Tas qalaýshyny da «Qyzyl kitaptan» izdep júrmeıik

Resmı málimet pen zertteý nátı­je­sindegi derekterdiń ózara úılespeıtini bólek áńgime. Bizdiń aıtpaǵymyz – Qazaq­stan úshin kadr tapshylyǵynyń ózekti máselege aınalǵandyǵy. Qurylysshylar odaǵynyń tóraǵasy Talǵat Erǵalıevtiń pikirinshe, atalǵan máseleni sheshý el ekonomıkasyndaǵy negizgi baǵyttardyń birine aınalýǵa tıis. Áıtpese, kadr tapshylyǵy saldarynan jyl saıyn 1,4 trln teńgeden qaǵylatyn Qazaqstan jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyryp alýy yqtımal.

– О́ndiris – ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi. Bul degenimiz – eńbek resýrsy. Eger ekonomıkada jumys kúshi jetispese, júıequraýshy salalardyń bıýdjettik túsimderi azaıady. Álbette, máseleni sheshýdiń túrli joly bar. Osy kezge deıin kadr tapshylyǵyn dástúrli ádister arqyly sheshý jaıy qarastyrylyp keldi. Iаǵnı mamandyqtardyń bedelin arttyrý, tehnıkalyq mamandyqtar fakýltetterin qurý, eńbekaqyny arttyrý sekildi ádister qoldanyldy. Alaıda munyń bári biz kútken nátıjege qol jetkize almady, tıimsizdigin kórsetti, – deıdi Talǵat Erǵalıev Qazaqstan Qury­lys­shylar odaǵynyń qorytyndy jıy­nynda.

Munyń birden-bir sebebi adamdardyń jumysshy mamandyqtaryna degen qyzyǵýshylyǵy tómendep barady. Bul bizdiń elde ǵana etek alǵan dúnıe emes, tutas álemde qalyptasqan ahýal. О́ki­nishke qaraı, ýaqyt ótken saıyn bul jaǵ­daı qarqyn alyp barady. Adamdar fızı­kalyq jumysty qajet etpeıtin, álde­qaıda jeńil mamandyqtarǵa aýysýda.

– Adam kapıtaly salasynda zertteý júrgizetin amerıkalyq Korn Ferry kompanııasynyń derekterine súıensek, aldaǵy ýaqytta álemdik ekonomıkadaǵy kadr tapshylyǵy 85,2 mln adamdy quramaq. Demek, álem ekonomıkasy 8,5 trln dollar kólemindegi tabystan qaǵylady. Onyń ishinde irgemizdegi Reseı 10 jylda 22,5 trln rýblden aıyrylmaq. Bul kórshi memlekettiń ishki jalpy óniminiń shamamen 19 paıyzyn quraıdy. Al Qazaqstan ekonomıkasy jyl saıyn kadr tapshylyǵy saldarynan 1 trln 453 mlrd teńge joǵaltyp otyr. Bul el bıýdjetiniń 12,1 paıyzyna para-par qarjy. Ishki jalpy ónim 180 mlrd dollardy qurasa, onda aldaǵy 10 jylda jumys kúshiniń jetispeýshiligi­nen 14 trln 535 mlrd teńgeden qaǵylamyz. Bul óte kóp aqsha. Máseleniń qanshalyqty kúrdeli ekenin de osydan ańǵarýǵa bolady, – deıdi Qazaqstan Qurylysshylar odaǵynyń tóraǵasy.

Biz aıtqan júıequraýshy salalardyń qatarynda qurylys salasy da bar. T.Erǵalıevtiń dereginshe, atalǵan saladaǵy maman jetispeýshiligi saldarynan jylyna 468 mlrd teńge qoldan sýsyp ketip otyr.

– Qurylys kompanııalaryn ustap turý úshin aı saıyn jo­banyń smetalyq qunynyń kemin­de 1 paıyzy jumsalady. Basqasha aıtsaq, aıyna bir sharshy metr úshin 2 600 teńge qajet. Muny 2020 jylǵa josparlanǵan jalpy qurylys kólemine kóbeıtemiz. Máselen, bıyl 15 mln sharshy metr qurylys júrgizý jos­parlanǵan. Endeshe qurylys salasynyń joǵaltyp otyrǵan somasy shamamen 468 mlrd teń­ge­ge teń, – dep naqtylady ol.

