Jalpy ómirdiń bul sergeldeńin kez kelgen adam balasy álbette keshirýi múmkin. Eń qıyn hál sheńber ishindegi sol sharasyzdyǵyn adam ózi sezip qoıǵannan keıin bastalady. Áıtpese, bárimiz de kúndelikti saǵat qońyraýynan oıanyp, asyǵys-úsigis jumysqa ketip, odan súrinip-jyǵylyp úıge jetip, ózimiz tańerteń ǵana turyp ketken tósegimizge qaıta qulap júrgenimiz ótirik emes.
Alaıda ómirdi taptaýyryn qalypta súrmeıtinder de bar ǵoı dep taǵy oılaısyń. Olaı desek, joǵarydaǵy aıtylǵan kóńil-kúı óz ómiriniń batpaǵynan basyn alyp shyǵa almaǵan kúıreýikterge ǵana tán bolǵany. Jalpy jan-jaǵyńyzǵa jaılap qaraıtyn bolsańyz, qaıǵy-muńnan qala turǵyzyp alyp júretin zarjaq adamdardy álbette kezdestirýge bolady. Olardyń ómirine qarap turyp óziń de aqyryndap sol qurdymǵa qaraı qulaı bastaýyń múmkin. Eń durysy ondaı adamdardyń aýrasynan alshaq júrgen abzal. Shyn máninde qurdymnyń túbine jetemin deý – bul naǵyz qurdym.
Amerıkalyq jazýshy Dennı Rýbınniń kishkentaı ǵana fantastıkalyq áńgimesi negizinde túsirilgen Harold Remıstiń «Ýaqyt tutqyny» («Den sýrka») fılmin qarap otyryp biz osyndaı oıǵa keldik. Aldymen oqyrmandarǵa túsinikti bolý úshin sıýjetti qysqasha baıandap ótken durys. Fılmniń basty keıipkeri, telejúrgizýshi Fıl Konnors jyl saıyn Pıttsbýrgten Pensılvanııa shtatyndaǵy shaǵyn qalaǵa sapar shegip, sıýjet daıyndaý úshin jolǵa shyǵady. Eń qyzyǵy, birinshi kadrlardyń ózinen basty keıipker Fıl áýelden kúıreýik, eshteńege kóńili tolmaıtyn naǵyz zarjaqtyń ózi ekenin baıqaý qıyn emes. Aýa raıy týraly habardy ómir boıy júrgizip kele jatqan Fıldiń ábden qajyǵanyn bir jaǵynan túsinýge de bolady. Kúndelikti bir mátindi qaıtalaı berý adamdy shynymen mezi etpeı qoımas edi. Alaıda mezi bolýdyń Fıl úshin bul basy ǵana ekeni keıin belgili bolady.
Jýrnalıstiń shaǵyn qalashyqqa kelýine basty sebep, amerıkalyqtar úshin baıaǵydan beri kele jatqan, keıin tipti úlken merekege aınalyp ketken qyzyq rásim bar eken. Telejúrgizýshi sol rásimdi tikeleı efırge shyǵarýy kerek. Ol ne rásim desek, jyl saıyn 2 aqpanda jergilikti turǵyndar dástúrli túrde Fıl esimdi sýyrdy ininen oıatyp, onyń qımyl-qozǵalysy arqyly kóktemniń kelýin boljaıdy. Naqty aıtqanda, uıqyly-oıaý sýyr óziniń kóleńkesine qarasa qys uzaq bolady, al eger qaramasa kóktem erte shyǵady. Birden baıqaǵanyńyzdaı, sýyrdyń da aty, aýa raıy týraly habar júrgizýshisiniń de esimi – Fıl.
Sonymen bul rásimnen jylda sıýjet daıyndap qajyǵan meteorolog shaǵyn qalashyqqa kelgennen eshteńege kóńili tolmaı bastaıdy. Adamdardyń soqyr seniminen týǵan qaıdaǵy bir rásimge ábden jyndanady. Keshkisin qalaǵa jetip, qonaqúı jaldap, jatyp qalady. Jyldaǵydaı 2 aqpan kúni tańǵy altyda saǵattyń qońyraýynan oıanǵan basty keıipkerimiz aqyryndap jýynyp-shaıynyp, jolshybaı eki-úsh adammen sóılesip, jolda qaıyr surap turǵan miskindi ishteı aıap ótip, odan sál óte bere baıaǵy eski dosyn keziktirip, odan zorǵa qutyla júrip is-shara ótetin jerge jetedi. Sýyrdy oıatqan jurttyń dalbasa tirliginnen tikeleı reportajdy júrdim-bardym jasaı sala qaıtýǵa bet alady. Alaıda áriptesi Rıta esimdi qyz bar, operator bar – úsheýi aıaq asty soqqan borannan keri qaıtyp, qalashyqta taǵy bir kún qalýlaryna týra keledi. Máseleniń bári sol kelesi kúnnen bastalady. Keshegi qonaqúıge qaıta qonǵan Fıldi tańǵy altyda saǵat qońyraýy oıatady. Radıo qaqsap tur, biraq júrgizýshiler birtúrli, keshegi teksti oqyp jatqandaı kórinedi. Jolshybaı amandasqan adamdar da keshegi sózderin sóıleı bastaıdy. Olardy qoıshy, keshe ǵana asyǵyp júrip aıaǵyn tyǵyp alǵan irkindi sýǵa búgin de aıaǵyn tyǵyp almasy bar ma? Ol da túk emes, keshe is-shara ótken