2021 jyly qazaqstandyq bıýdjettiń kirisi shamamen 11,45 trln teńge, al shyǵysy 14,05 trln teńge deńgeıinde bolady.
Munaı óndirisi 2021 jyly 86 mıllıon tonna, 2022 jyly 89,6 mıllıon tonna jáne 2023 jyly 100,8 mıllıon tonna dep boljanýda. Sonymen birge konservatıvti tásildi eskere otyryp, munaı baǵasy 2021-2023 jyldary barreline 35 dollar deńgeıinde belgilendi. Osyǵan oraı respýblıkalyq bıýdjetten yntymaqtastyq zeınetaqylaryn, memlekettik bazalyq zeınetaqy tólemderin tóleýge Ulttyq qordan kepildendirilgen transfert jiberý usynylady.
Tıisinshe tapshylyq 2,6 trln teńgeni nemese IJО́-niń 3,4% -yn quraıdy. Qazaqstan qaıtadan jyldyq shoǵyrlandyrylǵan bıýdjet tapshylyǵyn ishki jalpy ónimniń 3%-ynan asyrady, degenmen bul kórsetkish EAEO elderiniń kelisilgen makroekonomıkalyq saıasatynda shekti kórsetkish retinde kórsetilgen. 2020 jyly bul qazaqstandyq kórsetkish 3,5% qurady.
Shıkizattyq emes tapshylyq (memlekettik bıýdjettiń kirisi munaı óndirýmen baılanysty emes, shyǵyndardy alyp tastaǵanda) 2021 jyly odan da joǵary - 6,96 trln teńge bolady.
Shıkizattyq emes tapshylyq pen jalpy tapshylyq arasyndaǵy aıyrmashylyq shamamen 4,36 trln teńgeni quraıdy, bul shamamen barlyq bıýdjettik kiristerdiń 38,67% sáıkes keledi. Bul aıyrmashylyqty kiristi Ulttyq qor quraıtyn munaı-gaz sektory jabady. 2021 jyly Ulttyq qordan maqsatty jáne kepildendirilgen transfertter 3,7 trln teńgeni nemese respýblıkanyń barlyq bıýdjettik kiristeriniń shamamen 32,8% quraıdy.
Eske salaıyq, munaı kiristerine shıki munaıǵa eksporttyq kedendik baj salyǵy, munaı sektoryndaǵy uıymdardan alynatyn tikeleı salyqtar jáne osy óndirýshi saladaǵy uıymdardyń operasııalarynan túsken basqa túsimder kiredi. ETP munaıdyń aǵymdaǵy baǵasyna baılanysty jáne barlyq basqa kiristerden aıyrmashylyǵy, ol tikeleı bıýdjetke jiberiledi. Bul baj bıýdjet kiristerin qalyptastyrýda mańyzdy ról atqarady: mysaly, 2019 jyly ol 1,153 trln teńgeni qurady. Ulttyq qordan transfertterden basqa, bıýdjet bıýdjetterdiń oblystardan alynýymen, sondaı-aq oblystyq bıýdjetterden, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men astana bıýdjetterinen transferttermen tolyqtyrylady.
Munaı kiristerine shıki munaıǵa eksporttyq kedendik baj salyǵy, munaı sektoryndaǵy uıymdardan alynatyn tikeleı salyqtar jáne osy óndirýshi saladaǵy uıymdardyń operasııalarynan túsken basqa túsimder kiredi. Munaıdyń aǵymdaǵy baǵasyna baılanysty jáne barlyq basqa kiristerden aıyrmashylyǵy, ol tikeleı bıýdjetke jiberiledi. Bul baj bıýdjet kiristerin qalyptastyrýda mańyzdy ról atqarady: mysaly, 2019 jyly ol 1,153 trln teńgeni qurady.
Ulttyq qordan transfertterden basqa, bıýdjet oblystyq bıýdjetterden, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men astana bıýdjetterinen transferttermen tolyqtyrylady.
Al munaı kiristerine shıki munaıǵa eksporttyq kedendik baj salyǵy, munaı sektoryndaǵy uıymdardan alynatyn tikeleı salyqtar jáne osy óndirýshi saladaǵy uıymdardyń operasııalarynan túsken basqa túsimder kiredi. Munaıdyń aǵymdaǵy baǵasyna baılanysty jáne barlyq basqa kiristerden aıyrmashylyǵy, ol tikeleı bıýdjetke jiberiledi. Bul baj bıýdjet kiristerin qalyptastyrýda mańyzdy ról atqarady: mysaly, 2019 jyly ol 1,153 trln teńgeni qurady.
Ulttyq qordan transfertterden basqa, bıýdjet bıýdjetterdiń oblystardan alynýymen, sondaı-aq oblystyq bıýdjetterden, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men astana bıýdjetterinen transferttermen tolyqtyrylady.
