Ol – Uly ustazy B.Kenjebaevtyń yqpalymen, alash kósemderi Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatovtardy kózi kórgen, Júsipbek Aımaýytov, Muhtar Áýezovtermen aralas-quralas bolǵan ákesi Nurǵalıdyń áserimen Alash ıdeıasy kókiregine jastaı uıalaǵan sırek talant. Sonyń nátıjesinde stýdenttik shaq, aspırant kezinen-aq olardyń eńbekterimen jasyryn tanysyp, alǵashqy zertteýleriniń ózinde ǵylymı aınalysqa túsirýge umtylady. Keshegi kommýnıstik ıdeologııa qysymymen tıym salynyp, saıasat qamaýynda jatqan Alash urandy ádebıet ókilderiniń joqtaýshysy bolýǵa talpynys tanytty. Oǵan dálel – shovınıstik kózqaras, totalıtarlyq rejıminiń yzǵarynan qaımyqpaı Alash murasyn zertteýde alashshyl ustanymdy negizge alyp, uzaq jyldar boıy saıası «tutqyn» statýsynan aryla almaı, almaǵaıyp kún keshýdegi «Qıly zaman» romany jaıly tuńǵysh pikir aıtqan (1967) sol kezdegi jap-jas aspırant Rymǵalı Nurǵalı bolýy. Erlikke para-par áreket demeske amal joq...
Zertteýshilik, qalamgerlik qadamyn osylaısha Alash urandy ádebıet baǵytyna qyzyǵýshylyqtan bastaǵan ol kommýnıstik ıdeologııanyń qytymyr saıasatyna qaramastan kúrdeli dáýirdiń kúrmeýli shyndyǵyn ashýǵa degen kózqarasyn ornyqtyra tústi. Keýdesin jalyn kernep, boıynda ulttyq rýh oınaǵan alashshyl azamat ózi ómir súrip otyrǵan qoǵamnyń damý sıpatyna oı tastaı otyryp, qalaıda qulaıtynyna úmit artatyn. Alla jar bolyp sol úmiti oryndaldy. Áýeli is júzindegi qoǵam damýyn basqa baǵytqa burýdy maqsat etken «Qaıta qurý» atty saıası talap ústemdik ete bastady. Memleketti basqarýda jańa júıe qalyptastyrýdy kózdegen bul ıdeıanyń aýqymynda orasan zor máseleler qamtylýy tıis bolyp, meıilinshe quldyraǵan memlekettik qurylymnyń barlyq salasy damýdyń jańa yrǵaǵyna kóshý talaby qoıyldy. Sol ıdeıa aıasynda memlekettik deńgeıde qoldaý taýyp, R.Nurǵalı tárizdi belgili ǵalymdar bir kezde jazyqsyz jazalanyp ketken tulǵalardy aqtaý is-sharalaryna belsendi aralasyp ketti.
«Qaıta qurý» bolyp bastalyp, sońyra otarlyqtyń oshaǵy bolǵan alyp ımperııanyń qulaýyna ákelgen, ǵasyrlar boıy azattyq ańsaǵan halyqtardyń táýelsizdik alýyna ulasyp ketken bul saıası bastama «Aspan aınalyp jerge túskendeı» ómirlik ózgeris edi. Sol sátterden bastap-aq qazaq ádebıeti tarıhynda buǵan deıin bolmaǵan kórkemdik ólshem bıigine kóterilgen kezeń – Alash urandy ádebıet týyndylary zertteý nysanasyna aınala bastady.
R.Nurǵalı burynǵy izdenisterin jalǵastyryp, Alash urandy ádebıet ókilderiniń shyǵarmalaryn zertteýdiń alǵashqy úlgilerin jasady. Arhıv aqtardy, derekkóz jınady, alash dáýirin kózi kórgen tulǵalardiń estelik, áńgimelerin tyńdady. qorshaǵan orta, ıdeologııalyq qysymnyń qaharyn bile turyp, ýaqyt yńǵaıyn barlaýǵa negizdelgen ózindik oılaryn jasqanbaı jarııalaýy onyń berik ustanymyn kórsetip otyrǵanyn aıǵaqtaıdy. Kóptegen tulǵalardyń sandyqtarynda, qaltarys qabattarda, eleýsiz oryndarda jasyryn saqtalǵan Alash urandy ádebıet týyndylary el ıgiligine qyzmet ete bastady.
