ZAMANA SYNY

Baǵzy zamandardaǵy ultymyzdyń tarıhı eskertkishterine kiretin Orhon-Enıseı jazbalarynda, sonyń ishinde Kúltegin eskertkishinde tasqa qashalyp bederlengen, bolashaq urpaqqa ulaǵat ta, amanat ta bolarlyq ǵıbrat sóz bar: “Halqy begin, begi halqyn syılaıtyn el uzaq jasaıdy”. Zamana syny – aýyr syn. Táýelsiz Qazaqstannyń 18 jyldyq bıiginen sol ǵasyrǵa bergisiz ýaqytqa tarıhı sholý jasap, ólsheı qalsaq, ǵasyrlar boıy ba­ba­larymyz armandaǵan asyl murattar­dyń oryndalǵanyn ekshep, sanaǵa salmaq bolatyn iri oqıǵalardyń qanshalyqty aýyr, qanshalyqty jaýapty bolǵanyn seziný de, baıqaý da qıyn emes. Nursultan Nazarbaev keshegi keńestik júıeden kelip, jańa zamanǵa saı sanaǵa silkinis ákelip, zamana kóshine ilesip qana qoımaı, sol uly kóshtiń bastaý­shysyna aınaldy. Al osy tarıhı su­ranys pen tarıhı sananyń ólshemi qandaı? N.Á.Nazarbaev bılikke kelgennen beri úzbeı saıasat alasapyranynda kele jatqan qalamger retinde, kóp nárse kóńilge de, jadyǵa da toqylǵanyn aıtar edim. Sondyqtan da qazaqty búgingi bıigine kótergen, barsha qazaqstandyqtar ózderiniń bolashaǵyn baılanystyryp otyrǵan tulǵa Nursultan Nazarbaev dep aıta alamyn. Nege? Keńester Odaǵynyń quramynda bol­ǵan Qazaqstannyń memlekettik atrı­být­tary bolǵanymen, memlekettik statýsy bolǵan joq. Biraq Táýelsiz Qazaqstan memleketin qurýǵa negiz jasala bastady. Muny eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Kereı men Jánibek han memleket qurý armanyna jete almady. Jońǵar qal­maqtarynyń shapqynshylyǵy qazaq­ty kúıretip ketti. Qazaqtyń basy qo­sylmady. Aıaǵy Reseıden pana izdeýge, sonyń bodany bolýǵa májbúr etti. Áı­teýir, halyq, ult bolyp qalýǵa múmkindik aldy. Keńes ókimeti kezinde búgingi Qazaqstan memleketiniń alǵysharttary jasaldy. “Tar jol, taıǵaq keshýden” ótti. “Myń ólip, myń tirildi”. N.Á.Na­zarbaev aıtqandaı, “Qazaqtyń búkil tarıhy birigý tarıhy boldy”. Egemendik, táýelsizdik qana babalar armanyn júzege asyrýǵa múmkindik berdi. Osylaı “Esim hannyń eski joly”, “Qa­sym hannyń qasqa joly” degen uǵymdarǵa “Nursultannyń nurly joly” degen qas­terli sóz qosty. Demek, halqy begin, begi halqyn syılaıtyn bıik dárejege jettik. Bul kúnde Táýelsizdik qınalyssyz keldi degendeı pikir aıtýshylar bar. Qoǵamnyń, alpaýyt KSRO-nyń shańyra­ǵy ortasyna kúırep túsetindeı halge qalaı jetkenin sarabdal sarapshylar jazyp ta, aıtyp ta júr. Ol ulttyq sana­nyń ósýi men ulttyq patrıotızmniń rý­ha­nı suranyspen astasýynda jatyr. Sondyqtan da Baltyq boıy elderiniń Keńester Odaǵynyń quramynan shyǵýy, 1986 jylǵy jeltoqsandaǵy qazaq jas­tarynyń kóterilisi, bári-bári memleketti basqarý júıesindegi biteý jaraǵa aı­nal­ǵan keseldiń jarylýyna ákeldi. Son­dyq­tan da táýelsizdik týy qazaq memleketin qurýǵa ǵana emes, qazaq halqynyń mem­leket qurýshy ult retinde qalyptasýyna jol ashty. ...Qazaqstan táýelsiz el atanysymen Túrkııa elimizdiń egemendigin birden tanyp, N.Á.Nazarbaevty resmı saparmen Túrkııaǵa shaqyrdy. ...Esenbuǵy babamyz atyndaǵy Túr­kııa áýejaıynda myńdaǵan qazaq, myńdaǵan túrik teńselip turdy. N.