Dúmshe molda din buzar

Osyny bile turyp, dinı bilim berýdi aqsatyp otyrǵan joqpyz ba?

Din máselesi jasyryn ustap, sybyrlap aıtýǵa kónbeıtindigin kórsetti. Júrektegi ımanǵa úńilmeı-aq, namaz oqymaǵandy «kápir» sanap, ata-baba rýhyn qasterlegendi «shırk» dep kinálap-kústánalaǵandardyń, sondaı-aq, bes ýaqyt namazyn qaza qylmaı, «Alla» dep sóz bastaǵandardyń qylyǵyna adam túsinip bolar emes. Meıirimdilik pen adamgershilikti eń basty qundylyq sanap, tek jaqsylyqqa ǵana ýaǵyzdaıtyn izgi dinniń ókilderi zorlyq-zombylyq, atys-shabys, jarylys-jamandyqtyń qandyqol keıipkerlerine aınaldy. Bul ne? «Dúmshe molda din buzar» degendeı, dinı bilimniń taıazdyǵy ma, álde ishten iritýdi kóksegenderdiń alystan basqaryp, irgeden endirip otyrǵan jymysqy qıturqylyǵy ma, álde ıslam áleminiń toqyraýy ma?

Osyny bile turyp, dinı bilim berýdi aqsatyp otyrǵan joqpyz ba?

Din máselesi jasyryn ustap, sybyrlap aıtýǵa kónbeıtindigin kórsetti. Júrektegi ımanǵa úńilmeı-aq, namaz oqymaǵandy «kápir» sanap, ata-baba rýhyn qasterlegendi «shırk» dep kinálap-kústánalaǵandardyń, sondaı-aq, bes ýaqyt namazyn qaza qylmaı, «Alla» dep sóz bastaǵandardyń qylyǵyna adam túsinip bolar emes. Meıirimdilik pen adamgershilikti eń basty qundylyq sanap, tek jaqsylyqqa ǵana ýaǵyzdaıtyn izgi dinniń ókilderi zorlyq-zombylyq, atys-shabys, jarylys-jamandyqtyń qandyqol keıipkerlerine aınaldy. Bul ne? «Dúmshe molda din buzar» degendeı, dinı bilimniń taıazdyǵy ma, álde ishten iritýdi kóksegenderdiń alystan basqaryp, irgeden endirip otyrǵan jymysqy qıturqylyǵy ma, álde ıslam áleminiń toqyraýy ma?

Aımaqtardaǵy bolyp jatqan oqıǵalarǵa qarap otyryp, salystyrmaly túrde Mańǵystaýda dinı ahýal qalypty deýge bolady. Solaı deı otyryp, «bul syrtqy kórinisi emes pe eken?» dep qorqatynymyz da ras. Balaqty short kesip, qaba saqalyn qaptatyp jibergen erler men qara hıdjabtyń arǵy jaǵynan qos janary jalt-jult ete jan-jaǵyna iship-jep qaraǵan qyz-kelinshekter joq emes, bar. Tipti, oramal tartystaryna qarap bir-birin aıyryp nemese keleke etip otyratyndar da bar. Biraq, biz jaǵdaıdy jarylyspen ólsheıtin boldyq, olar ne aıtyp, ne kıse de, nendeı qylyqtar kórsetse de, tynysh júrse bolǵany – biz úshin «jaǵdaı qalypty». Jurtshylyqty tyńdasań, qala irgesindegi burynǵy saıajaılar arasy qazir aǵymdardyń shylaýynda kórinedi. О́zgeniń sózine senbes-aq edim, arǵy jaǵy aýyldas bir qyzdyń osy saıajaıdaǵy ózge aǵymdaǵy bir jigittiń eteginen ustaǵan soń, múldem ózgerip, qara hıdjabqa oranyp shyǵa kelgenin kórmegende. Burynǵy nekesinen týǵan 3-4 jasar búldirshin qyzdy «jynyn qaǵyp otyrý kerek» dep shyryldata qamshynyń astyna alyp dúreleıtinin, jeti shelpekten shoshynyp, alaqanyn jaıyp duǵa etýden bezingenin bilmegende!

