«Bebı boks» qoqysqa bala tastaýdy tyıa ala ma?

Jalpy, Qazaqstanda tuńǵysh ret «Úmit besigi» degen atpen júzege asqan bul joba osy ǵasyr basynda Eýropa elderinde bastaý alypty. Áýelgide ıdeıa izgi maqsatqa – tastandy balalardyń ómirin saqtaýǵa baǵyttalǵan eken. Jaryq dúnıe esigin ashqan sábılerdi qoqysqa tastaý oqıǵasy jıilegennen keıin qoǵamdyq uıymdar «Bebı boks» jobasyn qolǵa alyp, emhanalar men aýrýhanalar mańyna arnaıy jáshikter ornata bastaǵan. Qazir mundaı arnaıy sábı qabyldaıtyn oryndar álemniń birqatar elinde qalypty jumys istep turǵan kórinedi.

– О́kinishke qaraı, bosanǵan ananyń óz balasynyń ómirine qaýip tóndirýi sııaqty asa aýyr qylmys túri baryn joqqa shyǵara almaımyz. Sumdyq bolsa da, mundaı statıstıka bar. Biz qolǵa alǵan «Úmit besigi» áleýmettik jobasy týǵanynan ata-anasy bas tartqan sábıdiń ómirin qutqarýǵa baǵyttalǵan, zaman talabyna saı týyndaǵan sheshim. Iаǵnı biz tastandy sábılerdi qabyldaıtyn oryndardy medısınalyq mekemeler janynan ashý qajettiligin kóterip júrmiz. Bul sábı ómiri men densaýlyǵyna qaýip tóngende shuǵyl kómek kórsetýge múmkindik beredi. Qabyldanǵan sábı ary qaraı birden memlekettik organdar qamqorlyǵyna berilýi kerektigin de eskerdik. Sondyqtan «Úmit besigi» áleýmettik jobasynyń eń alǵashqy orny Eńbekshiqazaq aýdanaralyq kóp salaly aýrýhanasynda ashyldy. Ekinshi jaǵynan biz osy ózekti máselege qoǵam nazaryn aýdarýǵa tyrysyp otyrmyz. О́ıtkeni, qutqarylǵan sábı ómiri – biz úshin jeńis, eńbegimizdiń jemisi. Árıne, «Úmit besigine» sábıin ótkizetin ana múldem bolmasa eken, jalpy elimizde tastandy bala týraly túsinik joıylsa eken dep tileımiz, – deıdi joba týraly túsinik bergen «Aspan Space» qaıyrymdylyq qorynyń ókili Indıra Jakýbekova.

Jobanyń jyldam jolǵa qoıylýyna el kóleminde oryn alǵan ókinishti oqı­ǵalar legi sebep bolǵany anyq. Sońǵy bes jyl kólemindegi derekter oılanýǵa máj­búrleıdi. Mysaly, Qazaqstanda 2016 jyly 12 bala perzenthanadan tys jerde týylyp, onyń beseýi shetinegen. Náres­telerdiń jansyz denesi qoqystan, ájet­hanadan tabylǵan. Al 2017 jyly 9 sábı osyndaı jaǵdaıda dúnıege kelip, bir náresteniń ómirin qutqarý múmkin bol­mapty. 2018 jyly 7 náreste, 2019 jyly 2 bala qoqys jáshiginen tabylǵan. О́kinishtisi, bıyl qazaqstandyq «kókek analar» 9 sábıdiń kóz jasyna qalǵan. Demek, tastandy bala qabyldaıtyn orynnyń ashylýy pisip, jetilgen is ekeni anyq. Aıtpaqshy, osyndaı «bebı boks­tar» ashqannan keıin Reseıde 115 sábı ajal aýzynan qalǵan. Tipti 15 balany anasy keri qaıtaryp alǵan eken.

