Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Bıylǵy oqıǵalardyń bir-birin jyldam aýystyrǵany sonshalyq, kóbimiz jyl basynda ne bolǵanyn da umytyp baramyz. Este bolsa, qańtar aıynda nazar Aýstralııadaǵy tilsiz jaýmen kúreske aýǵan edi. Áleýmettik jelilerde taraǵan órtke oranǵan ormanda jan baǵýǵa tyrysqan kengýrý men aman qalǵan koalanyń sýretteri eshkimdi beı-jaı qaldyrmaǵan-dy. Ol kezde alda áli talaı tabıǵattyń tosyn syıy kútip turǵanyn kim bilgen. Osylaısha tilsiz jaýmen aıqasqan Aýstralııaǵa ózge de elder kómekke kele bastady. Degenmen bul apattyń qurlyq tabıǵaty men ekojúıesine, janýarlar álemine tıgizgen teris áseri bir jylda qaıtpaıtyny málim.
Odan bólek qańtar aıynda AQSh pen Iran arasyndaǵy kıkiljiń qaıta tutandy. AQSh-tyń Irannyń joǵarǵy generaly Kasem Soleımanıdi óltirýi eki el arasyndaǵy onsyz da kúrdeli qarym-qatynastyń qaıta órshýine ákeldi. Taıaý Shyǵys taǵy turaqsyzdyqqa bettedi. Eki ortada ýkraınalyq jolaýshylar ushaǵy qulap, borttaǵy 176 adam qaza tapty. Apattan birer saǵat buryn Iran AQSh áskerıleri men koalısııa kúshteri shoǵyrlanǵan Iraktaǵy birneshe nysandy ondaǵan zymyranmen atqylaǵan edi. Basynda ushaq tehnıkalyq aqaý kesirinen qulady delingen. Keıinnen Iran ushaqty baıqaýsyzda atyp alǵanyn moıyndady. Osylaısha úlken shyǵynǵa ákelgen janjaldyń qansha ýaqytqa toqtaǵany belgisiz. О́tken ǵasyrda bastalǵan qos el arasyndaǵy kúrdeli jaǵdaı ara-tura shıelenise túsetini bar. Bálkim AQSh-tyń jańa prezıdenti ákimshiliginiń ustanymy ózgerek bolar.
Qańtar uzaq ýaqytqa sozylǵan taǵy bir iri saıası oqıǵanyń núktesin qoıdy. Ulybrıtanııa resmı túrde Eýropalyq Odaqtyń quramynan shyqty. Brexit dep aıdarlaǵan saıası úrdis júzege asty. Degenmen saýda-sattyq, keden jáne ózge de mańyzdy máseleler boıynsha kelissózder jyl sońyna deıin júrdi. Jaqynda ǵana taraptar kelisimge kelip, sońǵy sheshimge kelisti. Myń betten turatyn qujat áli jarııalanǵan joq. Onda Ulybrıtanııa men EO-nyń aldaǵy qarym-qatynasy kórsetilgen. 2016 jyly bastalǵan bul aıtýly oqıǵa da 2020-nyń enshisinde ketetin boldy.
Jyl basyndaǵy alǵashqy aılardyń ózi osyndaı mańyzdy oqıǵalarǵa toly boldy. Bireý birneshe aıda kúndelikti tirshiligimiz adam tanymastaı ózgeredi dese eshkim senbes te edi. Adamnyń aıtqany bola bermeıtinine taǵy kóz jetti. Jyl basynan beri Qytaıda birneshe adamnyń belgisiz vırýs juqtyrǵany jaıly birli-ekili habarǵa eshkim nazar aýdara qoıǵan joq. Keıinnen tańnan keshke deıin tek osy vırýs jaıly aqparat izdep taýsylatynymyzdy qaıdan bileıik? Al bul ýaqytta Qytaıdyń Ýhan qalasynda shyqqan indetti adamdar dúnıe júziniń túkpir-túkpirine tası bastady. Taıaý Shyǵysta jaǵdaı ýshyqty, odan keıin Eýropa indet qursaýynda qaldy. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy 11 naýryzda indetti COVID-19 pandemııasy dep jarııalady. Odan beri indettiń birneshe tolqyny bolyp, ár el qolynan kelgenshe kúresip baqty. Bireýleri jeńil qutylsa, keıbiri daǵdarysqa ushyrap, talaı adamnyń ómirin qutqaryp qala almady. Qazir koronavırýsty álemde 80 mln-nan astam adam juqtyryp, 1,7 mln naýqas qaıtys boldy.
Kezinde DDU basshysynyń «Bul – densaýlyq saqtaý salasynyń daǵdarysy emes, pandemııa barlyq sektorǵa áser etedi» degen sózi anyq keldi. Ekonomıkalyq daǵdarys, jumyssyzdyq, kedeılik, bilim berý salasyndaǵy qıyndyqtar álem elderin ábigerge saldy. Memleketterdiń ǵana emes, adamdardyń da qundylyqtary ózgerip, basqa máseleler kún tártibine shyqty. Memlekettik daǵdarystan bólek, pandemııanyń adam ómirine, ál-aýqatyna, psıhıkalyq kúıine, qarym-qatynasyna qalaı áser etkenin áli de zertteý mańyzdy.