Á.Nazar­baevtyń aldyna protokoldy buzyp, sol kezdegi Túrkııa Prezıdenti Tur­ǵyt О́zal áýejaıǵa ózi shyqty. Onyń “baýyrym, kardashym” dep Nursultan Nazarbaevty qapsyra qushaqtap, musyl­man dástúrimen úsh ret keýde soǵys­ty­ryp, amandasqany áli kóz aldymda tur. Al Túrkııa qazaqtary “Abylaı, Abylaı han”, “Nursultan”, “Aqsarbas” dep bes isek qoıdy tizemen basyp, qurbandyq shalyp edi. Sonda Nazarbaev “Men Abylaı han emespin” dedi. Úndemeı de qalýǵa bolar-dy. Onda ózine berilgen, sol kezeńde asyra aıtyl­ǵan saıası baǵamen kelisken bop shyǵar edi. Dál osy sátte ol álem qazaqtary aldynda da jaýapty ekenin sezingen bolatyn. Sondyqtan da Dúnıejúzi qa­zaqtary qaýymdastyǵy quryldy, onyń tóraǵasy da ózi. Sóıtip, on segiz jyl ishinde ataqonysyna 1 mıllıon qazaq qaıta oraldy. Grekııanyń burynǵy premer-mı­nıstri, general, marqum Ioannıs Metaksas: “...Beıbit kúndegi Atatúriktiń ıdeıalary onyń aqyl-parasatynyń kúshti ekenin dáleldeı tústi”, dep edi. Múmkin, álemniń iri saıasatkerleriniń dál búgin Nazarbaevty sol Atatúriktiń qataryna qosyp, baǵalaýynyń bir syry osynda jatqan da bolar. Shynynda da, 18 jyl­dyń ishinde N.Á.Nazarbaev iri ekono­mıkalyq, saıası reformalar jasady. Abylaı babasynyń armanyn júzege asyrdy. Qazaqstan ıadrolyq memleket bolýdan bas tartty. Reseı, Qytaı, О́z­bekstan, Qyrǵyzstan sekildi memleket­termen shekarany delımıtasııa jáne demarkasııa jasap, ol sol memle­ket­terdiń parlamentterinde ratıfıkasııadan ótip, zańmen bekitildi. Osylaı álem kar­tasynda tuńǵysh ret “Qazaqstan Res­pýb­lıkasy” degen memleket paıda boldy. Zańdy túrde derbes Konstıtýsııasy, Ánura­ny, Eltańbasy, Týy bar, óz taǵ­dyryn ózi sheshe alatyn Qazaq eli Nazarbaevtyń tusynda damyp, óristep kele jatqany tarıhı shyndyq. Ony eshkim joqqa shyǵara da, san-saqqa júgir­te de almaıdy. Túrkııanyń iri saıasatkerleriniń biri Namyq Kemel Zeıbek: “Qazaqstan eń alǵash táýelsizdigin alǵanda biz Qazaqstan úshin Túrkııa úlgi bolarlyq memleket bolady dedik, al 17 jyl ótken soń biz Túrkııa úshin Qazaqstan úlgi bolarlyq memleketke aınaldy dep moıyndaýǵa májbúrmiz”, deýi Qazaqstannyń álemniń geosaıası kartasynda oıyp alyp otyrǵan ornyn aıǵaqtaıdy. Aǵylshyn tilinde shyǵatyn “Pakıs­tan Observer” gazetinde Islamabad saıası taldaý ınstıtýtynyń sarapshysy Muham­med Mýnır “Nursultan Nazarbaev – kóregen kóshbasshy” atty maqala­syn­da bylaı deıdi: “Kóregen kóshbasshylar óz memleketteriniń taǵdyryn ózgertý qa­bi­letine ıe tulǵalar qataryna jatady. Olar­dyń ereksheligi – kópshilikke aıqyn emes úrdisterdi baıqap qana qoımaı, ony bas­qalardyń da kórýine sebepker bolýynda ja­tyr” (“Egemen Qazaqstan”, 31.12.2009). “XX ǵasyrdaǵy eń bedeldi 100 adamdy” 2000 jyly aıǵaqtaǵan “Taıms” gazeti AQSh-tyń burynǵy Prezıdenti Rýz­veltti ataǵan. Ol: “Men óz elimdi bir úıdiń adamdaryndaı kórýdi qalaımyn jáne olardyń árqaısysynyń baqyty bir-biri­men tyǵyz baılanysta ekenin túısiný erek­she qýanysh ákeledi”, degen edi. Al Na­zarbaevty Rýzvelttiń qataryna qoıýshy saıasatkerler Elbasynyń búgingi ulttyq birlik aıasynda atqaryp otyrǵan jumystaryna sol Rýzvelt armandaǵan máseleni sheshkendigin moıyndaǵan­dyq­tan barǵan bolar. Bul kúnde kishi BUU dep atalyp júr­gen Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ne­gizin qalaýshy – Nazarbaev. Zańmen retteýdi usynǵan da – Nazarbaev. Qa­zaq­standa turatyn 100-den astam etnostar ókilderiniń tili, mádenıeti damyp otyrsa, óz teatrlary bolsa, ol sol ult­tyq tatýlyqtyń belgisi emes pe? Onyń ústine Qazaqstanda turatyn az ulttardyń 9 ókili Qazaqstan Respýblıkasy Par­lamenti Májilisiniń depýtaty bolyp otyr. Qytaı Halyq Respýblıkasy ekono­mı­kalyq reformalarynyń atasy Den Sıaopın: “Halyqtyń ishinde oıly