Munyń ózi «Sovet ókimeti, partııalyq organdar qanshalyqty qataldyq jasap, qyraǵylyq kórsettim degenmen, Alash ıdealary, ulttyq azattyq rýhy, táýelsizdik saryndary, ásirese ádebıette, ónerde, ǵylymda joıylyp» [1, 422 b.] ketpegeniniń bir kórinisi edi. Rymǵalı Nurǵalı «qaıta qurý» ıdeıasy aıasynda Alash urandy ádebıet ókilderiniń aqtalýy jolynda belsendi is atqardy. Ahmet Ahmet Baıtursynov, Júsipbek Aımaýytov, Maǵjan Jumabaev týraly alǵashqy bolyp «Ulttyq mádenıetimizdiń maqtanyshy», «Móldir sezim, bıik parasat», «Segiz qyrly, bir syrly daryn» atty maqalalar jazdy.
El táýelsizdigin alǵannan keıin qulashyn keńge sermep Alash qaıratkerleriniń ómiri men shyǵarmashylyqtary týraly qulash-qulash maqala, zertteý eńbekter jarııalady, kitaptaryn shyǵarýǵa kóp eńbek sińirdi. Bul oraıda qazaq ádebıeti men mádenıetiniń qaıtalanbas tulǵalary A.Baıtursynov, M.Jumabaev, M.Dýlatov, J. Aımaýytov, J.Shanın jáne M.Áýezov shyǵarmalaryn taldaýǵa arnalǵan óziniń «Áýezov jáne Alash» (1997), «Vershıny vozvrashennoı kazahskoı lıteratýry» (1998) monografııalaryn jarııalasa, A.Baıtursynovtyń «Aq jol» (1991) atty shyǵarmalar jınaǵyn qurastyryp baspadan shyǵardy, Álıhan Bókeıhannyń qazaq jáne orys tilderindegi eńbekteriniń tańdamaly jınaǵyna bas redaktor bolyp, baspadan shyǵýyna múmkindik jasady. Tek qana jaǵdaı týǵyzyp qoıǵan joq, olardyń shyǵarmalarynyń kórkemdik álemine tereń boılap, týma daryndardyń qazaq sóz ónerine tyń serpilis ákelgendigi, qalamgerlik qýaty, ulttyq ádebıetimizdegi orny jaıly oı tastaıdy. Ahmet Baıtursynovtyń ǵalymdyq, aqyndyq, pýblısıstik, qaıratkerlik isteri óz zamanynda asa joǵary baǵalanǵanyn aıta kelip, qazaq ortasy, túrki álemi ǵana emes, orys ǵalymdary bergen tarıhı tujyrymdardyń mańyzdylyǵyna ǵylymı turǵydan baǵa beredi. Ahmet Baıtursynovtyń kólemi jaǵynan áldeneshe tom bolatyn ártúrli oqıǵalarǵa, halyqaralyq jaǵdaılarǵa, zań, quqyqtaný, ǵylym-bilimge, pedagogıkaǵa arnalǵan maqalalary, tilshi, ádebıetshi retinde jazǵan ǵylymı teorııalyq eńbekteri avtordyń kózqaras evolıýsııasyn, tarıhı biligin, oıshyldyq deńgeıin, jýrnalıstik qarymyn kórsetip, rýhanı damý kezeńderimizden mol habar beretin asa qundy dúnıeler ekeni ǵylymı paıymmen saralanady.