Pandemııa saldarynan josparlardyń tas-talqany shyqty. Bıyl ótýge tıis bolǵan Jazǵy Olımpııa oıyndary kelesi jylǵa shegerildi. Tarıhta osyǵan deıin keıinge qalǵan úsh oıyn da I jáne II Dúnıejúzilik soǵystyń kesirinen bolǵan edi. Alǵash ret indettiń kesiri Olımpııa oıyndaryna tıdi. Odan bólek ádette asta-tók ótetin ashylý jáne jabylý saltanatynyń qarapaıym ótetini belgili boldy. Bul jyldy «dańǵazashyldyqpen kúres» dep te atasa bolar ma edi?!
Tamyz aıy da ońaı bastalmady. Bul jolǵy sýyt habar Taıaý Shyǵystan keldi. Lıvan astanasy Beırýt portynda joıqyn jarylystan 200-den astam adam qaıtys boldy. Áleýmettik jeli men BAQ-ta taraǵan sýretter men vıdeolarda apokalıpsıs kelgendeı jermen jeksen bolǵan ǵımarattardyń beınesin kórgende jan túrshikti. Indet az bolǵandaı, Beırýttyń aýrýhanalary jaraqat alǵan 5 myńnan astam adamǵa toldy.
Birneshe kúnnen keıin álem nazary Belarýske aýdy. Bul saıası daǵdarysqa halyqtyń prezıdent saılaýynyń nátıjesimen kelispeýi sebep boldy. Belarýs Respýblıkasyndaǵy narazylyqtar eldegi saıası máselelerdiń shıeleniskenin kórsetti. Basynda beıbit sherý retinde bastalǵan aksııa keıinnen kúsh kórsetýge kóshti. Narazy toptyń talabymen kelispegen qaıta saılanǵan prezıdent Lýkashenko jaǵdaıdy turaqtandyryp, mıtıngke shyqqandardy úılerine taratýǵa tyrysty. Bul turaqsyzdyqtyń saldary Belarýs bıliginiń bedeline, ekonomıkalyq jaǵdaıynyń ýshyǵýyna alyp kelgeni belgili. Eldegi narazylyq kóńil kúı tolyǵymen joıyldy deýge taǵy bolmas.
Postkeńestik elderdiń taǵy bireýinde saıası ahýal kúrdelene tústi. Kórshiles qyrǵyz elindegi Parlament saılaýyna qarsy narazylyq az ýaqytta janjalǵa ulasyp ketti. Qazanda bolǵan Qyrǵyz tóńkerisi atanǵan daýdyń sońy el prezıdenti Sooronbaı Jeenbekovtiń ornynan ketýimen bir-aq aıaqtaldy. Tártipsizdik saldary el ekonomıkasyna aýyr soqqy bolǵany belgili.
Jalpy, bıyl narazylyqtan kóz ashpaǵan elder qatary kóp boldy. Halyqtyń nege kóńili tolmaıtyny da túsinikti. Latyn Amerıkasy men Afrıkanyń keı elderinde de bıliktiń pandemııaǵa qarsy kúres sharalaryna kóńili tolmaǵandar kóp boldy. Indet kóp eldiń onsyz da kúrdeli jaǵdaıyn odan saıyn qıyndata tústi. Halyqtyń aqsha tabýǵa, otbasyn asyraýǵa múmkindigi bolmaı, erteńgi kúnine senimsiz bolýy osyndaı áreketke alyp keldi.
Odan bólek jaqynda túıini sheshilgen Taýly Qarabaqtaǵy qaqtyǵysty taǵy aıtpaı ketpeýge bolmaıdy. Burynnan shıelenisken jaǵdaıdyń bári dál bıylǵy jyldy kútkendeı kezek-kezek jaryla bastady emes pe? Sheshimin tapqanǵa deıin eki myń sarbaz ben beıbit turǵynnyń ómirin qıǵan daýdyń saldary odan da kóp.
Saıası oqıǵalar jaıly sóz qozǵaǵanda AQSh-ta ótken prezıdent saılaýy mindetti túrde aıtylady. Aldaǵy jyldan bastap AQSh-ty Donald Tramp emes, demokrat Djo Baıden basqarady. Degenmen halyq nazary qatar saılanǵan vıse-prezıdent Kamala Harrıske aýdy. Ol tarıhtaǵy alǵashqy áıel vıse-prezıdent, onyń ústine ózge násilden. Batys elderinde násildik teńdik máselesi asa mańyzdy taqyryptardyń biri ekenin jasyryn emes. AQSh-tyń aldaǵy jyldardaǵy syrtqy saıasaty jańa prezıdent ákimshiligine baılanysty bolmaq.
Jyl sońy bir jyl boıy áýrege salǵan koronavırýstyń emi tabylǵany týraly súıinshi habarmen qatar keldi. Bar úmitin vaksınaǵa artqan halyqtyń kókeıinde endi úmitpen qatar kúdik paıda boldy. Az ýaqytta vaksına jarysynda úzdik bolýǵa talpynǵan elderdiń ónimderi qanshalyqty qaýipsiz ári tıimdi?
Tórt jylda bir keletin kibise jylynda bolǵan oqıǵalarǵa qysqasha sholý osyndaı. Keler jyly jaqsy jańalyqtardyń jarshysy bolýdy jazsyn.