Al Eńbekshiqazaq aýdanaralyq aýrý­hanasynyń dırektory Jámıla Ábilova «Bebı-boks» jáshiginiń ashylýy jańa týǵan shaqalaqtardyń aryqtan, qoqys ornynan, dárethanalardan tabylýyna tosqaýyl bolady degen oıda. Iаǵnı bul arnaıy oryn basyna taǵdyr taýqymeti túsken kez kelgen áıelge óz balasyn qaýipsiz jaǵdaıda qaldyrýǵa múmkindik beredi-mys. Sonymen qatar bul joba áıeldiń jeke basynyń qupııasyn da saq­taıdy eken. Sol úshin boks mańyna beı­nebaqylaý kameralary ornatylmaıdy.

– Esiktegi perzenthanada kúni­ne jıyrmaǵa jýyq bala dúnıe esigin ashady. Bıyl 2 600 náreste týdy. О́kinishke qaraı, sábıinen bas tartqan analar bar. Biz mundaı jaǵdaıda jazyqsyz balany jetimder úıine jibe­remiz. Mysaly, bıyl anasy balany úıde bosanyp, ony sómkege salyp, dúken esiginiń tutqasyna ilip ketken jaǵdaı boldy. Bala aman qaldy, qazir onyń deni saý, sábıler úıine aýystyryldy. Al myna «Bebı boks» jáshigi múldem basqa maqsatty kózdeıdi. О́kinishtisi, kezdeısoq júktiliktiń saldarynan dúnıege kelgen náresteler dárigerlerdiń baqylaýynan tys qalady. «Qaladaǵy qoqystan bala tabyldy, dárethanaǵa sábı tastap ketipti» degen aqparattar bizdiń júregimizdi aýyrtady, árıne. Kóp jaǵdaıda álgindeı bala­lardyń ómirin saqtap qa­lý qıyn. Medısınalyq kómek kesh kórsetilgendikten, taǵdyr talqysyn ishte jatyp kórgen náreste shetinep ketedi. Mine, osyndaı jaǵdaıdyń aldyn alý úshin bala qabyldaý oryn­da­rynyń bolǵany durys. Mysaly, Esiktegi aýrýhana aýmaǵynda ashyl­ǵan boksqa bala túskeni týraly habarlama túskennen keıin, biz sábıge jedel medı­sı­nalyq kó­mek kórsetemiz. Árıne, bul jańa týǵan sábıdiń amandyǵy úshin óte mańyzdy. Keı jaǵdaıda bosanǵan ana raıynan qaıtyp, balasyn izdeýi de múmkin ǵoı. Jobada bul jaǵy da qarastyrylǵan. Iаǵnı úsh aıdyń ishinde anasy óz oıyn ózgertip jatsa, nárestesine oralyp, qaıtarýǵa múmkindigi bar, – deıdi Jámıla Ábilova.

Jalpy, áleýmettanýshylar tastandy balanyń kóbeıýine, onyń ishinde náreste ómirine nemquraıdy qaraýǵa jasóspirim qyzdar arasyndaǵy júktilik kórsetkishi sebep bolyp otyr degen pikir aıtady. Mysaly, Qazaqstandaǵy bala quqyǵyna qa­tys­ty zertteý jumysyna súıene otyryp málimdeme ja­sa­ǵan ánshi, reprodýktıvti den­saýlyq boıynsha UNFPA ambassadory Aqmarjan Kósher­baeva­nyń pikiri shyndyqqa janasady.

– Elimizde jasóspirimder arasynda júktilik kórsetkishi óte úlken. Jyl saıyn 1 000 jas­ós­pi­rim qyzdyń arasynda 36 qyz júkti bolady. Bul Eýropamen salystyrǵanda alty ese kóp. Ekinshiden, bizdiń qyzdardyń densaýlyǵy óte nashar. Dáriger­lik tekserý derekteri boıynsha deni saý qyzdardyń úlesi – 47 paıyz ǵana, ıaǵnı árbir ekinshi qyzdyń densaýlyǵynda aqaý bar. Úshinshiden, qaýipsizdik týra­ly. Sońǵy jyldary 16 jasqa deıingi qyzdarǵa jasalǵan seksýaldy qylmystar sany 60 pa­ıyz­ǵa kóbeıgen, – deıdi Aqmarjan Kósherbaeva.