adamdar kóp bolsa, solǵurlym jaqsy. Bizge oıly, iske uıtqy bolarlyq adamdar shoǵyry ke­rek. Olar izdene de, jańaǵa bastaı da ala­dy. Mundaı adamdarsyz kedeıshilikten de, artta qalýshylyqtan da qutyla al­maımyz. Tipti álem qalyptastyrǵan al­dyńǵy qatarly elderge iligý ǵana emes, qýyp jetýdiń ózi qıyn bolmaq”, degen-di. Nursultan Nazarbaev bılikke kelgen kúnnen bastap kózi qaraqty, naryqtyq ekonomıkany ıgergen, ne ony túsinetin jańa basshylar daıarlaýǵa kiristi. Joqtan bar bolmaıtyny sııaqty, bar kadrlardy iriktedi, tárbıeledi, bıliktiń ár tar­ma­ǵyna qyzmetke qoıdy. Al qyzmetti alyp júrý ol adamdardyń árqaısysyna syn boldy. Olardyń biri beline baılaǵan shoqpardy kótere almaı saıasattan da, elden de ketti. Elimiz úshin, elimizdegi reformalar úshin Sıngapýr úlgi bolǵanyn Elbasy da, saıasatkerler de aıtyp júr. Sol eldiń ty­ǵyryqtan shyǵyp, órkendeýin qamta­masyz etken iri tulǵa Lı Kýan Iý ekeni belgili. Ol: “О́mir – úırenýden turady”, deıdi jáne shaǵyn araldy 30 jyl ishinde ekonomıkasy berik memleketke aınal­dyrdy. Jýrnalıst bolyp júrgen kezimde Sıngapýrde Lı Kýan Iý myrzamen Prezıdent N.Á.Nazarbaev arasynda bolǵan áńgimeni jazyp alyp edim. Endi sol áńgimeden úzindige nazar aýdaralyq. N.Á. Nazarbaev: Qalaı oılaısyz, bolashaqta bul aımaqta Qytaı qandaı ról atqarady? Lı Kýan Iý: Qytaı endi bir 30 jylda aldyna jan salmaıtyn memleket bolady. Qazir 120-130 mıllıon qytaılyq Shy­ǵys jaǵalaýynda qara jumys isteıdi. Bir­aq olar Qytaıǵa dollar toǵytyp ja­tyr. Basqa aımaqtardaǵy qytaılyqtardy esepteńiz. Árıne, Qytaıǵa ońaı emes. AQSh Qytaımen saýda jasaǵysy kel­meıdi. Olar Japonııamen jumys iste­gendi táýir kóredi. Degenmen, taýar úshin saýda alańy kerek. Ol qaıda: kóp halqy bar Qytaıda. Qytaıdyń ishki rezervteri barshylyq. Joǵaryda aıtqanymdaı, syrtta júrgen qytaılyqtardyń bári Qy­taı ekonomıkasyna jumys isteıtinin umytpaý kerek. Máselen, Gorbachev bız­nestiń óz zańy bar ekenin túsinbeı-aq ketti, ekonomıka úshin yrǵaqtylyq qajet. Reseı shette júrgen 20 mıl­lıon­nan astam orysty óz ekonomıkasyna tartqanda áldeqashan daǵdarystan shyqqan bolar edi. N.Á. Nazarbaev: Siz Vatanava ekeýińiz AQSh Prezıdenti Klıntonǵa bul aımaq­tan ketpeý jóninde hat jazǵan joq pa edińiz? Lı Kýan Iý: Ras. Ondaı hat jazǵan­byz. Ondaı bolmaǵan jaǵdaıda Qytaıdan oqys minez kútýge bolady. N.Á. Nazarbaev: Qandaı? Lı Kýan Iý: Bizge kúshti AQSh, kúshti Qytaı kerek... N.Á. Nazarbaev: AQSh Sıngapýr óz jetistigi úshin bizge qaryzdar, sony óte­sin dep jatqan syńaıy bar. Buǵan ne deısiz? Lı Kýan Iý: Amerıka Qurama Shtat­tary­nyń kómeginsiz, ınvestısııa­laryn­syz biz mundaı deńgeıge tez kóterile almaıtyn edik. AQSh-tyń korporasııa­lary iri qarjy jumsady. Máselen, Ja­ponııa bizge óziniń ozyq tehnologııasyn bermedi. Sondyqtan da jastarymyzdy AQSh-qa oqýǵa jiberdik, qajetti maman­dar daıarladyq, halqymyz túgel aǵylshyn tilin meńgergen. Tehnologııaǵa ıe bolý – progrestiń ózi. Sondyqtan da AQSh-tan qashýdyń qajeti joq, paıdalana bilý kerek... Iá, bul áńgime osydan on jyldan astam buryn jazyp alynyp edi. Sol áń­gi­meniń jalǵasyn búgingi Qazaqstan saıa­satynan naqty kórýge bolady. Bizge myqty AQSh, myqty Qytaı ǵana emes, myqty Reseı de qajet. Sondyqtan da N.