Shoǵyrlandyrylǵan kiristi bólý Nur-Sultan, Almaty, Atyraý jáne Mańǵystaý oblystarynyń bıýdjetterinen bıýdjetti alyp tastaý kólemi barlyǵy 451 mıllıard teńgeden asady. Shyn máninde, respýblıkalyq bıýdjettiń donorlary - bul qyzmet kórsetý salasy damyǵan eki iri qala jáne eki «munaıly» aımaq. Aımaqtyq bıýdjetterden bólinetin transfertterdiń mólsheri 200 mıllıard teńge bolyp belgilendi, úkimet olardy qaı oblystardan alýǵa bolatyndyǵyn anyqtaýy kerek.
Bıýdjettik kiristeriniń jartysynan kóbi 2021 jyly 6,64 trln teńge josparlanǵan salyq túsimderimen qamtamasyz etiledi. Úkimettiń josparlaryna sáıkes, qosymsha qun salyǵy shamamen 3,1 trln, korporatıvtik tabys salyǵy - 1,86 trln, al kedendik tólemder - 1,023 trln.
Salyqtyq emes túsimder aıtarlyqtaı az - 286,36 mlrd. Mysaly memlekettik menshiktegi kirister, ıaǵnı memlekettik kásiporyndar men kompanııalardyń kirisi - 243,9 mlrd.
2021 jyly 6,64 trln teńge josparlanǵan salyq túsimderimen qamtamasyz etiledi. Úkimettiń josparlaryna sáıkes, qosymsha qun salyǵy shamamen 3,1 trln, korporatıvtik tabys salyǵy - 1,86 trln, al kedendik tólemder - 1,023 trln teńge.
Salyqtyq emes túsimder aıtarlyqtaı az - 286,36 mlrd. Buǵan, mysaly, memlekettik menshiktegi kirister, ıaǵnı memlekettik kásiporyndar men kompanııalardyń kirisi - 243,9 mlrd.
Áleýmettik baǵyt – bilim, densaýlyq saqtaý, áleýmettik kómek jáne ál-aýqat, mádenıet, sport, týrızm jáne aqparattyq keńistikti qamtıtyn áleýmettik bıýdjettiń baptary 2021 jyly memleket úshin basymdyq bolyp qala beredi. Bul sanatqa bıýdjet shyǵystarynyń jartysynan astamy - 7 trıllıon teńgeden astam qarajat keledi. Salystyrý úshin: 2020 jyly olar 6,66 trln teńgeni qurasa, 2019 jyly 5,21 trln. 2018 jylǵa deıin bıýdjettiń áleýmettik shyǵystary birkelki ósti - ortasha eseppen alǵanda jylyna 400 mıllıardtan aspaıdy.
2019 jyldyń ózinde ótken jylmen salystyrǵanda áleýmettik shyǵyndar trıllıon teńgege ósti - 4,274-ten 5,214 trln-ǵa deıin. Negizinen, bul shyǵystar sanaty memlekettik zeınetaqy men járdemaqyny qamtıtyn «áleýmettik kómek jáne áleýmettik qamsyzdandyrý» bıýdjettik sanaty esebinen ósýde - eger ol 2018 jyly 2,578 trln bolsa, onda 2020 jyly ol 4 trıllıonnan asty.
2021 jyly bıýdjettiń áleýmettik quramdas bóliginiń qosymsha salmaǵy (oǵan dástúrli túrde járdemaqy tólemderi, bilim berý jáne medısınalyq ınfraqurylymdy qoldaý kiredi) muǵalimder men medısına qyzmetkerleriniń jalaqysynyń ósýi bolyp qala beredi.
Áleýmettik qyzmetterdiń stavkasy bıýdjettik shyǵystardyń kiristerge qaraǵanda tez ósýine ákeldi. Mysaly, 2019 jyly munaı baǵasynyń barreline 60 dollardan joǵary qalpyna kelýi aıasynda naqty salyqtyq túsimder 14% ósti. Biraq bul shyǵyndardyń 16,7% ósýin óteı almady.
2021 jyly bıýdjet tapshylyǵyn jabý úshin Qazaqstan úkimeti Azııa Damý Bankimen jáne Azııa ınfraqurylymdyq ınvestısııalar bankimen jalpy somasy 1,57 mıllıard eýroǵa (8 jeltoqsandaǵy baǵam boıynsha shamamen 800,35 mıllıard teńge) nesıe berý týraly kelisimge keldi. Bul aqsha «COVID-19 pandemııasy kezinde ekonomıkany qoldaýǵa» arnalǵan, ol respýblıkalyq bıýdjettiń tapshylyǵyn kiristerdi esepke ala otyryp qarjylandyrýǵa jumsalady. Respýblıkalyq bıýdjet jobasyna túsindirme jazbada Qazaqstan Respýblıkasynyń úkimeti bıýdjet tapshylyǵyn 2023 jylǵa qaraı JIО́-niń 2,1% -na deıin tómendetýdi josparlap otyrǵany aıtylǵan. Shyǵyndardy qysqartý boıynsha naqty sharalar kórsetilmegen jáne olar qazirdiń ózinde qabyldanǵan, mysaly, forýmdardan jáne keń aýqymdy merekelerden bas tartý týraly áli de aıtarlyqtaı nátıje bergen joq.