– Mańǵystaý oblysynyń ádilet departa­­mentine qazirgi tańda 28 dinı birles­tik tirkelgen, onyń 18-i Qazaqstan musylman­dary dinı basqarmasyna qarasty meshitter bolsa, qalǵany hrıstıandyq baǵyttaǵy birlestikter. Aımaqtaǵy 24 ǵıbadat ornynyń 21-i musylmandardyń enshisinde, úsheýi hrıstıandyq shirkeýler. Bulardyń barlyǵy da óz qyzmetterin Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasy men «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter» týraly Zań sheńberinde júrgizip keledi, – dedi Aqtaýda ótken «Qazirgi Qazaqstan qoǵamyndaǵy dintanýlyq bilim jáne aǵartýshylyq: damý barysy men bolashaǵy» atty halyqaralyq konferensııada Mańǵystaý oblysy ákiminiń orynbasary Sh.Ilmuhanbetova. Qoǵamda ekstremızm men terrorızmge qatysty úreıli máselelerdiń nazarǵa ilinip otyrǵandyǵyn aıtqan ákim orynbasary Mańǵystaý oblysyndaǵy bul baǵyttaǵy eń basty máseleniń biri dep aımaqta dinı bilimge jetik mamannyń joqtyǵyn atady. Ol, sondaı-aq, óńirdegi memlekettik ýnıversıtet bazasynan «Dintaný» kafedrasyn ashýǵa usynys bildirdi.

«Durys dinı bilimniń memlekettiń damýy men turaqtylyǵyna qosatyn úlesi» baıandamasyn Islamııattyń paıda bolýy, mazhabtar týraly aıtýdan bastaǵan Ystambuldaǵy Marmara ýnıversıtetiniń professory Chelebı Ilııas qazirgi Islam álemindegi bilim berý mekemeleriniń áralýandyǵyna toqtaldy. «Mysyrda, Saýd Arabııasynda, Malaızııada, Pákstanda, Iranda jumys jasap otyrǵan bilim berý mekemeleriniń keıbireýleriniń dástúrshil jaǵy basym ekeni, keıbireýleriniń aımaqtyq jáne qalyptasqan jaǵdaıdyń yqpalynda ekeni anyq baıqalady. Dástúr men jańashyldyqty, aqyl men naqyldy, din men bilimdi úılestirip alyp júrgen baǵdarlamalar joq degen jón. Osy jetkiliksiz bilim berý dáýirdi tanymaıtyn, onyń rýhyn paıymdaı almaıtyn, Islamdy zamanǵa saı túsindire almaıtyn din qyzmetkeri men dindarlardyń kóbeıýine sebep bolýda. Qazirgi kezde biz zamana aǵysyn túsine almaıtyn eki dinı toppen betpe-bet turmyz. Birinshi top – klassıkalyq medrese bilimimen shektelgen, onyń árisine boılaı almaıtyn dástúrshilder. Aýǵanstan men Pákstandaǵy medreselerdiń bilim berý tásili osyndaı. Osy bilim berý formasy talıban qozǵalysyn týdyrǵan. Munyń Aýǵanstan men Pákstan problemalaryn qanshalyqty «sheshkeni» barshamyzǵa belgili.

Zamannyń rýhyn túsine almaǵan ekinshi áreket – ol mazhabtardy jáne dástúrdi túgeldeı joqqa shyǵaratyn reformatorlyq baǵyt. Jańa sáláfılik dep atalatyn bul áreket kez kelgen jańashyldyqty aıyptap, dinge jat, bıdaǵat sanap, musylmandardyń damýyna jáne jańalyqtardy qabyldaýyna tosqaýyl bolýda. Sáláfıttik áreket Allanyń sıpattaryn, jaqsylyqty buıy­­ryp, jamandyqtan qaıtarý, jıhad, jańashyl­dyq, bıdaǵat sekildi dinı uǵym­dardy túsiný jáne túsindirýde teologııalyq problemalarǵa tap bolýmen qatar, din – memleket araqatynasy, basshyǵa baǵyný, adam quqyqtary, kúndelikti ómir sekildi áleýmettik máselelerde de problemalary bar. Kóshede, bazarda bombalardy jaryp, kinásiz adamdardyń ólimine sebep bolý Islammen de, adamshylyqpen de syıys­paıdy. Baıqap otyrǵanymyzdaı, Islamdy durys túsinbegen jáne zamannyń rýhyn paıymdaı almaǵan dinı túsinikter Islam qoǵamynyń damýyna da, turaqtylyǵy men beıbit ómirine de úles qospaıdy. Sondyqtan shyǵys elderiniń jalpy bilim berýde túıindi máseleleri bolýmen qatar, jekeleı alǵanda, dinı bilim berýde máseleleri kóp, dedi ol. Dinı bilim berýde osmandyqtardan jalǵasqan mol tájirıbesi bar, din qyzmetin memlekettik júıeniń mańyzdy qurylymy dep tanıtyn, bastaýysh, orta mektep jáne lıseılerde din mádenıeti jáne ádeptaný negizderi sabaǵy júrgizilip, Quran men Islam tarıhy fakýltatıvtik deńgeıde oqytylatyn, din isteri basqarmasynda teologııa fakýltetiniń túlekteri jumys jasaıtyn Quran kýrstary júrip, dinı qyzmetti qoldaıtyn túrli qorlar qoldaýyna ıe Islam dininiń Túrkııada urpaqqa nasıhattalýy men sanasyna sińirilýi barysynan habardar etti.