Á.Nazarbaev osy úsh ımperııalyq dárejedegi memlekettermen strategııalyq áriptestikke qol jetkizip, ol resmı qu­jat­tarmen bekitildi, osylaı ınvestı­sııalardyń aǵylýyna jol ashty. Qazir Qazaqstanda 8 myńǵa jýyq sheteldik kompanııa jumys isteıdi jáne olardyń 270-i dúnıe júzindegi áıgili 500 iri kompanııaǵa tıesili. Sondyqtan da Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes shet­eldik ınvestorlardy ártaraptandyrý hám tehnologııalyq damý saıasatyna ara­las­tyrý oıdaǵydaı júrgizildi. Ol 4 basym baǵytty qamtydy. Olar: – ınfraqurylymdardy damytýǵa arnalǵan jobalar; – shıkizatty tereńdep óńdeý; – joǵary tehnologııalyq salany damytý; – tehnologııalyq turǵydan damý máselesin sheshý. Táýelsiz el bolǵan Qazaqstan jeke memleket bola ala ma, almaı ma degen saýal kezinde sheteldik ınvestorlardy da, memleket basshylaryn da oılandyrǵan ári tolǵandyrǵan edi. Sondyqtan da jańa memleketke ınvestısııa salýda Qazaqstan birshama jeńildikter jasaýǵa májbúr boldy. Kontraktiler qupııalyǵy saqtal­dy. Al endi she? Endi Qazaqstan aıaǵynan nyq turdy. Nazarbaev TMD elderiniń ǵana emes, álem saıasatkerlerin tańǵal­dyrǵan kóptegen ıdeıalardyń genera­toryna aınaldy. Bir ǵana “Daǵdarystan shyǵý kilti” atty maqalasynyń ózi ne turady. Ony bank pen ekonomıka sala­sy­nyń iri ókilderi, Nobel syılyǵynyń bir top laýreattary moıyndap qana qoı­maı, álemdik valıýta júıesin retteýdiń tyń usynysy retinde qabyldady. О́tken jyldyń sońynda Astanada Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Shetel ınvestorlary keńe­siniń 22-shi plenarlyq májilisi bolyp ótti. Sonda N.Á.Nazarbaev: “Biz óz elimiz úshin eń bir kúrdeli kezeńde sizderge ózimizdiń baǵaly baılyqtarymyzdy ıgerýdi sizder úshin tartymdy jaǵdaıda berdik. Endi biz sizderdiń Qazaqstannan tapqan paıdalaryńyzdyń bir bóligin ony odan ári órkendetý isine jumsaýdy talap etýge quqylymyz”, dep málimdedi. Jaqynda Aqordada Memleket bas­shysy Nursultan Nazarbaevtyń tór­aǵaly­ǵymen arnaıy keńes ótkizildi. Elbasy Úkimet esebin tyńdap, eleń eterlik tyń usynystar aıtty. Máselen, ilespe gaz memleket menshigi ekenin, shetel kompa­nııalaryna salynatyn salyq ta jańa zamanaýı suranystarǵa oraı sheshilýi tıis ekenin qadap aıtty. “Biz ózimizdiń damýymyzda buryn oń­tústik-shyǵys “jolbarystarynyń” tá­jirıbesine súıendik, solardan úırendik. Men osyndaı saıasat júrgizdim. Biz muny durys jasadyq. Endi biz Fınlıandııadan úırenýimiz kerek. Bul, birinshiden, bilim berýdiń joǵary standarttary, ekinshiden, ǵylymı izdenisterge qarjy bólýde básekelestiń basymdyǵy, úshinshiden, bolashaqtyń ulttyq ınfraqurylymy, tórtinshiden, memlekettiń, ǵylymnyń jáne bıznestiń kúshin ortaq maqsatqa biriktirý. Qysqasha aıtsaq, bul osy tórt tuǵyrdan turady”. Mine, asyqpaı, aptyqpaı júrgizilgen saıasattyń arqasynda Elbasy shetel ın­vestısııasynyń bir bóligin ınfraqury­lymdardy qalyptastyrýǵa, joǵary su­ranystaǵy jumysshy mamandyqtaryn jer­gilikti ult esebinen jasaqtaýǵa baı­lanysty keleli de kelisti mindetter qoıdy. Shetel ınvestısııasynyń nátıjesin­de daǵdarysqa qarsy bólingen shyǵyn­dardy eseptemegende, Qazaqstannyń Ulttyq qory men altyn-valıýta rezervi 52 mıllıard dollardy qurap otyr. Bul halyqqa, memleketke qajetti qomaqty qarajat. Sondyqtan da Qazaqstan jahandyq ekonomıkalyq daǵdarystan aman-esen shyǵyp, órkendeýdiń jańa belesine bet aldy. Máselen, jalpy quny 3 mıllıard dollardan asatyn 170-ten astam jańa óndiristik, ınfraqury­lym­dyq irgeli jobalar júzege asyryldy. Irgeli ınvestısııalyq jobalar boıynsha Qytaımen, Ońtústik Koreıamen, Túrkııa jáne Belarýs memleketterimen kelisim-shartqa qol qoıyldy. Ústimizdegi jyldan bastap N.