О́kinishke qaraı, jasóspirim qy­z­dardy zorlaý men erte júk­ti­liktiń deregi Almaty obly­syn­da da azaımaı otyr. Mysal­ǵa, ótken jyly kámeletke tolma­ǵan­darǵa qatysty jynystyq zor­lyq-zombylyq jasaýdyń 93 deregi anyqtalsa, bıylǵy 9 aıda mundaı oqıǵanyń sany 83-ke jetipti. Jalpy, azǵyndyqtyń kez kelgen túrin aqtaýǵa bolmaıdy. Al bala zorlaý oqıǵasynyń jıileýi qoǵamdy tipten oılandyrýy tıis. О́kinishke qaraı, el ishinde oqýshy qyzdarǵa «qol júgirtý» áreketi ábden asqynyp, adamdardyń azǵyndaýyna deıin jetken. Eń soraqysy, týǵan ne­me­resin zorlaǵan aqsaqal, tete ósken qaryndasyn qorlaǵan ji­git aǵasy, tipti baýyr etinen ja­ralǵan baldyrǵanyna qastyq oılaǵan áke de bar. Joǵa­ry­da anyqtalǵan 83 zorlyq de­re­giniń ishinde aıtylǵandaı, 1 jasóspirim óziniń atasymen, 3 qyz aǵalarymen, 7 boı­jet­ken týǵan ákesimen, 2 jet­kinshek ógeı ákesimen, 1 qyz bala kórshisimen májbúrli túr­de jynystyq qaty­nas­qa bar­ǵandaryna sha­ǵym­dan­ǵan. Budan ózge 70 jasóspirim basqa da qara nıetti adamdardyń qurbany bolypty. Onyń ishinde jasyna jetpeı júkti bolyp qal­ǵan qyzdardyń da qarasy az emes eken. Polısııa tarapynan osy sıpattaǵy 273 derek tekserilip, 37 oqıǵa boıynsha qylmystyq is qozǵalǵan. Árıne, jan túrshigetin derekterdiń artynda bala taǵdy­ry turǵany anyq.

Aıtpaqshy, biz taqyrypqa oraı derek izdeý barysynda qo­­qysqa bala tastaý týraly aq­pa­­­rat­tardyń tym jıi jarııalanatynyn baıqadyq. Mundaı sumdyq statıstıka elimizdiń bar­lyq aımaǵyna qatysty tir­kelgen. Keıingi eki jyl kóle­min­de Atyraý, Qostanaı, Qara­ǵan­dy, Almaty, Pavlodar ob­­lys­­tary men Jezqazǵan, Petropavl, Shymkent, Túrkistan qa­la­­la­ryn­da mundaı oqıǵa bir­­­­neshe márte qaıtalanǵan. Árı­ne, aqparattar legi azaly bol­ǵa­n­men, derektiń artyn­da aýyr qylmys jatqany anyq. Tártip saqshylary da bul baǵytta belsenip jumys istegenmen, bala ólimine qa­tysty ǵana qylmystyq is qoz­ǵaı­dy eken. Iаǵnı kóp jaǵ­daıda «kókek analardyń» izin tabý qıynǵa túsedi. Al anyq­tal­ǵan jaǵdaıda da túrli kólemde aıyp­pul tóleý týraly jazamen qutylady. Mysaly, bıyl Qaraǵandy qala­syn­da sábıin qoqys jáshigine qal­dyrǵan anaǵa qatysty sot úkimi shyqqan bolatyn. Ol «Qylmystyq kodekstiń» 119 babynyń 1-bóligi boıynsha kináli dep tanylǵan. Sot «kókek anaǵa» 55 560 teńge kóleminde aıyppul saldy...

Almaty oblysy