Jambyl atyndaǵy Qazaq Memlekettik fılarmonııasynda belgili kompozıtor Balnur Qydyrbektiń «Rekvıem» dep atalatyn shyǵarmasynyń premerasy ótti. Azaly mýzykany Memlekettik sımfonııalyq orkestr, B.Baıqadamov atyndaǵy hor kapellasy men Abaı atyndaǵy Memlekettik akademııalyq opera jáne balet, Astana opera teatrlarynyń solısteri oryndady. Osynaý aıtýly oqıǵanyńortasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammed boldy.
Jambyl atyndaǵy Qazaq Memlekettik fılarmonııasynda belgili kompozıtor Balnur Qydyrbektiń «Rekvıem» dep atalatyn shyǵarmasynyń premerasy ótti. Azaly mýzykany Memlekettik sımfonııalyq orkestr, B.Baıqadamov atyndaǵy hor kapellasy men Abaı atyndaǵy Memlekettik akademııalyq opera jáne balet, Astana opera teatrlarynyń solısteri oryndady. Osynaý aıtýly oqıǵanyńortasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammed boldy.
О́z halqymyzdyń jón-josyǵyna salǵanda, rekvıem janryn joqtaý dep te ataýǵa bolar edi. Qazaqtyń tarıhynda saı-súıegińdi syrqyratyp, tóbe-quıqańdy shymyrlatatyn azaly áýender bar. Sondyqtan da, bul janr ulttyq bolmysymyzǵa jat emes jáne úrdisimizdegi bar dúnıe dep qabyldaýǵa bolady.
Mýzyka zertteýshileri tarapynan Balnur hanymǵa áli talaı baǵa berile jatar. Qalaı desek te, álemdik dárejedegi qazaq mýzykasynyń jetistigi ǵana emes, búkil túrki dúnıesiniń maqtanyshy, qazirgi tabysy – tuńǵysh rekvıem tusaýyn kesti.
Rekvıem – kópbólimdi traýrlyq hor mýzykasy, zamana óte kele solıster qosylyp, orkestrdiń súıemeldeýimen oryndalatyn shyǵarmaǵa aınalǵanynan habarymyz bolsa-daǵy, osy ýaqytqa deıin rekvıem jazýdyń qaǵıdalary, ıaǵnı kanondyq rekvıemderdiń qurylymy jaıly bas qatyryp kórmegen ekenbiz. О́mir bar jerde ólim bar, ajaldy Qudaıdyń isi dep qabyldaıtyn dinniń qaı aǵymynda bolsyn azalaý bar. Bas-aıaǵy bir Allaǵa ǵana málim máńgilik sheksizdikte bizge belgilisi katolıktik rekvıemniń paıda bolýyna fransıskandyq monah Tommazo da Chelano HIII ǵasyrda jazǵan sekvensııa «Dies Irae» negiz bolǵan desedi. Bertin kele oǵan Introitus, Kyrie, Offertorium jáne Sanctus qosylǵan. Kanondyq rekvıemniń qurylymy 1570 jyly Pıem V papanyń bekitýimen tolyq qalyptasyp úlgeripti. Sol sııaqty, alǵashqy avtorlyq rekvıem mátini latyn tilimen XV ǵasyrda jazylǵan Gııom Dıýfaıdiki delinse de, ókinishke qaraı, bizdiń zamanymyzǵa jetpegen. Bizdiń kezimizge deıin saqtalǵany kishi Dıýfaıdiń zamandasy Iogannes Okegemniń polıfonııalyq stılde jazylǵan A kapellasy. Bul joǵaryda aıtylǵan 1570 jyly bekitilgen katolıktik rekvıemge deıin jazylǵan.
Qysqasy, rekvıem janry XIV ǵasyrda Italııada paıda bolyp, úlken memleket, qoǵam qaıratkerleri, ımperatorlardyń qazasy shyǵarylǵanda aıtylǵan. Bizge jetken eń alǵashqy úlgisi – ol XV ǵasyrda ómir súrgen kompozıtor Okegemniń shyǵarmasy. Eýropanyń uly kompozıtorlarynyń barlyǵy bul janrda bir-bir dúnıe jazǵan. Rekvıemniń joǵary shyńy sanalatyn Mosart, Berlıoz, Verdı týyndylary bul janrdy katolık soborynan birjola konserttik sahnaǵa shyǵardy. Kompozıtorlyq talantymen emes, Mosartqa degen baqtalastyǵymen tarıhta aty qalǵan Salerıdiń de «Kishi rekvıemi» bar.
Balnur Qydyrbektiń «Rekvıem» shyǵarmasy beıbitshilik, birlik, rýhanı kelisim ıdeıalaryn dáriptep, din jáne dinaralyq qarym-qatynastar toleranttylyǵyn kózdeıdi. Shyǵarmada janr kanondary – katolıktik messa saqtalǵan. Biraq munda býddalyq hordy, pravoslavıelik znamendik áýendi estýge bolady. «Rekvıem» ıslamdyq «Qulhý-Alla» súresimen bastalyp, bizdiń zamanǵa deıingi II ǵasyrdaǵy saq ádetimen aıat túsirilip bitedi. Shyǵarmany tolyq qamtıtyn ekinshi ıdeıa – ol ýaqyt toǵysyndaǵy urpaqtar sabaqtastyǵy, óz halqyna qyzmet etý ıdeıasy. 250 jyl boıy el táýelsizdigi, jeke qazaq memleketin ornatý ıdeıasy atadan balaǵa aýysyp, bir áýlettiń alty urpaǵynyń ómiri úlgi retinde alynady. Shyǵarma 7 bólimnen turady.
