Olaı deıtinimiz, premera qarsańynda teatr ujymy «Dala úni» baleti – «Astana Operanyń» betke ustar týyndysyna aınalady» dep batyl málimdegen edi. Álbette, bul bos sóz emes. О́tken jumada «Astana Opera» sahnasynda ótken álemdik premera qazaqstandyq balet damýynyń jańa asýly kezeńine aınalyp, aıtýly mádenı oqıǵanyń bastaýy boldy. «Dala úni» qazaq halqynyń tarıhy men salt-dástúrlerin ǵana baıandap qoımaı, jalpy adamı qundylyqtar týraly da syr shertedi. О́mirdiń mánin túsinýge múmkindik berip, armannyń júzege asýyna yntalandyrady. Osylaısha ol mazmundy mýzykasy men ulttyq naqyshynyń arqasynda aıryqsha ári álemniń kez kelgen jerinde ábden túsinikti biregeı týyndyǵa aınaldy.
– «Dala úni» ulttyq baleti – qazaqstandyq jáne sheteldik qoıylym komandasynyń tyń oılarynyń tandemi. Ádette, pikirlester jınalǵan jerde shyǵarmashylyq týyndaıdy. Al biz orasan zor oılardy ómirge ákelip júrgen joǵary deńgeıli kásibı mamandardy tańdap aldyq degen oıdamyn. Bul qoıylym ulttyq balet ónerindegi aıtýly oqıǵa bolady dep senimmen aıta alamyn, – dep atap ótti premera aldynda Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Astana Opera» teatrynyń dırektory Ǵalym Ahmedıarov.
Erjúrek sáýletshige qanat bitirgen arman týraly ósıet áńgime zamanaýı horeografııa tilimen jetkiziletin biregeı baletke ónerdiń kil júırikteri atsalysty. Atap aıtsaq, qoıýshy dırıjer – Abzal Muhıtdın, lıbretto avtory – tanymal qazaqstandyq kınorejısser, ssenarıst, aqyn Baqyt Qaıyrbekov, horeografııalyq lıbretto adaptasııasynyń avtory – Jan Fransýa Vazel, qoıýshy baletmeıster – Patrık de Bana. Al qoıylymda basty rólderdi teatr prımasy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Áıgerim Beketaeva, Ǵalymjan Nurmuhamet, Daler Zaparov, Adelına Tólepova, Ásel Kenjebekova, Jánibek Ahmedıev, Oljas Tarlanov bastaǵan talanttar shoǵyry kemeline keltire keıiptedi.
Lıbretto avtory Baqyt Qaıyrbekov spektakldegi is-qımyldardy tarıhı oqıǵalardan zamanaýı oqıǵalarǵa úılesimdi ári sheber aýystyrǵan. Keıipkerlerdiń taǵdyryn baqylap otyrǵan kórermen qaýym Qazaqstannyń ótkenin, búgini men bolashaǵyn kóre alady. Uly dala óziniń dástúrimen tynys alýda – munda ata-babany qurmetteıdi, qasterleıdi. Al olar, óz kezeginde, óskeleń urpaqtyń alǵa qadam basýyna kúsh-qýat beredi. Táýelsizdik kúnin merekeleý qarsańynda balettiń sıýjeti, ásirese ekinshi bólimi aıryqsha otansúıgishtik sezimmen qabyldandy. Kórermenniń kóz aldynda boı kótergen Uly dala shahary óziniń ásem sáýletimen, ishki dúnıesimen zaldaǵy otyrǵan árbir janǵa aıryqsha áser etti.
Qoıylymdy tamashalap otyryp baıqaǵan hám bizdi erekshe súısintken jaıt – aıtýly balettegi horeografııanyń tamasha tartymdylyǵy. Qoıýshy baletmeıster Patrık de Bananyń dástúrli ulttyq qımyl-qozǵalystardy paıdalana otyryp, zamanaýı bı tili arqyly qazaq halqynyń jan-dúnıesin asha alǵany tańǵaldyrdy. Sonyń arqasynda spektakl ózekti ári bir mezette kórkem bolyp kórindi. Bı kompozısııalaryna bas keıipkerler – Ul men Mýzanyń, Ákesi men Anasynyń dýet epızodtary, sonymen qatar keıipker áıelderdiń jeke varıasııalary men sezimge toly adajıo endi.