Á.Na­zarbaev usynǵan Keden odaǵy jumys istep keledi. Reseı-Belarýs-Qazaqstan memleketteri arasynda taýar aınalymy keden salyǵynsyz júzege asyrylady. Halyq tutynatyn taýarlardyń baqy­laýda bolatyn úlken tizimi jasaldy. Ol áleýmettik turaqtylyqqa baǵyttalyp otyr. Bul halyq asa kóp tutynatyn belgili bir taýarlarǵa baǵa óspeıdi degen sóz. Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev mıǵa “shabýyl” jasaýdan jalyqqan emes. Álem órkenıeti qalyptastyrǵan jaqsy tájirıbelerdi Qazaqstan memleketi men ulttyq mentalıteti turǵysynan shendes­tire otyryp, únemi tyń izdenister men usy­nystar aıtady. Saıyp kelgende, bul Qazaqstannyń álemdik daǵdarysqa qa­ramaı-aq 2020 jylǵa deıingi damýynyń strategııalyq baǵdarlamasyn jasaqtaýǵa múmkindik bergenin atap ótken lázim. Elbasynyń jyl saıynǵy Qazaqstan halqyna joldaýlary da ómirsheń, kezeń-kezeńmen atqarylatyn asqaraly mindet­termen ushtasyp jatady. Qazaqstan hal­qyna bıylǵy Joldaýynda N.Á.Nazar­baev el ómiriniń tamyrshysyndaı, halyq kútken máselelerge batyl ustanymdar­men keldi. Bul da kóregen saıasatkerdiń el men jer, halyq pen qoǵam arasyndaǵy birtutastyq konsepsııasynyń ornyq­qanynyń dáleli. “Jańa onjyldyq – Jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Qazaqstan halqyna Joldaýy Elbasynyń “Ne isteý kerek?” degen saýalǵa jaýap tapqanynyń aıǵaǵy boldy. Endi Qazaqstan aldaǵy 10 jylda tusaýly attaı typyrlamaıdy, endi Qazaqstan álem órkenıetine qaraı kósile shabady. Máre aıqyn, ol ulttyń qundylyǵy – Táýelsiz Qazaqstan, mem­leket jáne onyń azamattarynyń ortaq maqsaty birikken, ekonomıkalyq órleý – halyqtyq iske aınalatyn, óńirlik jáne halyqaralyq ıntegrasııany damy­typ, tórt qubylasy teń Otanymyzdyń ashyq ta aıqyn qoǵamyn qurý. Osynyń bári aldyn boljaıtyn, so­ńyn oılaıtyn iri saıasatkerdiń qadam­dary ekenin Elbasynyń jaqtastary da, qarsylastary da moıyndaýy kerek qoı dep oılaımyn. N.Á.Nazarbaev úsh til saıasatyn usyn­dy. Osyny ásire qyzyl keıbir aǵaı­yndar áli de túsine almaı, qazaq tiline ál­deqandaı bir qaýip tóngendeı qaras­tyrýda. Úsh tildi bilý alǵa birden úsh adym attaý ekenin túsiný qajet. Muny ha­lyqqa uǵyndyrý jaǵy jetispeıtin syńaıly. Búkil Sıngapýr aǵylshynsha sóıleı alsa da, qytaı tili sol bıik dárejesinde tur ǵoı. Elbasy “Bolashaq” baǵdarlamasyn ashty. Álemniń jetekshi joǵary oqý oryndarynda memlekettik qarjymen myńdaǵan qyz-jigit bilim alýda. Erteń olar jańarǵan Qazaqstannyń jasarǵan, álemdik dodaǵa tótep bere alatyn eko­no­mıkasyn, san taram reformasyn jú­ze­ge asyratyn bolady. О́ıtkeni, N.Á.Na­zar­baev jastar saıasatyn eshqashan qalt jibergen emes. Jastar forýmdaryna qatysyp, jas urpaqtyń aldyna tolǵaqty máselelerdi qoıyp, óziniń jastarǵa senetinin málimdep júr. Elbasy ózi de úırenýden jalyqpaıdy jáne sońynan jastardy ilesýge sha­qy­rady. Ári Qazaqstandy órkenıetti 50 eldiń qataryna qosý mindeti aıǵaqtaldy. Mine, bir kezdesýdiń sabaqtaryn osydan da aıqyn kórýge bolmaı ma? Fransııanyń basshysy Sharl de Goll general ǵana emes, eliniń uly der­ja­vaǵa aınalýyn qamtamasyz etken iri saıası tulǵa. Ol óz elin Birikken Ulttar Uıymynyń turaqty bes ókiliniń biri bolý dárejesine jetkizdi. Aljır máse­lesin ońtaıly sheshti. Al Nazarbaev she? Nazarbaev eshqashan jeke memleket bolyp kórmegen, derbes saıasatyn júr­gizbegen, keshegi Reseıdiń “soqyrishegi” bolǵan eldi az jylda aıaǵynan turǵyzyp, ekonomıkasy damyǵan elge aınaldyrdy. “Áýeli ekonomıka, sonan soń saıasat”, dedi. Qazir Qazaqstanda saıası refor­ma­lar da júzege asyryldy. 