Qazaqstan musylmandary dinı basqar­masynyń bólim meńgerýshisi S.Seıtbekov «Radıkaldy aǵymdardyń paıda bolýy men qoǵamǵa tıgizer zalaly» baıandamasynda sáláfılik jáne «Át-Takfır ýál-hıjra» syndy qaýipti qos aǵymnyń paıda bolýy, ustanymdary týraly túsinik berdi:

Qazirgi qazaq qoǵamyndaǵy dinı turaq­tylyq pen birlikke syzat túsirýshi teris aǵymdardyń – biri ýahhabılik nemese sáláfılik. Ýahhabılik ıdeologııa ókilde­ri elimizde ózderin «sáláfımiz» dep ataǵan­dyqtan, osy atpen tanyla bastady. Sá­láfılik ıdeologııany qoldaýshylar Islam áleminiń kóptegen elderinde belsendi jumys jasaýda. Keńes ókimeti qulaǵannan keıin Ortalyq Azııa elderine, sonyń ishinde qazaq jerine táýelsizdik alǵannan keıingi jyldarda kele bastady. Sáláfılik ıdeologııa ókilderi elimizde alǵashqy kezde qaıyrymdylyq qorlar, dinı saýat ashý kýrstaryn, arab tilin úıretetin oqý oryndaryn ashyp, kóptegen jastardyń sanasyn ýlady. Qala berdi orys tiline aýdarylǵan tegin dinı ádebıetter taratýmen dinı saýaty joq qandastarymyzdy óz qatarlaryna tarta bildi. Toqsanynshy jyldary kóptegen jastar dinı bilim alý maqsatynda arab elderine bet aldy. Sonyń ishinde osy ıdeologııanyń shyrmaýyna ilikken keıbir jastar oqýyn támamdap, elge oralǵan soń sol dinı aǵymnyń ustanymdaryn jaıýǵa kóshti. Olar alǵashqy kezde dinge yqylas tanytqan adamǵa túrli dinı ádebıet, ınternet maqalalary, túrli ýaǵyz jazylǵan aýdıo-beıne jazbalar usynady. Ondaı ýaǵyzdarda ashyq jıhadqa shaqyrý, halıfat qurý sekildi ekstremıstik ıdeıalar bolmaıdy. Biraq bul kitaptar men paraqshalardyń negizgi maqsaty – adam sanasyna ýahhabıliktiń bazalyq ıdeıalaryn (shırk, bıdaǵat, t.b.) sińirý, sol arqyly bolashaqta ekstremıstik ıdeıalardy (kápirlerge, adasqandarǵa qarsy jıhad, memlekettik qurylymdy qulatý, t.b.) jatsynbaıtyndaı etý bolyp tabylady. Kóbine bul kitap pen paraqshalar ýahhabılik ıdeologııany ustanýshy arab ǵalymdarynyń eńbeginen aýdarma bolyp keledi. Bul aǵym ókilderi áhlý súnnet jolyn ustanýshy 4 mazhabtyń bireýin de ustanbaı, ózderin «sýnna» jolynda júrmiz, «sáláfpyz» dep sanaıdy. Alaıda, áhlý súnnet jolyn ustanýshylar hanafı, shafıǵı, málıkı, hanbalı mazhabtary ekendigi tarıhı shyndyq. Islam tarıhyndaǵy shynaıy sáláf jolyn ustanýshylar qoǵam birligi men yntymaǵyna, musylmannyń aýyzbirshiligine syzat túsiretin eshqandaı oǵash qylyq kórsetpegen. Tilin kálımaǵa keltirgen árbir jandy musylman sanap, tipti kúnáhar baýyryn kápir, múshrık demegen. Áhlý súnnet ǵalymdary ruqsat berip, qanshama ǵasyr boıy jalǵasyn taýyp kelgen keıbir dinı máseleni bıdaǵat sanap, musylman jamaǵaty arasynda iritki salýda. Sonymen qatar, namaz oqymaǵan jaǵdaıda, meıli ata-ana bolsyn, aǵaıyn-týys bolsyn, musylman emes dep, qarym-qatynasty úzýde. Orys zertteýshisi Aleksandr Ignatenko «Islam ı polıtıka» (Islam jáne saıasat) atty eńbeginde ýahhabıliktiń dinı-saıası doktrına retinde taralýy ıslam elderinde úsh kezeńnen turǵanyn aıtýda:

