Jigeri jasymaǵan Jumagúl

Ortalyq kompartııanyń sheshi­mine narazylyq bildirgisi kelgen jastar 17 jel­toqsan kúni tańerteń sol kezdegi L.Bre­jnev atyndaǵy alań­ǵa jınalyp, sherý ótkizdi. Alaı­­da jastarǵa «nasha­qorlar, mas­­­kúnemder, búlikshiler» degen aıyp taǵy­lyp, jappaı jazalaýǵa alyn­­dy.

Aq qar, kók muzda alańǵa shyq­qan jel­toqsanshyl jastardyń ara­synda Jumagúl Bekentaeva da bar-tyn. Qazir ol Qos­tanaı oblysy Jankeldın aýdany Shegen aýy­lyndaǵy orta mekteptiń birinde muǵalim bolyp eńbek etip júr.

Birde 5-synyp oqýshylary muǵalim Ju­magúlge kútpegen tosyn suraq qoı­dy: «Siz­diń Jeltoqsan kóterilisine qatys­qa­ny­ńyzdy bilemiz. Osyny aıtyp beresiz be?».

Ustaz aýyr kúrsindi de, 33 jyl bu­ryn­ǵy oqıǵany kóz aldyna qaıta ákeldi.

...1986 jyl. QazPI-diń (qazir­gi Abaı atyndaǵy ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtet) fılologııa fakýltetiniń 2-kýrsynda oqıdy. Bir kúni «Respýblıka basshylyǵyna Kolbın degen bireý taǵaıyndalypty, jastar qarsylyq bildirý úshin alańǵa jınalmaqshy» degen habar ıns­tıtýtqa lezde tarap ketti. Stý­dentter arasynda gý-gý áńgime bas­taldy. Báriniń boıynda jańa basshylyqqa degen narazylyq bar. Kelesi kúni ınstıtýttyń bir top stýdenti shydaı almaı, oqytý­shylardyń baqylaýynan sytylyp shyǵyp, alańǵa keledi. Olardyń ara­synda jıyrmanyń shetine ilin­gen Jumagúl de bar edi.

Jastar alańǵa kóptep jınalypty. Qol­daryna ustaǵan plakattary bar. «Ketiń­der! Tarańdar!» degen bas­shylyq­tyń sózin nazarǵa alar emes. Kezek-kezek ja­rysa sóı­lep jatyr. Jel­toq­san aıy bol­­ǵan soń ba, qystyń yzǵa­ry bili­nedi. Biraq ony eleıtin jas­tar baı­qal­maıdy. Sol­tús­tikten damylsyz soq­qan sýyq jel deneńdi eriksiz titir­kendiredi. Alańdaǵy sherý jal­ǵa­sýda.

Kenet alań shetinde bes qarýy boıynda, saper kúrekteri qolynda, qasqyr ıtterin janynda ustap tur­ǵan soldattar belgi berilisimen jas­tarǵa qaraı lap qoıdy. Aıǵaı-shý, jer-kókti dúrbeleńge salǵan topa­lań bastaldy da ketti. Jy­­la­ǵan, alysqan jurt. Janushyra aı­ǵaılaǵan daýystar...

Jastardy qalanyń shetine aparyp tastaý úshin qolǵa túsken­niń bárin júk kóligine tıep jatyr. Keıbiri mashına bortynan sekirip, qashyp úlgerýde. Áske­rıler eshkimdi aıar emes. Jap-jas qyzdardy shashynan súırep, tepki­niń astyna aldy dersiń. Osy sátte janushyra júgirip kele jatqan Juma­gúl de qolǵa túsip, eki soldat ony qos búıirinen tepkileı bastady. Kóz aldy tumandanyp ketti. Ar­ǵysy esinde joq.

Sútpisirim ýaqyttan soń esin jı­yp qarasa, ózine qarsy júrip kele jatqan mashınany kórdi. Qan­sha bulqynsa da, ornynan tura alar emes. О́mirmen qosh aıtysar sát jaqyndaǵandaı. Sanaýly sekýndtarda kóz aldyna ata-anasy, baýyrlary elestep, ishteı kúbirlep, qosh aıtysty.

Kenet bir qazaq soldaty ony jerden kóterip alyp, ári qaraı laq­tyryp jiberdi. Sodan soń «Qash! Tezirek!» dedi buıyryp.