– Bul balettiń birinshi bólimi ulttyq bı elementterinen quralǵan dástúrli bolyp keledi. Al ekinshi bólimi stılge baǵyndyrylǵan ári ásem qala ómirin kórsetedi. Ulttyq qımyl-qozǵalystar maǵan shabyt beredi. Men olardy zerdeleımin de, óz álemime engizemin. Keıin ózimniń ıkemime saı sál ózgertip, beıimdeımin. Horeografııa jasaǵan kezde men úshin mýzyka árdaıym birinshi orynda turady. Atalǵan spektaklde biz T.Qajyǵalıevtiń mýzykasyn paıdalandyq. Ol óte yńǵaıly, sebebi áýel basta baletke arnap jazylǵan. Atalǵan shyǵarmanyń men paıdalanǵan bes bólimi S.Rahmanınovtyń, I.Stravınskııdiń týyndylaryn esime salady, – dedi qoıýshy horeograf Patrık de Bana.
Baletmeısterdiń pikirinshe, qazirgi jastar aǵa býyn ókilderi tárizdi kórkem oılaý qabiletinen aıyrylyp barady. Onyń maqsaty – jurtshylyqty ónerge tartý ári olarǵa ónerge qatysty bolýǵa, óz jumysynyń bólshegi bolýǵa múmkindik berý. Baletmeıster úshin kórermenderdiń shymyldyq túrilgennen keıin spektakldi kórip, qol shapalaqtap, sosyn ketip qana qoımaı, olardyń bárin sezinip, oı tolǵap, ózderine tán sıýjet taba bilgenderi mańyzdy.
– Adamzatqa evolıýsııa, zamanaýılyq, damý qajet. Biraq sonymen birge bul balet eger kim de kim óziniń ótkenin, aǵa býyn dástúrin umytqan bolsa, ondaı adam óziniń túp tamyryn da joǵaltady degen kórkem astarly oıdy da meńzeıdi, – dedi horeograf.
Osy oraıda qoıýshy horeograf Patrık de Bana óneri álemdik deńgeıde moıyndalǵanyn atap ótý mańyzdy. Ol túrli elde ulttyq baletterdi sahnalaý boıynsha jemisti jumys istegen. Ásirese, Qytaıda qoıǵan spektakl oǵan úlken tanymaldylyq ákeldi. Onda Patrık de Bana bir jarym ǵasyrlyq tarıhy bar ulttyq ańyzben jumys istep, ony zamanaýı baletke aınaldyrǵan. Budan bólek Túrkııada, Japonııada ulttyq baletterdi zor tabyspen kórermen nazaryna usynǵan tamasha talant. Baletmeıster qaı jerde eńbek etpesin, ártisterge bir ǵana talap qoıady – tártip, oılana alý, jeke zertteý júrgizý, materıaldy zerdeleý jáne solısterdiń janyn salyp jumys isteýi. Mine, osy talaptyń arqasynda elordalyq kórermen teńdessiz balettiń kýási boldy.
Al balettiń mýzykalyq negizi tipten tartymdy. Árleýshi kompozıtor Karlos Pıno-Kıntana tól shyǵarmasyndaǵy mýzykadan, sondaı-aq qazaqstandyq avtorlardyń mýzykasynan dybystyq kórinistiń qurastyrmasyn jasady. Basty keıipkerlerdiń beınesi tanymal kompozıtorlar Qýat Shildebaev, Renat Gaısın, Tólegen Mombekovtiń jarqyn da erekshe mýzykasymen jáne «Turan» «Hassaq», «Steppe Sons» folklorlyq-etnografııalyq ansamblderiniń biregeı kompozısııalarymen berilgen. Bıdiń erekshe áserlendiretin osynaý mýzykamen úıleskendigi sonshalyq, kópshilikke tanys saryndar ártisterge sahnada ne isteý kerektigine jol siltegendeı kórindi.
Spektaklde kordebaletke úlken júkteme artylypty. Balet beınesiniń geometrııasyn olar sondaı naqtylyq ári dáldikpen jasaǵan. Osyndaı minsiz úılesimdiliktiń artynda alyp kúsh pen eńbek turǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. Erler kordebaletiniń oryndaýyndaǵy sáýletshiler bıi erekshe nazar aýdarýdy qajet etedi. Stıldi qara shabadandar oǵan erekshe qalalyq máner ústep turdy. Spektakldiń osy bóliminde kórermen qaýym kórinistiń negizgi damý tusyn: eki keıipker – Ul men Qara kıimdegi adam – báleqordyń (Bekzat Orynbaev) teketiresin kóre aldy. Beıneli túrde aıtsaq, munda jaqsylyq pen jamandyq betpe-bet keldi. Premeranyń eki kúninde de ártúrli, biraq oryndaýshylyq sheberligi turǵysynan teń túsetin quram bılep shyqqanyn atap ótken jón. Aıta keteıik, horeograf jas ártisterdi iriktep aldy. Sonyń nátıjesinde jalyndy hám talantty tamasha ansambl ómirge keldi – erler kúsh pen harızmany, áıelder náziktik, baısaldylyq, asqaq rýh pen tektilikti pash etti.