jerge barsa, el keshe ótip ketken rásimdi taǵy ótkerip jatyr. Áriptesteri de túk bolmaǵandaı, bul rásimdi keshe túsirip tastamaǵandaı qalypta óz tirlikterin túk bilmesten atqaryp júr. Fıl eshteńe túsiner emes. Aıǵaılasyp júrip jumystaryn aıaqtap jolǵa shyǵaıyn dese taǵy boran. Taǵy qaıta almaǵan telejúrgizýshi qarǵys atqan qonaqúıge qaıta oralady. Qaıta uıyqtaıdy. Qaıta turady. Qaıta amandasady. Qaıta is-sharaǵa barady. Qaıta boran bógeıdi. Masqara ma? Eń azaby, Fıl bul tutqynnan eshqashan qutyla almaıtynyn uǵady. Ony uqqan sebebi, kúndelikti birqalypty, qaıtalana bergende de aınymaı qaıtalanatyn máńgilik 2-shi aqpanda eshteńe ózgerer emes. Eshkim eshteńe sezbeıdi. Qupııany biletin bireý ǵana, ol – Fıldiń ózi. Ekinshi aqpannyń ár sátin jattap alǵany sonshalyq, jeldiń qaı saǵatta qaı baǵyttan soǵatyny, kim qaı jerde ne jep, ne qoıatynyn, kim qaı saǵatta neni aıtyp, neni qulatyp alatynyna deıin jattap alady. Bitti. Eshteńe qyzyq emes. Baıaǵy birqalypty kúni bul azaptyń qasynda eshteńe emes eken. Bálkim osynyń bárine sýyr kináli dep oılaǵan Fıl bir kúni sýyrdy urlap qashyp jardan mashınamen sekirip ketedi... Mashına kúl-talqan bolady. Alaıda... Ertesi tańǵy altyda Fıl tósekten oıanady.
Fılm bul arqyly barlyq másele sýyrda da emes, joldy japqan boranda da emes, aınalasyndaǵy adamdarda da emes, bar kinárat adamnyń ózinde ekenin aıtqysy keledi. Jalpy Fıldiń bul reınkarnasııasyn býdda dini qyzyq qylyp túsindiredi. Dharmanyń negizgi erejelerine sáıkes Fıldiń keptelip qalǵan bul kúni samsara dep atalady. Bylaısha aıtqanda, jeke ómirlik sıkldy barlyq azaptarymen birge qaıtalaý. Sondaı-aq Fıl adamzat qutqarylǵanǵa deıin samsaradan eshqashan kete almaıdy. Shynynda da Fıl keıin barlyq másele ózinde ekenin uqqan soń Rıtaǵa degen sezimi barysynda aınalasyna jańasha kózben qaraı bastaıdy. Sóıtse jolda ómir boıy qaıyr tilegen adamǵa sadaqa berýge bolady eken, ózin tanyp, izdep turǵan adamǵa jyly ushyraı salý kerek eken, jumysyn súıý kerek eken, taǵysyn taǵy... Keıde biz shynymen mynaý tutas jaratylystyń úlken bólshegi ekenimizdi umytyp ketemiz. Jaqsylyq jasaý arqyly biz kelesi kúnge ótetinimizdi ańǵara bermeımiz. Qarańǵy oılar – bizdiń kepteliste qalǵan eń bir sátsiz kúnderimiz. Al endi bul qubylys Fıldiń basynda emes, tutas adamzattyń basynda, qanshama ǵasyrlar boıy saltanat qurǵan, keıin qulaǵan alyp ımperııalardyń basynda bolsa she, úlken júıege baǵynyshty adamdardyń, eshqaıda aǵyp ketpeıtin sarqynshaq sýdaı múńkip jatqan eski túsinikterdiń, qatyp qalǵan, qaǵıdasy buljymas qoǵamnyń basynda bolsa she? Árıne, rejısser eń sońynda bul tyǵyryqtan Fıldi mahabbat alyp shyǵadyǵa keltiredi. Biraq Fıldiń ol tyǵyryqqa qalaı kelýi basqa áńgime.
«Ýaqyt tutqyny» – bul ózin-ózi taný, ózin-ózi jetildirý jáne aqyr sońynda ózin-ózi ózgertý týraly áńgime. Fıldiń tulǵa retinde ózgerýi syrtqy emes, ishki deńgeıde júredi, óıtkeni ol ózin fızıkalyq turǵydan ózgerte almaıtyny sııaqty, óziniń áleýmettik mártebesin ózgerte almaıdy. Jalpy bul taqyryp óte aýqymdy deýge bolady. Fıl tyǵyryǵyna fılosofııalyq turǵydan qarasaq, Nıssheniń paıymy oıǵa oralady. Nıssheniń túsiniginde «Máńgilik oralý» – ómirdi rastaýdyń eń joǵarǵy formasy. Nıssheniń tujyrymyna súıensek, Fıldiń basynda bolǵan nárseniń bári buryn bolǵandy qaıtalaý, bolashaqta taǵy da qaıtalanady dep kútý.
Bárimiz de kúnderdiń bir kúninde birqalypty júıeden sharshaǵanymyzdy uǵatyn sııaqtymyz. Birdeı galstýkterden, birdeı mátinderden, birdeı jıhazdardan, birdeı kóńil-kúılerden sharshaýymyz múmkin. Ol kezde bizdi ýaqyttyń alyp sheńberinen mahabbat alyp shyǵady deý ábestik sııaqty.