13 saıası partııa jumys isteıdi. Oǵan san alýan qoǵamdyq jáne úkimettik emes uıymdardy qo­sy­ńyz. Ári “Saılaý týraly”, “Saıası par­tııalar týraly”, “Buqaralyq aqparat quraldary týraly” zańdar qabyldandy. Sóz jáne ojdan bostandyǵyna qol jetkizildi. On segiz jyldyń ishinde, Qazaqstan TMD elderi arasynda birinshi bolyp, EQYU-ǵa jetekshilik etý már­tebesin ıemdendi. Bul óz-ózinen kel­gen abyroı da, qurmet te emes, ol Prezıdent tarapynan tynbaı júrgizilgen eńbek pen syndarly saıasattyń jemisi. – Qazaqstan úshin EQYU-ǵa tóraǵa­lyqtyń mańyzyna qatysty bizdiń keıbir synshylarymyz ben túńilýshilerimizge jaýap berip, mynany aıtqym keledi: meniń tereń senimim boıynsha EQYU-daǵy tóraǵalyq bizdiń halqymyzdyń shyn mánindegi juldyzdy saǵaty, Qa­zaqstan tarıhyndaǵy kezeńdik oqıǵa bolyp tabylady, ol eń sátti degen jaǵdaıda 55 jyldan keıin qaıtalanýy múmkin, – dedi N.Á.Nazarbaev Qazaq­stan­nyń EQYU-ǵa tóraǵalyqty qabyl­dap alýynyń Venadaǵy resmı tusaý­keserine qatysýshy memleketterge arnaǵan Úndeýinde. Iá, mundaı iri saıası oqıǵa dál 55 jyldan keıin qaıtalanbaýy da múmkin ǵoı. Sondyqtan da bul Qazaqstandy, qazaq halqyn álem moıyndaǵan erekshe taǵdyrly sát dep baǵalaǵan jón. Malaızııa da Qazaqstan reformasy úshin úlgi bolǵan memlekettiń biri. Álem lıderleriniń ishinde halqynyń ultany degen saıasatker legine ilingen Dato Seri Muhamettiń 9 jarǵysy bar: 1. Bárine ortaq taǵdyrlas biregeı malaı ultyn qalyptastyrý. 2. Psıhologııalyq jaǵynan úılesimdi, erkin ári damyǵan, ár adamnyń óziniń qol jetken tabysyna maqtanysh sezi­mimen qaraı alatyn qoǵam qurý. Bola­shaqtaǵy qıyndyqtardy jeńe alatyn deni saý ult tárbıeleý. 3. Ekonomıkasy myqty ári ıkemdi, ónimi básekege túse alatyndaı órkende­gen qoǵam qurý. 4. Qoǵam qajetterine oraı demo­kra­tııalyq úderisterge ıkemdele alatyn jáne elderge baǵdar bolatyn órkenıetti qoǵam qurý. 5. Joǵary moraldy etnostyq qoǵam qurý júzege asyrylsyn. Onyń azamat­tary ózge dindi jáne rýhanı suranysty qur­metteıtin, álemdik etnostyq stan­darttarǵa saı bolsyn. 6. О́ńi men túsi, dini ártúrli malaı­zııa­lyqtar (astyn syzǵan biz – Ý.Q.) qoǵamy erkin jáne jetilgen, árqaısysy bir-biriniń dástúrin, mádenıetin, salt-sanasyn qasterleıtin bolsyn, biraq olardyń sanasyna bir ult ekendigi (astyn syzǵan biz – Ý.Q.) qalyptastyrylsyn. 7. Alystaǵy bolashaqqa kóz tigetin, ǵylym men tehnologııa jetistikterin ózi paıdalanyp qana qoımaı, onyń álemdik damýyna óz úlesin qosatyn jańashyl qoǵam qurýǵa jumyldyrý. 8. Ár adamnyń sanasyna otbasyna degen adaldyq pen mádenıettilikti, izgilikti qalyptastyrý qoǵamǵa qajetti maqsat bolyp tabylady. 9. Ekonomıkalyq bólinisi ádil, ulttyń baılyǵy men tabystary bárine ortaq. Damý men progress jemisteri teń bólinetin qoǵam qurý. Osy toǵyz mindetti saraptap, júrek eleginen ótkizgen jaǵdaıda biz Qazaqstan saıasatyndaǵy malaılyq úlgilerdiń al­ǵy­sharttaryn birden baıqaımyz. Qazaq­stan “Eýropaǵa jol” baǵdarlamasyn qabyl­dady. Ol básekege túse alatyn ónim óndirýdi júzege asyrý, dinı tú­sinikke qol jetkizý. Bul rette Astanada dástúrli álem dinderiniń 3 dúrkin sezi ótkenin qaperge alyńyz, salamatty, saýatty urpaq tárbıeleý jáne ulttyq birlik pen turaqtylyq psıhologııasyn qalyp­tastyrý baǵytyndaǵy jumystardy da sanadan shyǵarmańyz. Mine, osy mysaldardyń bári shyn máninde, oppo­zısııa moıyndasa da, moıyndamasa da, Nazarbaevtyń ulttyq lıderge áldeqashan aınalyp ketkenin dáleldeıdi. Halyq so­laı dep biledi, halyq solaı dep qabyl­daıdy. Al “halyq aıtsa qalt aıtpaıdy” ulaǵaty ómirmen dáleldengen. N.