Qazaq ádebıettanýy men til ǵylymynyń teorııalyq negizi bolyp tabylatyn «Ádebıet tanytqysh», «Til taǵylymy» zertteýleriniń árqaısysyna jeke-jeke sıpattama berip, olardyń tarıhı orny, ǵylymı mańyzy týraly oı-tolǵamdaryn ortaǵa salady. Buryn-sońdy bolmaǵan, tyńnan túren salyp jazylǵan bul eńbekter shyn máninde qazaqtyń ǵylym, aǵartý salasynda jasalǵan teńdesi joq ǵajaıyp jańalyq ekenin zertteýshi kitap mazmunyn qurap turǵan ereje, ǵylymı túıindeýlerden keltirilgen mysaldar arqyly túsindiredi.
Ahmet Baıtursynovtyń til bilimi salasyndaǵy eńbekteri saralaý, júıeleý, olarǵa tarıhı turǵydan baǵa berý tilshi ǵalymdardyń enshisindegi – zor jaýapkershiligi bar is ekendigin eske sala otyryp akademık R.Nurǵalı «Til quraly» oqýlyǵy týraly bylaısha sıpattama beredi: «...tildik uǵymdarǵa berilgen anyqtamalardyń dáldigi, ǵylymı tereńdigi túrli kategorııalardy suryptaǵan, jiktegen kezde olarǵa termın, ataý bergen kezderde tipti aıqyn kórinedi.
Qazirgi qazaq tili ǵylymynyń túp qazyq oılary tipti áride jatqanyn, olardy birinshi bolyp Ahmet Baıtursynov tujyrymdaǵanyn kóremiz» [1,19 b.]. Saýattylyqty qalyptastyryp, saýatty jazý men sóıleýdi ornyqtyrýǵa arnalǵan «Til quraly» oqýlyǵy bilimdi bolýdyń alǵashqy teorııalyq negizi ekeni kimge bolsa da túsinikti. Dál osy sııaqty ádebıet álemin tereń túsinip, oqý posesine aýadaı qajet ádebı teorııalyq uǵym qalyptastyrýǵa arnalǵan «Ádebıet tanytqysh» oqýlyǵyn jazýda da erekshe suńǵylalyq tanytqan ǵalym-aqynnyń qaıtalanbas tulǵasy ultymyzdyń danalyq tarıhynda keler urpaqtarmen birge jasaı beretini salmaqty oılarmen túıindeledi.
1926 jyly Tashkentte basylǵan «Ádebıet tanytqysh» atty kitaby avtorynyń shyn máninde ǵalym-teoretık, estetık-synshy tulǵasyn aıqyndaıtyn kúrdeli týyndy ekeni saralap kórsetiledi. Qazaqtyń ulttyq ádebıettanýynyń ǵylymı negizi, metodologııalyq arnalary, basty-basty termınderi men kategorııalary túgelimen osy «Ádebıet tanytqyshta» qarastyrylǵanyn eske sala otyryp, R.Nurǵalı ony naqty mysaldarmen dáıekteıdi: «Ǵalym ádebıettiń barlyq janrlaryna, kórkemdik quraldaryna qatysty evropalyq orys ádebıettanýyndaǵy uǵym, termın, kategorııalarǵa shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı túgeldeı qazaqsha balama tabady. Baspasózde, kitaptarda, oqýlyqtarda, radıo-teledıdarda qazir keń de erkin qoldanylatyn sóz durystyǵy, til tazalyǵy, til anyqtyǵy, til dáldigi, kórnektiligi, onyń taraýlary, kóznekteý, megzeý, teńeý, aýystyrý, beıneleý, almastyrý,keıipteý, ásireleý, arnaý (suraı arnaý, jarlaı arnaý, zarlaı arnaý), qaıtalaqtaý, shendestirý, damytý, údetý, túıdekteý, búkpeleý, keskindeý, sııaqty uǵymdardy tuńǵysh ret engizip, osy sózderdi termın dárejesine kótergen, dál anyqtap bergen – Ahmet Baıtursynyp ekenin aıtý – tarıhı ádilet» [1, 20–21 b.].