Qurylysshylar odaǵy óziniń óńir­lik fılıaldary arasyn­da zert­teý júrgizgen eken. Oǵan qu­rylys salasyndaǵy 5 500 kom­­panııa tartylǵan. Zertteý qo­ry­tyndysy boıynsha Qazaq­stannyń qurylys salasyna 242 myń mamannyń jetispeıtini belgili bolypty. T.Erǵalıevtiń pikirinshe, bul – qurylys sala­syn­daǵy kadr tapshylyǵyn naq­ty kórsetip otyrǵan shynaıy kartına. Atap aıtqanda, naryqta jetis­peıtin mamandyqtardyń qata­rynda kirpish qalaýshy, armatýrashy-betonshy, monolıtshi, elektrık, kafel tóseýshi, dá­ne­kerleýshi, prorab, sylaqshy jáne taǵy da basqa mamandyqtar bar.

Odaq tóraǵasynyń aıtýynsha, tyǵyryqtan shyǵýdyń bir­den-bir joly – kóshi-qon saıasatyn ózgertý. Iаǵnı sheteldik ju­mysshylardyń Qazaqstanǵa kelý úderisin jeńildetý kerek.

– Bul – álemdik tájirıbe. Biz de osy joldy tańdaýǵa tıispiz. Sarapshylardyń boljamynsha, bolashaqta Germanııada 5 mln maman, Ulybrıtanııada – 3 mln, Reseıde – 3 mln, Fran­sııada – 1,5 mln, Ońtústik Afrı­ka Respýblıkasynda – 746,6 myń, Saýd Arabııasynda – 662,5 myń, Nıderlandta 548,5 myń maman jetispeıtin bolady. Atalǵan memleketter sheteldikterdi qabyldaý úderisin jeńildetken kúnniń ózinde osyndaı jaǵdaımen betpe-bet kelmek. Máselen, Túrkııa jyl saıyn 3,8 mln eńbek ımmıgrantyn qabyldaıdy. Bul eldegi jumyssyzdyq 13 paıyzǵa teń. Sol sekildi Germanııa jyl saıyn 1,5 mln eńbek ımmıgrantyna jumys isteýge múmkindik berip otyr, – deıdi odaq tóraǵasy.

Osy oraıda T.Erǵalıev Qu­ry­lys­shylar odaǵy júrgizgen zertteýdiń qorytyndylaryn kópshilik nazaryna usyndy.

– Statıstıka komıtetiniń málimetinshe, Qazaqstanda 6,6 mln jaldamaly qyzmetker bar. Onyń 1,8 mln-y – memle­ket­tik meke­melerdiń qyzmet­ker­leri, 350 myńy – ulttyq holdıng­terdiń jumys­shylary, 492 myńy – kúshtik qurylymdarǵa tıesili. Sondaı-aq ishki ister organ­darynda 90 myń adam, mem­lekettik qyzmette 98 myń adam, áskerı qyzmette 132 myń adam jumys isteıdi. Reseı Fe­de­rasııa­sy Ishki ister mınıstr­ligi­niń málimetinshe, 2019 jyly Qazaq­stannan sol elge 114 myń adam kóship kelgen. Onyń teń jartysyna Reseıde turý­ǵa ruqsat berilse, jarty­sy sol el­diń azamattyǵyn alǵan. Qazaqstan Ishki ister mınıstrliginiń dere­gin­she, 2019 jyly 31 myń adam Ońtústik Koreıaǵa ketken. Jyl saıyn 200 myń adam dekrettik demalysqa ketedi, al 100 myń adam zeınetker atanady. Túptep kelgende ekonomıkanyń naqty sektoryna úles qosa alatyn adam sany 3 mln 193 myńdy quraıdy. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi óz esebinde 63 myń kompanııaǵa 148 500 kadrdyń jetispeıtinin rastady. Bizdiń zertteý boıynsha, kadrlarǵa degen qajettilik bir uıymǵa 10 adamnan keledi. Iаǵnı bizge 630 myń maman qajet. Al elge keletin sheteldik jumysshylar sany 29 myń adam ǵana. Sonda 600 myń adamdy qaıdan alamyz? Sondyqtan ekonomıkanyń naqty sektoryndaǵy oıynshylardyń pikiri eskerilip, durys taldaý júrgizilýi kerek. Quzyrly mekemeler shynaıy jaǵdaıdy kóle­g­eılep otyr. Álemdik táji­rıbege zer salǵanymyz da durys. Sheteldik jumysshylar úshin kóshi-qon saıasatyn jeńildetý kerek. Budan paıda kórmesek, zııan shekpeımiz. Ekonomıka nyǵaıady, bıýdjettik túsimder kóbeıedi, – deıdi T.Erǵalıev.