Shyǵarmada umytylǵan Jetisý kompozıtorlary Dáýren sal Qudabaıuly, Shúkitaı Ábdikerimov, Pyshan Jálmendeuly, Isa Tergeýsizuly, Beısebaı Qarataev, Tábııa Qarajanova, Omarqul Itaıaqovtyń ánderi men maqamdary qoldanylǵan. Mátin retinde Qazybek Taýasaruly, Súıinbaı Aronuly, Jambyl Jabaev, Tumanbaı Moldaǵalıev óleńderi alynǵan. Memlekettik sımfonııalyq orkestrge halyqaralyq konkýrstardyń laýreaty Erbolat Ahmedııarov dırıjerlik etti.
Abaı atyndaǵy Memlekettik akademııalyq opera jáne balet, Astana opera teatrlarynyń solısteri: Jadyra Amanova (soprano), Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Dına Hamzına (messo-soprano), Darhan Joldybaev (tenor), Memlekettik syılyqtyń laýreaty Talǵat Kúzembaı (barıton) qazaq rekvıemin kelistire oryndady.
Saǵattan astam ýaqyt boıy shyǵarma úzdiksiz oryndalyp bolǵannan keıin sahnaǵa Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed kóterilip, kompozıtordy tolymdy shyǵarmasymen quttyqtady.
– Qadirli klassıkalyq ónerdiń, mýzyka óneriniń janashyrlary, erekshe bir oqıǵanyń kýási bolyp otyrmyz. О́ıtkeni, bul qazaq topyraǵyndaǵy, túrki álemi ǵana emes, kúlli musylman dúnıesindegi rekvıem janrynda jazylǵan alǵashqy kúrdeli shyǵarma dep oılaımyn. Daıyn shyǵarmanyń synshylary da kóp bolady. Bir jaǵynan erteń ıslamǵa qyzmet etetin din basylary muny qalaı qabyldaıdy. Ekinshi jaǵynan ıslam dinin synaıtyndar da ony synaıdy. Biraq, ónerdiń uly mıssııasy – sony halyqqa jaqyndatýda. Búgin men jeti atamyzdyń ǵana emes, qazaq halqynyń 2,5 ǵasyrlyq mýzykalyq shejiresiniń kýási boldyq dep aıta alamyn. Munda 250 jyl burynǵy tarıhı tulǵalar qaıta oralyp, bizdiń urpaqqa sabaq bolatyn ǵıbrattaryn aıtty. Bul ózi óte kúrdeli janr, – degen Muhtar Abraruly rekvıem janrynyń ereksheligi men shejiresine az-kem toqtala otyryp, qazaq opera tarıhynda da osyndaı azaly saryndar bolǵandyǵynan naqty mysaldar keltirdi.
– Alaıda, dál osyndaı kúrdeli shyǵarma kúıinde, beıneli túrde bizge jetkizilmegen bolatyn. Sondyqtan jańa mýzykalyq shyǵarmanyń ǵana emes, úlken janrdyń da tusaýy kesildi dep aıta alamyn, – dep túıdi óz oıyn mınıstr.
Biz Balnur Qydyrbektiń rekvıeminde osy kúrdeli janrdyń qurylymy tolyq saqtalǵandyǵyn atadyq. Konsertti júrgizgen Qýat Baǵysbek jeti bólimdi qysqa sıpattap ótti. Sonymen, tula boıymyzdy titirentken muńdy áýen tómendegideı tógildi.
Birinshi bólim Reguem – aty ańyzǵa aınalǵan uly babamyz, XVIII ǵasyrda Qazaq memlekettiligin ornatýǵa óz úlesin qosqan aqyn, elshi, qoǵam qaıratkeri, Uly júz áskeriniń qolbasshysy Qazybek Taýasarulymen bastalady.
Ekinshi bólim Gloria – Qazybek bektiń tuńǵysh balasy, jekpe-jekte jońǵar batyry Boraldaıdy óltirgen Qasqary batyrǵa baǵyshtalyp, bul bólimge Súıinbaıdyń óleńi negiz bolǵan.
Úshinshi bólim Credo – Jetisýdyń aıtýly uldaryna ulasyp, Dáýren sal jáne Taıbaǵar bıge jalǵasyp, Súıinbaı baba, Jambyl atamyz tenor, barıton, soprano ánshilerdiń daýysymen sahnada saltanat qurady.
Tórtinshi bólim Sanctus – Beısebaı men Orazdy sahnada sóıletti. Beısebaı Qarataev – Qazybek bektiń shóberesi, Oraz Jandosov – shópshegi. Ekeýi de HH ǵasyr basyndaǵy Qazaq memlekettiligin ornatýǵa belsene qatysqan qaıratkerler.
Besinshi bólim Et resurexit – bertingi zamanǵa jaqyndap, Balǵabek Qydyrbekuly – Qazybek bektiń shóbelegine keledi. Jazýshy, jýrnalıst, memleket qaıratkeri, 1991 jyly Qazaqstan Táýelsizdigin jarııalaǵannyń biri.
Altynshy bólim Lacrimosa – «Sháhınur» bolyp shyrqaıdy. Sháhınur Balǵabekqyzy – Qazybek bektiń urpaǵy, mýzykant, pıanıst. Táýelsiz Qazaq eliniń ıgiligin kóre almaı armanda ketken jannyń biri delinedi.
Sońy Benedictus – «Aq bata». Saq ádetimen aıat túsirip, Táńirge qulshynyp «Qazaq eline, Qazaq jerine, Qazaqstan halqyna Táńirim, baq, dáýlet, bereke-baılyq, beıbit ómir bere gór!» dep hor solısteri kúńirene shyrqap, tarıhta jasaǵan jeti ata arqyly aza boıymyzdy qaza etip, tyńdaýshylardyń rýhyn oıatty.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
––––––––––––––––
Sýretti túsirgen
Bersinbek SÁRSENOV.