Sondaı-aq óleń aıshyqtary, shýmaq túrleri, tarmaq tolǵaýlary, býnaq, býyndar, aǵyndar, tarmaq kezeńderi, uıqastar men óleńtaný kategorııalary da osy «Ádebıet tanytqyshta» jasalǵany saraptalady.
Ámbebap ǵulama el aýzynan jazyp alyp, ony mazmundyq erekshelikterine qaraı túrli janrlarǵa jikteýi ulttyq ádebıettanýda tuńǵysh ret zerttelýine qaramastan ǵylymı dáldigimen súısindiretini baıyptalady.
Ǵalym zertteýleriniń qaısysynda bolsyn ulttyq rýh, otarlyqqa qarsy ıdeıanyń kórkem ádebıettegi kórinisi, ondaǵy sıýjet pen kompozısııalyq qurylym erekshelikteri ózara baılanysta qarastyrylady. Bul oraıda Rymǵalı Nurǵalı óziniń kórkem shyǵarma zertteýdegi turaqty ádebı ustanymy aıasynda áýeli kórkem mátinge, shyǵarmalardyń týý tarıhyna, túrli nusqalaryna, ádebı damýdyń erekshelikterine nazar aýdarady. Ahmet Baıtursynov murasynyń túpki maqsaty – halyqty oıatý, onyń sanasyna, sezimine áser etý. Osy ıdeıany júzege asyrý jolyn idegende pedagog-aqyn uly Abaı soqpaǵymen júrýge yntaly bolǵany kórinedi. Oǵan akademık R.Nurǵalı bylaısha sıpattama beredi: «Qalaıda halyqty oıatý, onyń sanasyna, júregine, sezimine áser etý joldaryn izdegen aqyn aınalyp kelgende, uly Abaı tapqan soqpaq, orys ádebıeti úlgilerin paıdalaný, aýdarma jasaý dástúrine moıynsunady» [1,10 b.]. I.A. Krylovtan aýdarǵan «Qyryq mysal» kitaby – sonyń aıǵaǵy.
Alash urandy ádebıetti jasaǵan qalamgerlerdiń jeke basyna, shyǵarmalaryna tán ortaq, sapaly belgiler olardyń taǵdyryn, murasyn bir tutas qubylys retinde qaraýǵa bolady dep túsinedi. R.Nurǵalı óz zertteýlerinde HH ǵasyrdyń 20-30 jyldaryndaǵy qazaq ıntellıgensııasynyń qaıshylyqqa toly baǵyt ustaýyna qaısy bireýler sııaqty birjaqty baǵa bermeıdi. Alash urandy ádebıetti jasaýshylardyń da, Keńes úkimetin jaqtaýshylardyń da basty maqsaty túptep kelgende azattyqqa qol jetkizý, derbes memleket bolýǵa umtylý ekenin suńǵyla zerdemen baıyptaıdy. R.Nurǵalı bul kórinis týraly bylaısha sıpattama beredi: «Partııa qaýly-qararlarymen oı nysanasyn, taqyryp júıesin, beıne baǵytyn, ádis tásilin belgilep bergen Sovet dáýiri ádebıetiniń alǵashqy ókilderiniń bári de Alash urandy ádebıet shyǵarmalarymen aýyzdanǵan, jazý-syzý álipbıin solardan úırengen, - deı kelip olardyń arasyndaǵy jelisi úzilmegen jeke adamdar arasyndaǵy ustazdyq-shákirttik, aǵalyq-inilik, týystyq-baýyrlyq qarym-qatynastardy» [1, 422] táptishtep túsindiredi.
Bul oraıda Maǵjan men Sákenniń semınarııada qatar oqýy, Júsipbek pen Muhtardyń «Abaı» jýrnalynda birge isteýi Smaǵuldyń Álıhanǵa kúıeý bala bolýy, Ahmettiń Keńesbaevty, Júsipbektiń Máýlen Balaqaevty, Maǵjannyń Beısenbaı Kenjebaevty oqytýy – Alash qozǵalysy rýhyn keıingi urpaqpen jalǵastyrǵan myń san tamyrlar ekenin alǵa tartady.