«Aqmola qurylys materıaldary» JShS bas dırektory Baýyrjan Smaılovtyń aıtýynsha, kadr tapshylyǵyn, jalpy qurylys salasyndaǵy basqa da ózekti máselelerdi sheshý úshin jeke mınıstrlik qurylýy tıis.

– Qazaqstan Qurylysshylar odaǵy arnaıy hartııa qabyldady. Ony Úkimetke joldaımyz. Qu­jat­­ta qurylysshylar tarapynan birneshe utymdy usy­nys aı­tylǵan. Bul rette, kadr tap­shylyǵy máselesin de eskerdik. Sonymen qatar qurylys sala­synda ózin-ózi retteıtin uıym­dar qurý, qala qurylysy kodeksin ázirlep, qabyldaý, qu­ry­lys mınıstrligin qurý se­kil­di usynystar qamtylǵan. Iá, biz qurylysqa jaýapty bólek mınıstrliktiń bolǵanyn qup­taı­myz. Ázirshe bizde komıtet qana bar. Qurylys – óte aýqym­dy sala. Sondyqtan jeke mınıstr­liktiń qurylǵany durys. Qurylys komıtetinde eki departament pen eki basqarma bar. Olar kóp jaǵdaıda júktelgen jumysty atqarýǵa úlgermeı jatady, – deıdi B.Smaılov.

Qurylys naryǵyndaǵy beldi oıynshylardyń biri «Service AIDA» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigin basqaryp otyrǵan Ýálıhan Nysanov ta saladaǵy birqatar máseleni atap ótti.   

– Zańnamaǵa ózgerister engizý úshin túrli usynystar bildire­miz. Olar kem degende jarty jyl qaralady. Menińshe, Úki­met­pen ózara qarym-qatynas or­natý strategııasyn qaıta qaraý qajet. Memlekettik retteý­den alys­tap, naryqtyq qaty­nas­tar for­masyna kóshý kerek. Bú­gingi tańda basqarýdyń bar­lyq tetigi memlekettiń ǵana qolyn­da. Bul jaǵdaı naryqtyq qatynastardyń damýyna kedergi keltiredi. О́ıtkeni, naryqtyń óz zańdylyǵy bar. Al biz zaman aǵymyna saı jetilmeıtin memlekettik baǵdarlamalarmen júrýge májbúrmiz. Qazir naryq tez ózgerip, qaıta qurylyp jatady. Baǵdarlamalar sol kúıi ózgermeıdi. Saldarynan qurylys salasy naryqqa beıimdele almaıdy. Qurylysshylarǵa qajetti dúnıeler qazirgi baǵdarlamalar men quraldarda kórinis tappaǵan, – deıdi Ý.Nysanov.

Onyń pikirinshe, memleket jeke kompanııalarǵa basty básekeles atanyp otyr.

– Álbette, memleketpen báse­ke­ge túsý múmkin emes. Alaı­da kompanııalardyń da jaǵ­daıyn eskerý kerek. Máselen, memle­ket turǵyn úı baǵasyn qymbat­tat­paýdyń tetikterin qaras­ty­rady. Al qurylys materıal­dary­nyń baǵasy kúnnen kúnge sharyqtap barady. Baspana baǵa­sy rettelgende, qurylys mate­rıaldarynyń qunyna nege shekteý qoıylmaıdy? Kózqarasty túbegeıli ózgertpeıinshe, bul jaǵdaı da ońalmaıdy. Qurylys kompanııalarynyń kóbi tapsyrysty memleketten alyp otyr. Kelisimshartty ýaqytynda oryndamaǵan kompanııalar memleket tarapynan qatań jazalanady. Onyń ústine qurylys salasyna ulttyq valıýtanyń qunsyzdanýy da keri áser etedi, – deıdi Ý.Nysanov.  

Qurylys salasyndaǵy kadr tapshylyǵy bıyl erekshe sezildi. О́ıtkeni, karantındik shekteýlerge baılanysty О́zbekstan, Qyrǵyz­stan, Tájikstan sekildi el­derden keletin arzan jumys kúshiniń tartylýyna tyıym salyndy. Otandyq kompanııa­lardyń ókilderi Qazaqstannyń qurylys naryǵy sońǵy jyldary Ortalyq Azııa turǵyndary úshin asa tartymdy bolmaı qalǵanyn alǵa tartýda. Demek, máselege memlekettik turǵydan mán beretin ýaqyt kelgen syńaıly.