Baǵdary belgisizdiń bolashaǵy bulyńǵyr

Ýkraınada jaǵdaı jaqsy emes. Qazir halyqaralyq aqparat quraldary óz habarlaryn osy elden bastaıdy. Telearnalarda Kıevtegi «maıdanǵa» shyqqandardyń ózara tóbeles, arpalystaryn kórsetip jatady. Saıası kúshterdiń kósemderi de solardyń arasynda júr. El ekige jarylǵan.

Dúbirge toly dúnıe

Ýkraınada jaǵdaı jaqsy emes. Qazir halyqaralyq aqparat quraldary óz habarlaryn osy elden bastaıdy. Telearnalarda Kıevtegi «maıdanǵa» shyqqandardyń ózara tóbeles, arpalystaryn kórsetip jatady. Saıası kúshterdiń kósemderi de solardyń arasynda júr. El ekige jarylǵan.

Osynyń barlyǵy saıas­ı oıynnyń kórinisi dersiń. Al onyń basty keıipkeri – Ýkraına basshylyǵy, olardyń eki­júzdeý saıasaty.

Biraz jurt Vılnıýste osydan bir apta buryn «shyǵystyq seriktestik» sammıtinen biraz úmit kútken. Eshkim de Eýroodaq Ýkraınany óz qataryna qabyldaı qoıady demese de, mámilelik sóz aıtylar, ol jurttyń, eń aldymen, ýkraındardyń ekige bólinip, aıqasqa túsýine toqtaý jasar degen dáme edi. Sol sammıtke Máskeýdiń myqty pysyqtaýymen barǵan Vıktor Iаnýkovıch Eýroodaqpen arasyn alshaqtatyp qaıtty.

Ýkraına – Eýroodaq aldynda suranýshy jaq. Ádette qabyldaýshy jaq qana shart qoıa alady. Al munda kerisinshe,  Iаnýkovıch eýropalyqtarǵa biraz shart usyndy. Ýkraına pre­zı­denti osy jerde Batysta aıtylyp jatqan Ýkraınany Máskeýdiń yq­palynda qaldyrýǵa bolmaıdy, olar­ǵa qalaı da qolushyn sozý kerek degen pikirge de arqa súıegen bolar. Biraq birden qarsylyqqa ushyrady.

Sonda Iаnýkovıch qandaı talap qoıdy? Eń aldymen, Ýkraına men EO arasyndaǵy erkin saýda onyń Keden odaǵymen baılanysyna keri yqpalyn tıgizbeýge tıis degen talapty Brıýsseldiń qabyldamaıtyny ekibastan belgili edi. Onyń ústine Iаnýkovıchtiń ózara qarym-qatynas máselesin sheshkende Ýkraına – Eýroodaq – Reseı formatyn paıdalanýdy usynýy tipti aqylǵa syıa qoımaıdy. Árıne, muny Máskeýdiń tyqpalap otyrǵany aıtpasa da túsinikti. Sodan keıin óz eliniń Eýropaǵa kirigýi úshin 160 mıllıard eýro (Ýkraınanyń birjyldyq ish­ki jalpy ónimine para-par!) qar­jylaı kómek kórsetýin alǵa tosty. Árıne, mundaı ekonomıkalyq júkti Eýroodaqtyń arqalaǵysy joq.

Ýkraına atynan Iаnýkovıch jasaǵan usynys-sharttarǵa birden toıtarys bergen Lıtva prezıdenti Dalıa Grıbaýskaıte boldy. Bul el qazir EO-nyń tóraǵalyǵyn atqarady, Eýroodaq óz sharttarynan eshqashan da qaıtpaıtynyn, qaıta oǵan ýkraın jaǵy ıkemdelýge tıistigin málimdedi. Al kelissózge Máskeýdi qatystyrý jónindegi usynysqa Eýrokomıssııa prezıdenti Joze Manýel Barrozý birden-aq toıtarys bergen. Sóıtip, Iаnýkovıch Batystan taıaq jep qaıtty dese de bolady. Sóıtse de, onyń dúısenbi kúni Barrozýǵa telefon shalyp, EO-ǵa kirý jónindegi kelisimdi naq­tylaý úshin Ýkraına delegasııa­syn qabyldaýǵa ótinish bildirýine tańdanasyń. Odan soń Iаnýkovıch Qytaıda saparda júrgen kezde jany qysylǵan premer-mınıs­tr N.Azarov sol Eýroodaqpen kelis­sózge delegasııa quramyna oppo­zısııanyń kirýine usynys jasaýy da qyzyq. Jalpy, bular kimmen bolǵysy keletinin de bilmeıtindeı kórinedi.

Al endi Ýkraınany Reseıdiń qaryq qyla qoıatyny da kúmándi. Árıne, Máskeý olardy Keden oda­ǵyna kirgizýge ýáde berip, oǵan qaq­pany aıqara ashpaq oıda ekeni anyq. Ýkraına Keden odaǵyna kirip, onyń qabyrǵasyn bekitip, bedelin kótere qoımas. Qaıta quıryǵyna baılanǵan shalasy bar, onyń berekesin ketir­mesin deńiz. Sonan soń, Keden odaǵyna múshe elderdiń, onyń ishinde, aldymen bizdiń eldiń Eýropamen, Eýroodaqpen aıtarlyqtaı tereń baılanysy bar. Soǵan Batyspen tús shaıysqan Ýkraınanyń KO-ǵa kirýi qyrsyǵyn tıgizbes pe eken degen oı da kóńildi qobaljytady.