Sondaı-aq, Ádı Sháripov Ahmettiń «Ádebıet tanytqysh», Baýyrjan Momyshuly Ahmettiń «Masa», «Qyryq mysal», Beısembaı Kenjebaev Júsipbektiń «Psıhologııa», «Ádebıet tanytqysh», Qurmanbaı Tolybaev Mirjaqyptyń «Oıan, qazaq!», «Baqytsyz Jamal» kitaptaryn saqtap kelgendigi uly armannyń úzilmegeniniń aıǵaǵy retinde kórsetiledi.
Búgingi ýaqyt talabyna, Táýelsizdik tuǵyryna, demokratııa prınsıpterine sáıkes ıdeıa, pikir aıtýǵa sonaý toqyraý zamany tolarsaqtan qaǵyp, saıası ustanymdardyń usqynsyz buǵaýy ústemdik etip turǵan kezeńniń ózinde Rymǵalı Nurǵalıdyń batyl qadam jasaǵanyna kóz jetkizýge bolady. Ásirese onyń ǵylymı obektisiniń eń kúrdeli, mańyzdy, arnaly salasyna aınalǵan Muhtar Áýezov ómirine, tvorchestvosyna qatysty, onyń tuńǵysh romany «Qıly zamannyń» zerttelý, jaryq kórý tarıhyna baılanysty derekteri, jyldar qatparynda qalǵan qyzyq qıyrlarǵa jeteleıdi.
Osy oraıda búginde ádebıettanýdaǵy jańa bir mektepke, tutas baǵytqa aınalǵan Alash urandy ádebıet konsepsııasyn tuńǵysh ret akademık R.Nurǵalı usynǵanyn, onyń ornyǵyp qalyptasýyna zor yqpal etkenin eske salǵymyz keledi [2, 6 b.].
Tuńǵysh kitaby «Tragedııa tabıǵatynan» bastap, óziniń kózi tirisinde jaryq kórgen sońǵy týyndysy – «Tolǵaýy toqsan qyzyl tilge» deıin jarııalanǵan syn, zertteý, monografııalardan turatyn mol murasynyń qaı-qaısysyn oqysańyz da sýretkerlikpen sabaqtasatyn saraptaý, syrly da sulý sózdermen órnekteletin taldaý úlgisiniń, azamattyq rýh pen alashshyl ustanymynan aýytqymaǵan árli álemine enip ketesiz. Bul oraıda, ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynanan bastaý alatyn, qazaq ádebıettaný ǵylymy men men ádebı synyna jańa órnek, tyń paıym baǵytyn alyp kelgen synshy-zertteýshilerdiń ishinde Rymǵalı Nurǵalı eńbekteriniń oqshaý otaýdaı alystan kóz tartatyndyǵyn baıqaısyz. Onyń ulttyq dramatýrgııanyń damý tendensııalary men teorııalyq máselelerine arnalǵan eńbekteri qazaq ádebıettaný ǵylymyna sony sapalyq belgiler ákeldi.
