joldary paıda boldy. Osy jolmen birneshe avtokólik júıtkigende aq tozań kóterilip, ony kórgende janyńyz túrshigedi. Al osynyń saldarynan qashqan arqar, qaraquıryq, sol sekildi basqa ańdardy kórip, eriksiz alańdaısyń. Jabaıy týrızmdi tártipke salyp, ekologııalyq týrızmge aınaldyrmasa, osy jerdiń túbine jetetinimiz anyq», dedi O.Toǵjanov.
Mańǵystaýlyq azamat qoǵamda rezonans týdyrǵan Bozjyranyń mańynan qonaqúı salýǵa baılanysty pikirin de jetkizdi.
«Keıbir azamattar usynǵandaı týrıstik qabyldaý ornyn 10-50 shaqyrym qashyqtan salýdyń tıimsizdigine kóz jetkizdik. Sebebi alystaǵy týrıstik qabyldaý ornynan týrısterdiń qandaı kólikpen, qaı jaqtan kelgenin, nemen aınalysyp jatqanyn baqylaý múmkin bolmaıtynyn túsindik. Sondyqtan shaǵyn qonaqúı, sapar ortalyǵy bar týrıstik nysandar ańǵar men shatqaldar túgel kórinetin tóbe ústinde ornalasýy qajet. Onda mádenı týrızmdi uıymdastyrý úshin mindetti túrde qonaqúı, avtoturaq, kelýshilerdiń túrli qajetterin óteıtin oryndar, paıdalanatyn at, túıe, ekokólikter men áýe sharlaryn saqtaıtyn jáne qyzmetshiler men gıdter panalaıtyn baspana bolýy kerek. Eger mundaı oryn tym qashyqta ornalassa, Aqtaýdan eki-úsh saǵatta jetip baratyn jolda kópshilik toqtamaı birden Bozjyraǵa tartary sózsiz», dedi qoǵam belsendisi.
Jol máselesine toqtalǵan ekolog Bozjyra aýmaǵynda kólik qozǵalysyna shekteý qoıylý qajet dep esepteıdi.
«Beket ataǵa 15 shaqyrym jetpeı «Ata jolynan» burylyp shyń ústindegi Bozjyra panoramalyq alańqaıyna baratyn, uzaqtyǵy nebári 10 shaqyrym jolǵa qatqyl taban tósep, tóbedegi basqa avtoqozǵalysqa múldem tyıym salý kerek. Bozjyra alqabyn tolyq baqylaýda ustap, onyń ekologııalyq jáne rekreasııalyq syıymdylyǵyn eskerip, týrısterdi arnaýly soqpaqpen jaıaý nemese at, túıe, velosıped, áýe sharlarymen kóterilýge, bıik munaralarǵa shyǵýǵa ǵana ruqsat berýge bolady», dedi maman.
Bozjyradaǵy qonaqúı tabıǵı qaýmal aýmaǵynan tys jerde salynady. Bul pikirdi Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev óziniń Twitter-degi paraqshasynda jazdy.
«Memleket basshysynyń Bozjyra shatqalynda qonaqúı salý jobasyn qaıta qaraý týraly tapsyrmasyna sáıkes, Aqtaý qalasynda ǵalymdarmen, bıologtarmen, sheteldik sarapshylarmen, jergilikti ekobelsendilermen jáne qoǵam qaıratkerlerimen kezdesý ótkizdik. Barlyǵy týrıstik nysan turǵyzý óńir úshin asa mańyzdy degen ortaq oı aıtty. Biraq týrızmdi damytý men Bozjyra sekildi aıryqsha tabıǵı nysannyń ekojúıesin saqtaýdyń arasynda tepe-teńdik saqtalýy tıis. Jobanyń áleýetin baǵalap, keńes berý úshin tájirıbeli sarapshylar men ǵalymdardy Bozjyraǵa alyp bardyq. Turǵyndar men ǵalymdardyń, sondaı-aq qoǵam belsendileriniń usynysymen qonaq úıdiń orny Jabaıushqan qaýmalynyń syrtyna aýystyrylady. Investısııalyq kompanııa óz tarapynan jobany iske asyratyn oryndy qaýmaldan tys jerden tańdaýǵa daıyn ekenderin jetkizdi», dedi mınıstr.
Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, jergilikti qoǵam belsendileri jáne ǵalymdar qonaqúı salý óńirdiń týrızmin damytyp, jańa jumys oryndaryn ashý úshin kerek degen qorytyndyǵa kelgenin alǵa tartty.