Sóıtip, dál qazir Ýkraınanyń EO-dan birjola ketisi, KO-ǵa qosylýy, áıtpese, kerisinshe, EO-ǵa oralýy naqty sheshilgen joq, belgisiz jaǵdaıda. Bul belgisizdik eldiń berekesin ketirip tur.

Usynylǵan qoldy qaǵyp tastaý qıyn

Taılandta araǵa jyl salyp, bılikke qarsy shyǵyp, boı kórsetý dástúrli jaıdaı kórinedi. Mine, eki aptadan beri bul eldiń astanasynda kóshe tolǵan sherýshiler. Qyzyldy-jasyldy kıingen olardy keıde saltanatqa qatysýshylarǵa uqsatýǵa da bolǵandaı. Al olardyń talaby úlken – úkimet qyzmetinen ketsin deıdi.

Al úkimet olarǵa qarsy aıtar­lyqtaı sharalar qoldandy: aldynda polısııa tosqaýyl jasap, taratyp jiberýge tyrysty, sonan soń sýmen, rezeńke oqpen atqylap, kózdi ashytatyn gazben tunshyqtyrdy. Sonda da bolmaǵan soń, joldaryn tas qabyrǵamen, tikenek symmen bógedi. Báribir sherýshiler toqtamaı, úkimet úıine qaraı umtylystarynan taımady.

Dál osy jerde el premer-mı­nıs­tri Iınglak Chınnavat bas­qalarǵa sabaq bolǵandaı qadamǵa bardy. Barlyq kedergilerdi alyp tastaýǵa, olardyń qozǵalysyna bóget jasamaýǵa nusqaý berdi. She­rýshiler polısııa bólimderine ki­rip, ondaǵylarmen qol alysyp amandasyp, ózderiniń beıbit nıet­terin bildiripti. Sondaı-aq, olar­ǵa úkimet úıiniń de qaqpasy ashylǵan. Biraq artyq áreketterden saq­tanyp, sheneýnikter jumadan beri keńselerine kelmegen eken. Sherýshiler ókilderi úkimet úılerine kirgenimen, esh nársege tıispegen.

Al qarsylyq bildirilgende she? Onda biraz nárseniń búlinetini anyq edi. Qarashanyń sońǵy kúninen jeltoqsannyń alǵashqy eki kúnindegi qaqtyǵystan 200-den astam adam jaraqat alyp, úsh adam qaza tapqan. Qıraǵan dúnıe óz aldyna. Sherýshiler men polısııa arasyndaǵy qaqtyǵys toqtaǵannan keıin jurt osynaý eki aptanyń ishinde búlingen nárseni jınastyryp, kósheni sypyryp, kóp nárseni retke keltiripti. Bilgenge – bul da sabaq, bilmegender qyr­qysyp jatady.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, sherýshilerdiń talaby úlken. Olar premer-mınıstr Inglak Chın­na­vattyń qyzmetten ketýin talap etedi. Buǵan baılanysty úkimet bas­shysynyń málimdemesi de jarııa­lanǵan. Ol sherýshilerdiń talabyn oryndaýdan bas tartyp otyr. Onyń pikirinshe, bul el konstıtýsııa­syna qaıshy keledi. Sóıtse de, ol opponentterimen kelis­sóz júrgizýge ázirligin bildirgen.

Osy jerde azyraq sheginis jasaǵanymyz jón. Osydan biraz buryn eldiń premer-mınıstri Taksın Chınnavat mańyzdy halyq­aralyq jıynǵa ketkende, elde tóńkeris bolyp, bılik basqalarǵa kóshken. Olar premer-mınıstr elge oralar bolsa, tutqyndalyp, qamaýǵa alynatynyn málimdegen soń, Chınnavat birjola syrtta qalyp qoıdy. Biraq onyń elde bedeli úlken edi. Arada biraz ýa­qyt ótken soń, parlament saılaýynda onyń partııasy jeńiske jetip, Taksın Chınnavattyń týǵan qaryndasy Iınglak premer-mınıstr bolyp taǵaıyndalǵan. Búgin jurt ony aǵasynyń aıtqanymen júredi dep aıyptaıdy.

Tańdanarlyǵy – búgingi oppo­zısııanyń kósemi Sýten Togsýban kezinde Taksın Chınnavattyń orynbasary bolǵan. Ol qazirgi úkimet basshysyna eshqandaı kelissózsiz birden qyzmetten ketesiń dep shart qoıyp otyr. Sodan da bul eldegi jaǵdaı kúrt ózgerýi ábden múmkin. Sóıtse de, qarsylastaryna qaıshylyqty kelisim jolymen sheshýdi usynǵan qazirgi úkimet basshysynyń bastamasyn joǵary baǵalaǵyń keledi.

Mamadııar JAQYP,«Egemen Qazaqstan».