Á.Nazarbaev kekshil emes. Ol biraz azamattardyń bıik laýazym alýyna qamqorlyq jasady. Oppozısııadamyz dep júrgen saıasatkerlerdiń deni N.Á.Na­zarbaevtyń shekpeninen shyqqandar. Mundaı keńdiktiń úlgisi buryn boldy ma, bolmady ma bilmeımin. ...“Alataýǵa syımaı bara jatqan joq­pyz, qımaı bara jatyrmyz” dep Sary­arqa tósine Qazaqstannyń bas qalasyn aýystyrǵan Elbasy Almaty áýejaıynda abyz taýǵa bas ıip, ushaqqa otyrǵan. Árkim­niń kóńili ár túrli? Aqmola Almatydaı bolar ma eken? Alda ne kútip tur?.. N.Á. Nazarbaev álem astanalarymen terezesi teń, sáýleti de, dáýleti de jo­ǵary Qazaqstannyń jańa Astanasynyń sáýletshisi de, uıymdastyrýshysy da boldy. “Astana – Nursultan Nazarbaevtyń bastamashyldyǵymen, qajyr-qaıraty­men, bedelimen, baqylaýymen salynyp jatqan qala. Muny jalǵyz biz ǵana emes, alys-jaqyn elderdiń basshylary – prezıdentter, korolder, parlament mú­she­leri, premerler, Astana fenomeni qyzyqtyrǵan zertteýshiler, sarapshylar aıtyp júrgen, turaqtalǵan tujyrym. Olardyń kópshiligi Astana qalasynyń qurylysyn dúnıe júzindegi eleýli oqı­ǵaǵa balap, sol qalanyń bas sáýletshisi – Qazaqstan Prezıdenti degendi sal­maq­pen aıtqanyna bizder, astanalyqtar, qazaqstandyqtar birneshe ret kýá bol­dyq, deıdi senator, belgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri Q.Sultanov óziniń “Egemen Qazaqstan” gazetinde jarııa­lan­ǵan “Prezıdent jáne Astana” atty maqa­lasynda. Iri saıasatker iri oıshyl da, iri kósem de bolýǵa tıis. Ár el basshysynyń ha­rızmaly bolýy onyń bedeli men aby­roıyn asqaqtatady. N.Á.Nazarbaevtyń jyly júzi, jurt­ty birden ózine baýrap alatyn qasıeti, sózden órmek toqıtyn sheshendigi, kisiligi men talǵampazdyǵy, psıhologııalyq baıqampazdyǵy, aınalyp kelgende, eliniń, halqynyń jalpy túrki áleminiń kók týyna aınalýyna yqpal etti. “Ulyq bolsań kishik bol”, deıdi qazaq maqaly. Elbasymyz osy qaǵıdatty usta­nady. Sondyqtan da kezinde qos pala­ta­ly Parlament depýtattary Halyq Qa­harmany ataǵyn berý, keıin Astanany Elbasy atyna aýystyrý týraly usynys bildirgende de oǵan úzildi-kesildi qarsy shyqty. 70 jyldyq mereıtoıyn atap ótýge tyıym saldy. Halqy úshin jasaǵan qyzmetin tarıh qana eksheıtinin, tarıh qana baǵalaıtynyn Elbasy jaqsy biledi. ...Elbasy Nursultan Ábishulynyń Atyraý ólkesine kezekti saparlarynyń biri edi. Resmı kezdesýler bitken. Endi az-kem demalý qajet. Nurekeń keshke deıin dastarhan basyna jınalyp alyp, ózin jan-jaqtan maqtaıtyn dastarhan jıynyn jaqtyrmaıdy. Sondyqtan da belsendi demalysty unatady. Ne golf oınaıdy, ne taý shańǵysymen quldılaı­dy, ne atqa minip quıǵytady, ne bas­seın­de júzedi, reti kelse balyq súzedi. Qalaı bolǵanda da bir jerge shegelenip otyr­ǵandy qalamaıdy. Kári Kaspııge kelgen soń, qalaı teńizge shyqpasqa?! Qarmaq laqtyrsa da, aý qursa da bolady. Biraq teńiz aqshýlan kóbik atyp, tolqyndar oınap, keme shaıqalaqtaıdy. Balyqshy aýdany ákiminiń birinshi orynbasary, búginde senator Qaırat Ishanov balyqshylardyń qaıyǵyna minip, tor tartpaq. Elbasyǵa