Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Biz qazaq tilin jańǵyrtýdy júrgizýge tıispiz. Tildi zamanǵa saı úılestirip, termınologııa máselesinen konsensýs izdeý kerek. Sonymen qatar, ábden ornyqqan halyqaralyq jáne shet tilinen engen sózderdi qazaq tiline aýdarý máselesin birjola sheshý qajet. Bul másele oqshaýlanǵan qaıratkerlerdiń ortasynda sheshilmeýge tıis. Úkimet muny rettegeni jón. Búkil álemde birdeı qabyldanǵan termınder bar. Olar kez kelgen tildi baıytady», degen bolatyn.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Biz qazaq tilin jańǵyrtýdy júrgizýge tıispiz. Tildi zamanǵa saı úılestirip, termınologııa máselesinen konsensýs izdeý kerek. Sonymen qatar, ábden ornyqqan halyqaralyq jáne shet tilinen engen sózderdi qazaq tiline aýdarý máselesin birjola sheshý qajet. Bul másele oqshaýlanǵan qaıratkerlerdiń ortasynda sheshilmeýge tıis. Úkimet muny rettegeni jón. Búkil álemde birdeı qabyldanǵan termınder bar. Olar kez kelgen tildi baıytady», degen bolatyn.
Salalyq, ǵylymı-tehnıkalyq termınderdiń ár jerde ártúrli jazylýynan, ártúrli aýdarylyp, ártúrli qoldanylýynan bir vedomstvo ekinshisin uqpaıtyn dárejege kelip qaldyq. Búginde qazaq tilinde qoldanylatyn halyqaralyq termınderdiń sany 100 myńnan asady eken. Biraq sonyń 3%-y ǵana resmı túrde bekitilipti.
Orys tilinen ne shetel tilderinen bizdiń ana tilimizge engen termınderdiń ózindik tarıhy bar. Ne sol sózdi birinshi qoldanǵan oqymystynyń aty beriledi. Mysalǵa: fortepıano degen sózdi alaıyq. «Pıano» degen sózdi ıtalııalyqtar birinshi qoldanǵan. «Kóp ishekti soqpaly aspap» degen maǵyna beredi eken. Endi sony «kúısandyq» dep alyp júrgenimiz qalaı? Dúnıejúziniń halqy passport dep qoldanatyn sózdi «tólqujat» deımiz, al qujatymyzdyń syrtynda «pasport» dep jazylyp tur. «Prosent» degen sóz she?! Álemde procentum dep jazylyp, prosent dep aıtylyp keledi. Sannyń júzden bir bóligi degen maǵynany avtomatty túrde kez kelgen tilde uqtyrady. Dúnıejúziniń matematıkteri men ekonomısteri qoldanady. Sony «paıyz» dep alyp keregi ne?
Eger biz qazaq tilin tez úıretkimiz kelse, dúnıejúzi qoldanyp júrgen sózderdi orynsyz aýdaryp, til úırene almaı júrgenderge qıyndyq týǵyzbaıyq!
Qazaq tili termınologııasynyń negizin qalaǵan Ahmet Baıtursynov pen Qudaıbergen Jubanov halyqaralyq termınderdi qazaq tiline aýdarǵanda onyń naqty maǵynasyn bermegen jaǵdaıda ózgerissiz qabyldaý jóninde eskertken bolatyn. Olar halyqaralyq termınderdi jón-josyqsyz, ońdy-soldy jappaı aýdarýǵa qarsy bolǵan.
Qazir biz jappaı jahandaný ǵasyrynda ómir súrip jatyrmyz. Ázirlenetin termınder tek memlekettik tildi damytý talaptaryna jaýap berip qana qoımaı, sondaı-aq, bizdiń syrtqy álemmen ózara túsinistigimizdi jeńildete túsýi tıis jáne elimizdiń halyqaralyq qoǵamdastyqqa yqpaldasýyna járdemdesýi kerek. Tilimizge kirgen termınderdi maǵynasyz aýdarǵansha, olardy óz tilimizge beıimdep alǵan jón bolar. «Krovat» sózin «kereýet», «samovar» sózin «samaýyr» dep alý sııaqty talaı úlgini bizge ata-babalarymyz qaldyryp ketken joq pa?
Jańa termınder men ataýlardy bekitýmen tek Memlekettik termınologııalyq komıssııa ǵana aınalyspaı, Úkimet te termınderdi tıisti qaýlylarmen bekitýi kerek. Sodan keıin ǵana jańa termınder qajetti zańdy kúsh alýy jáne mindetti túrde qoldanysqa engizilýi tıis dep sanaımyz. Jańa termınologııany joǵary deńgeıde bekitý tájirıbesi, tipti, memlekettik til qoǵam ómiriniń barlyq salasyna berik engen elderdiń ózinde bar. Mysal retinde ár jańa termın tıisti zańdarmen bekitiletin Túrik Respýblıkasynyń zańnamasyn ataýǵa bolady.
Azamat ÁBILDAEV,
Májilis depýtaty.