«Tragedııa tabıǵaty» monografııasy M.Áýezov muralaryn zertteýde jańa baǵyt qalyptastyryp, tyń ıdeıalar usyndy. Uly jazýshynyń otyzynshy jyldardyń ortasyna deıingi ómirine qatysty derekterdi muraǵattardan taýyp, qoljazba nusqalaryn qopara zerttep, alǵash ret ǵylymı aınalymǵa engizdi. M.Áýezov shyǵarmalaryn zertteý barysynda Rymǵalı Nurǵalıuly jazýshynyń pýblısıstıkasy, dramatýrgııasy, prozasyn Alash urandy ádebıetpen baılanystyra qarap, «Abaı», «Sana», «Saryarqa», «Aq jol» sııaqty saıasat buǵaýyna qamalǵan basylymdardy negizge ala otyryp, «Han Kene», «Qıly zaman» tárizdi shyǵarmalarynyń alǵashqy nusqalaryn jańa kózqaras turǵysynan saralady. Al alpysynshy jyldary saıasat keńistigine «jylymyq» kezeńniń kelýine baılanysty «sabaqty ıne sátimen» kelgen ýaqytty paıdalana bilgen jas tolqyn – ǵylym men ádebıetke jańadan kelgen býyn ókilderi batyl da batymdy pikirler aıta bastady. Sol tegeýirindi tolqyn ókilderiniń biri de biregeıi, sanasyna alashshyl ustanym, ulttyq rýh berik ornyqqan Rymǵalı Nurǵalı boldy.
Qazaq ádebıettaný ǵylymynyń asa kórnekti tulǵasyna aınalǵan Rekeńniń ǵalymǵa tán zerdesi, zerteýshilik qabileti, synshylyq óresi óz aldyna bir tóbe. Onyń jarqyn aıǵaǵy – sonaý stýdent keziniń alǵashqy jyldarynda-aq, ǵylym-bilimge degen ynta-jigeri men qabilet darynyn birden baıqatyp, ustazdar nazaryn ózine aýdara bilgen ol, qazaq ádebıettaný ǵylymynyń qaısar qaıratkeri, boıynda balǵyn shaǵynan tutanǵan alash rýhynyń alaýyn bir sát te sóndirmegen dana ustaz Beısekeńmen, professor Beısembaı Kenjebaevpen birigip, sonaý 1961 jyly «Sabyr Sharıpov. О́miri men tvorchestvosy» atty monografııalyq zertteý eńbegin jaryqqa shyǵarýy.
Sóz óneri jaıly oı qozǵalǵanda ádebıet jeke dara alynbaı, ónerdiń ózge salalary – suńǵat, sáýlet, mýzyka, teatr, bı, kıno t.b. túrlerin qatar atap, árqaısysynyń ózgeshelik sıpattaryn sabaqtastyra, salystyra túsindiredi. Bul turǵyda jahandyq mádenı muralardyń ozyq úlgilerin, kórkemdigi asa joǵary týyndylaryn mysalǵa ala otyryp oıyna tuǵyr etedi.
О́sip-órleýi Muhtar Áýezov, Beıimbet Maılın, Ilııas Jansúgirov, Jumat Shanın, Ǵabıt Músirepov, Sábıt Muqanov, Ábdilda Tájibaev, Áljappar Ábishev, Shahmet Qusaıynov, Qaltaı Muhametjanov, Tahaýı Ahtanov esimderimen baılanystyrylatyn qazaq dramatýrgııasy álemdik ónerdiń úzdik týyndylardynyń konteksinde alynyp, ony poetıkalyq turǵydan jan-jaqty qamtı otyryp taldaıdy .
Synshy-ǵalym ulttyq teatr ónerindegi alǵashqy arnany halyqtyq qaınarlardan, ulystyq ustanymdardan izdeıdi. Ony alǵashqylardyń qatarynda júzege asyrǵan aqberen daryn ıesi, qazaqtyń tuńǵysh kásibı rejısseri Jumat Shanın jóninde alǵash ret zertteý júrgizip, tyń derekter jınaǵan Rymǵalı Nurǵalı bolǵandyǵy da belgili. Onyń 1969 jyly jaryq kórgen «Talant taǵdyry» atty eńbegi ısi qazaq rejıssýrasynyń, onyń tólbasy Jumat Shanın tvorchestvosynyń «tar jol – taıǵaq keshýlerine» arnalǵan tuńǵysh zertteý, alǵashqy zerdeleý ekendigin de eske sala ketkendi jón kóremiz.