kemede qalýdy usyndy. – Nemene, balyqqa kelip, kemede oty­ram ba? – dep qaıyqqa Nurekeń sekirip tústi. Bul sát jazýǵa ǵana ońaı. Qaırat Qydyrbaıulynyń kózi atyzdaı bolyp, tynysy tarylǵany ras edi. Ony lezde Nurekeń qaıta sabasyna túsirdi. – Atam qazaq “Kemedeginiń jany bir” degen. Kel, tartaıyq. Endi bir sát eki-úsh metrdiń arjaq-berjaǵyndaǵy balyq baýyry jarq etip kórinip edi. Rasynda, taıynshadaı qortpa (belýga) eken. – Nursultan Ábishuly, bul endi Sizdiń balyq. Ne istesek eken? – dep Qaırat Nurekeńe qarady. – Ne isteımiz? En taǵyp, qaıtadan teńizge jiberemiz. Qaırat dál osylaı bolatynyn bil­gen­deı edi. Aldyn ala syrǵa jasat­qyz­ǵan. Onda “Bul belýga Qazaqstannyń jeke menshigi”, endi biri “Bul belýga Qa­zaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń jeke menshigi”, dep jazylǵan-dy. Toqeter sózdi N.Á.Nazarbaevtyń ózi aıtty. Sóz tapqyshtyǵy da jarasymdy. – Buryn qazaq at mingizetin edi, endi atyraýlyq qazaqtar belýga mingizetin bolypty. Árıne, bul balyq Qazaq­stan­nyń jeke menshigi. Syrǵa taǵylǵan qortpa tordan bo­sa­tyldy. Ol jarq etip qanattaryn jaıyp, Kaspıı ananyń baýyryna súńgidi... Elbasynyń álemdegi eń alyp derjava – Amerıka Qurama Shtattaryna ár kezdegi saparlary esimde. Eń alǵashqy sapary men kúni keshe aıaqtalǵan saparyn salystyryp kórer bolsaq, zamana syny shyńdaǵan saıasatshynyń uly tulǵasyn kóretinimiz anyq. Bul jolǵy sapar Qa­zaqstan atty eldiń abyroıyn asqaqtatsa, Elbasynyń mereıin tasytty. AQSh Prezıdenti Qa­zaq­stan basshysynyń eki eldiń strate­gııalyq baılanystary, olardy damytý­dyń bolashaǵy týraly aıtqandaryn aı­ryqsha peıil-yqylaspen tyńdady. Nur­sultan Ábishulynyń Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıttegi usy­nystaryna búkil álem qulaq túrdi. Elba­sy osyndaı jaýapty sapardyń ústinde, aıryqsha mańyzdy kezdesýler arasynda qyrǵyz halqynyń taǵdyryna qatysty da alańdaýshylyǵyn umyt qaldyrmaı, bul máseleni AQSh, Reseı prezıdentterimen birlese talqylapty. Eger ómirdiń ózi túrli belesterden, alǵa umtyldyratyn mejelerden turady desek, bıylǵy Ame­rıka sapary, Qazaqstan Prezıdentiniń tikeleı qatysýymen onda qabyldanǵan she­shimder Elbasy Nursultan Nazar­baevty álemdik deńgeıdegi saıasatshy deıtin bıik beleske kótergendigi sózsiz. *  *  * Elbasy bylaı dep edi: “…Maǵan, ásirese, 1999 jylǵy Prezıdent saılaýy qatty áser qaldyrdy. Sol aılarda tereń oılanyp júrdim… Saılaýǵa bir aptadaı ǵana ýaqyt qalǵanda týǵan aýylyma barǵanym este. Nasıhat júrgizýge emes, ata-baba arýaǵyna taǵzym etýge, áke-shesheme quran oqytýǵa, qalyń elmen júzdesip, aqsaqaldardyń batasyn alýǵa barǵanmyn. …Kim bolsa da ómirdiń qatal zańyna baǵynady. Baǵynbasa Qarasaıdaı, О́tegendeı, Suranshydaı, Saýryqtaı batyr babalarym, Súıekemdeı, Jákemdeı aqyn babalarym baǵynbas edi. Baǵynbasa dúnıeni dúrildetip keshe ǵana ótken, qalyń qazaqty bir kemseńdetip ketken Nurǵısa aǵam baǵynbas edi… Sony túsingendikten de mańdaıyma jazǵan ǵumyrdyń ár kúnin, ár saǵatyn elime, jerime arnaǵym keledi”. Iá, Prezıdenttiń ár mınóti, ár saǵaty, ár kúni baǵzy zamandardan beri taǵdyrǵa esesi ketken halqyna qyzmet etýge arnalyp keledi. Álem saıasat­kerleriniń arasynda erekshe bolmysy­men oqshaýlana kórinetin Nursultan Ábishuly Nazarbaev qazaqtyń, qazaqstan­dyqtardyń taǵdyryn búkil álem qyzyǵa qaraıtyndaı jaǵdaıǵa jetkizip keledi deýge bolady. Solaı bola bersin! Ýálıhan QALIJAN.