Spektakldiń basynan aıaǵyna deıin Uldyń partııasyn oryndaýshylar – Ǵalymjan Nurmuhamet pen Daler Zaparov óz beınelerin birtindep ashty. Ártister óz keıipkeriniń qaısar minezin jetkize bildi. Daler Zaparov – zor mýzykalyq qabiletke ıe, árbir áreketinen onyń mýzykany estip, qaz qalpynda jetkize biletini kórinip turdy. Teatr prımasy Áıgerim Beketaeva Mýzanyń rólin minsiz somdap shyqty. Onyń áýelegen uzyn qoldary, názik dene bitimi partııany tereń ári áserli etip oryndaýǵa múmkindik berdi. Al Ananyń partııasyn ár kúnderi Adelına Tólepova men Ásel Kenjebekova oryndady. Keıipkerdiń bala kórmeı beınet shekken áıel beınesinen kóktiń syıyn alyp – Ulyn qushqan baqytty áıel keıpine ótýi olar úshin eń kúrdeli epızod boldy. Ekeýi de bul mindetti úzdik oryndady. Ákeniń rólinde Jánibek Ahmedıev pen Oljas Tarlanov óner kórsetti. Ártister tamasha oryndaýshylyq sheberlikterin pash etip qana qoımaı, akter retinde tamasha oınap shyqty. Baqsynyń partııasy – balettegi basty rólderdiń biri. Atalǵan róldegi Sultanbek Ǵumardyń dene ıilimdiligi men adam nanǵysyz ıkemdiligine kóz toımaıdy. Aıtýly partııany ekinshi quramdaǵy solıst Serik Naqyspekov te ózindik erekshelikpen oryndap shyqty.
Zamanaýı balet óneri kóbinese talantty horeograftardyń, lıbrettoshylardyń, sýretshilerdiń, dırıjerler men ártisterdiń qýatty ımpýlsiniń arqasynda ómir súrip keledi. «Dala úni» premeralyq qoıylymyn alar bolsaq, munda barlyq sala mamandary sátti toǵysty desek bolady. Kórkem mádenıet pen ónerde qaıta óńdeý tájirıbesi boılamaǵan sala qalmaǵany belgili. Sebebi túpnusqalyq shyǵarmashylyqtyń tapshylyǵy sońǵy ýaqytta ásirese aıqyn sezilip júr. Sondyqtan da «Dala úni» baletiniń aıryqsha ónim sanalýy zańdylyq. Bul onyń mýzykasyna da, horeografııasy men sahnalyq bezendirilýine de qatysty. Osy tusta aıta keter taǵy bir erekshelik – sahna jabdyqtary mınımalıstik stılde oryndalǵan. Sebebi spektakldiń tujyrymdamasyna sáıkes aıtýly balet áleminiń sulýlyǵy men kerbezdigin pash etýi tıis. Dekorasııalar boıynsha sýretshi Rıkardo Sanchez Kýerda keń baıtaq qazaq dalasynan shabyttanyp, ulttyq stıldi ańǵara bilgen jáne birinshi bólimde sahna jabdyǵyn qar basqan tabıǵat, kesene kórinisterimen shynaıy bezendirgen. Al ekinshi bólimde sahna birshama fýtýrıstik kórindi. Aspan astynan boı kótergen jańa dalalyq qala ssenograftyń tartymdy oljasy bolǵany sózsiz.
Ulyq meıram Táýelsizdik kúninde uly dala tóri – elordada Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen hám «Sberbank» aksıonerlik qoǵamynyń demeýshiligimen tusaýy kesilgen «Dala úni» ulttyq baleti kórermenine shyn máninde ónerdiń naǵyz merekesin tartý etti. Tamyrly tarıhymyzdan syr shertken qoıylym ótkenniń ónegesin búginge jetkizip, bolashaqqa baıypty baǵdar silteýimen qundy.