Jumagúl kýrstasy Shattygúl Elǵo­jına­men qol ustasyp, alań­nan uzaı bastaǵan. Biraq olardy eki mılısııa qyzmetkeri us­tap alyp, qoldaryna kisen salyp, Ishki ister bólimine apardy. Sodan kúnde tergeý, kúnde suraq... Ábden esterin shyǵardy. Keıin aýdandyq sot Jumagúl men Shattygúldi 15 kún­ge túrmege ja­bý týraly sheshim shy­ǵarady. Al eki kúnnen soń «Jumagúl túr­mege túsipti» degen habar lezde ınstıtýtqa tarap ketedi. Habardy estigen Jumagúldiń týǵan-týysy Almatyǵa jol tartady.

– Túrmege barǵanymyzda Ju­ma­­gúl­ge jolyǵa almaı, úsh kún áýre-sarsańǵa tústik, – deıdi keıip­­kerimizdiń apasy, jýrnalıst Aıtkúl Bekentaı bizben áń­gimesinde. – Kezdesýge ruqsat ber­medi. Sodan onyń shyǵýyn kút­tik. Al Jumagúl qamaýdan bo­saǵan kezde, ony qushaqtap tu­ryp kóz jasqa erik bermeý múm­kin emes edi. Bet-aýzynyń saý-tamtyǵy joq. Denesi kókala qoı­daı. Uryp-soqqan. Qınaǵan. Sol jerden Jumagúlmen birge 700-ge jýyq stýdent, jumysshy jastardy shyǵardy. Olarmen jylap qaýyshqan ata-ananyń ańyraǵan daýsynan qulaq tunady. Biz Ju­magúldi alyp, jataqhanaǵa kel­dik. Kelesi kúni ony ınstıtýttan shyǵardy. Sodan amalsyz bárimiz úıge qaıttyq.

Instıtýttyń komsomol jına­ly­syn­da shyǵarylǵan qaýly bo­ıyn­sha Jel­toqsan kóterilisine qa­­tys­qandardy tek qara jumysqa ǵana qabyldaý esker­til­gen edi. Osy eskertý boıyn­sha Ju­magúl Bekentaeva Shegen aýylynyń №1 bólimshesinde «Aqbulaq» saýyn­shy brı­gadasynda saýynshy bolyp ju­mys isteıdi. Qamaý kezinde qos búıi­rinen qatty soqqy alǵan jas qyzǵa mundaı jumys qıynǵa soǵady. Jıi-jıi aýrýhanaǵa tú­sedi. Qyzynyń múshkil hali ákesi Es­­kendirge ońaı­ǵa soqpaıdy. О́ti­nish aıta júrip qyzyn mek­tep-ın­ternatqa tár­bıeshi etip orna­lastyrǵanymen, bir apta óter-ótpesten sovhoz dırektory jınalys ashyp: «Res­pýblıka basshysyna qar­sy shyqqan adam­dy urpaq tárbıesine aralas­tyrýǵa bol­maıdy» degen ýájben jumystan shy­ǵarady.

Tek arada jeti jyl ótkende ǵa­na Ju­magúl Eskendirqyzy Qazaq pedago­gıka­lyq ınstıtýtyndaǵy oqýyn syrttaı jalǵas­tyrýǵa múm­kindik alady. Oǵan deıin ártúrli qara jumys isteıdi.

– Iá, ol aýyr kezeńder edi. Qazaqtyń órimdeı ul-qyzdaryna «búlikshil» degen at taǵyldy. Qan­­shasy oqý ornynan shy­ǵyp qaldy. Al sender Táýelsiz eldiń ula­ny­syńdar. Osyny baǵalaı bilińder! – dedi kózine jas alǵan Jumagúl Beken­taeva. Kóz ja­­syn oqýshylaryna kór­setkisi kel­me­gen­deı teris buryldy. Bala­lar úrpıisip qa­lypt­y.

О́mirdiń qıyndyǵyna moıy­maǵan, jigeri jasymaǵan Jumagúl Eskendirqyzy búginde óziniń kin­dik qany tamǵan ólkede joǵary dárejeli muǵalim. Ardager ustaz. Aýdandyq ustazdar baıqaýynyń birneshe márte jeńimpazy. Búginde ony mektep oqý­shylary, aýyl, aýdan halqy qurmet tu­tady. Kezdesý keshterin jıi-jıi uıym­das­tyryp turady.

Ǵanıbet Ǵalymbekuly