HH ǵasyr basyndaǵy Alash ıdeıasy baǵytyn ustanǵan ádebı-kórkem shyǵarmalar týǵyzǵan qalamgerlerdiń azamattyq ustanymy, qaıratkerlik bolmysy, dara mashyǵy, sheberlik órisi týraly álemdik aıada qarastyrady. Qazaq ádebıetindegi azatshyldyq rýh, azamattyq ustanym, aǵartýshylyq baǵyt, avtorlyq dara qoltańba, onyń kórkemdik óris túzýdegi máni men mańyzy ǵylymı zerdemen paıymdalady. Qazaq ádebıeti tarıhyndaǵy jekelegen shyǵarmashylyq tulǵalardyń alashtyq murattar aýqymyndaǵy ózindik ustanym-baǵyttaryna tarıhı-ádebı kontekste baǵa beredi. HH ǵasyr basyndaǵy qazaq ádebıetinde alashshyldyq murattardyń kórkemdik sheshim tabýyn qazirgi qazaq ádebıettaný ǵylymynyń jańa baǵyttary aýqymynda pándik zerdeleý, jeke avtordyń azamattyq-azatshyldyq ustanym, jazý mashyǵyndaǵy daralyq sıpattardy HH ǵasyr basyndaǵy saıası ahýal, kórkemdik óris aýqymynda tarıhı negiz, dástúr, jańashyldyq sıpattar, jalpy ult taǵdyryndaǵy tarıhı-rýhanı álýeti máninde júıeli ǵylymı zerdeleý bolyp tabylady. Túrki tektes halyqtar ádebıetindegi basty ıdeıalyq-kórkemdik ustanymdardy, qazaq poezııasyndaǵy el birligi, jalpytúrkilik qundylyqtar ıdeıasynyń kórkem beınelenýin ǵylymı negizdeıdi. HH ǵasyr basyndaǵy qazaq ádebıetiniń damý baǵyttary aýqymynda azatshyldyq, aǵartýshylyq murattarǵa naqtyly shyǵarmashylyq dara tulǵanyń ádebı murasyn taldaý, jınaqtaı saralaý arqyly nazar salyp, rýhanı, kórkemdik yqpalyn aıqyndaıdy.
Qazaq ádebıeti tarıhynyń eleýli kezeńi HH ǵasyr basyndaǵy ádebı damýdyń kórkemdik órisi, ádebıettegi alashtyq ıdeıa joǵaryda aıtyp ótken A.Baıtursynov, M.Dýlatov, M.Jumabaev, J.Aımaýytov t.b. qalamgerlerdiń muralary aýqymynda taldanady. HH ǵasyr basyndaǵy qazaq ádebıetinde basty ustanymnyń biri – alashshyldyq murattar bolýy sol kezeńniń tarıhı-áleýmettik bolmysynan týyndaǵan ult-azattyq kúres jolyndaǵy naqtyly qubylystyń biri esebinde júıeleıdi. Tarıhı damýdyń eleýli arnasy bolǵan aǵartýshylyq murattardy HIH ǵasyrdaǵy tarıhı alǵysharttarymen sabaqtastyqty ashýǵa mán beredi.
Qoryta aıtqanda, akademık R.Nurǵalıdyń Alash urandy ádebıet jaıly zertteýlerinde ádebı damýdyń aǵartýshylyq baǵyty kórkemdik, sheberlik, dara mashyq, avtorlyq ustanym, azattyq murattar máninde, alashshyldyq ıdeıa aýqymynda zerdelenip, alashshyldyq kózqaras turǵysynan saralanady.
Qunypııa ALPYSBAEV,
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
Paıdalanǵan ádebıetter:
1.Nurǵalı R. Áýezov jáne alash. – Almaty: Sanat, 1997. – 432 bet
2.Ábdildın J. Akademık Rymǵalı Nurǵalıdyń ǵylymı-shyǵarmashylyq ómirbaıany. // Akademık Rymǵalı Nurǵalıdyń ǵylymı mektebi. – Astana: Folıant baspasy, 2010. – 160 bet.