1. 70-shi jyldary AQSh barlaý qyzmeti ýahhabılikti kommýnızmge qarsy turatyn ıdeologııalyq qural retinde qarastyrǵan. Ýahhabılik resmı din dárejesine jetken Saýd Arabııasynyń áleýetin paıdalaný arqyly 1970-jyldary barlyq arab elderine (Egıpet, Lıvııa, Palestına, Sırııa, t.b.) ýahhabılik engizildi.

2. 1980-jyldary Aýǵanstandaǵy KSRO áskerine qarsy soǵysqan barlyq radıkaldy toptardy jumyldyrý úshin osy elge «ýahhabılik ilim» engizildi. Nátıjesinde túrli musylman elderinen «kápirlerge qarsy ǵazaýat soǵysyn júrgizý» úshin kóptegen «Alla jaýyngeri» Aýǵanstanǵa aǵyldy, keıinnen «Talıban» qozǵalysy dúnıege keldi.

3. KSRO qulaǵan soń postkeńestik elder­­diń ishki tynyshtyǵyn buzý úshin «ýahha­bı­lik ilim» Ortalyq Azııa respýblıka­lary men Kavkaz aımaǵyna kirgizildi. Sonyń sal­da­rynan bul dinı-saıası doktrına Cheshen­stan men О́zbekstandaǵy, Qyrǵyzstan men Tá­­jikstandaǵy qarýly qaqtyǵystar men jan­­­jaldardyń shyǵýyna basty sebep bold­y.­­

Bizdiń elimizde ýahhabılik aǵymnyń shyr­maýyna negizinen 17 men 40 jas araly­ǵyndaǵy jastar, sonyń ishinde stýdentter kóbirek túsýde. Toqsanynshy jyldary arab elderinen kelgen azamattar ashqan kýrstar men qorlar ýahhabılik «ilimdi» nasıhattady. Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda resmı dinı birlestik bolyp tirkelmese de, olar kóbinese túrli qaıyrymdylyq qor­lardyń atyn jamylyp, óz ıdeologııasyn taratyp keledi. О́zderin shynaıy ıslam jolynda júrmiz dep, «taýhıd» pen «bıdaǵat» máselesin basty taqyryp retinde túsin­­diredi. Alaıda, olar áýel bastan osy senim­di jaıýmen qatar, jaılap jıhad uǵy­myn jas­tardyń sanasyna uıalata beredi de, sáti kel­gende qarýly jıhadqa daıyn halge jetkize­di.

Sáláfılik aǵymnyń qurylymy 4 túrli qoldaýshydan turady. Birinshi topqa el aýmaǵyndaǵy qaıyrymdylyq qorlar men oqý ortalyqtarynyń basshylary kiredi. Bul toptaǵy sáláfıler laýazymdy memlekettik qyzmetkerlerden, zııaly qaýym ókilderinen, quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerlerinen qoldaý tabý úshin óziniń laýazymyn paıdalanyp, til tabysýǵa kirisedi. Osy ádis arqyly sáláfılik ıdeologııanyń tamyr jaıýyn josparlaıdy.

Ekinshi toptaǵy aǵym músheleri meshit jamaǵatymen aınalysady. Olar meshitke kelýshi jastarmen jumys jasap, dástúrli ıslamdy, hanafı mazhabyn synaı otyryp, ımamdar tarapynan jasalyp jatqan dinı is-sharalardyń dinge qaıshy ekendigin, bıdaǵat ekendigin aıtýmen jastardyń sanasyna kúmán uıalatady. Osylaısha aqıqatyn bilgisi kelgen jastarǵa shynaıy ıslamdy úırený úshin páterlerge shaqyrady. Nátıjesinde jastardy óz qatarlaryna tartyp alady da, kelesi qurbandyqty izdeýge kóshedi. Úshinshi top ókilderi retinde din qyzmetine, ıaǵnı ımamdyqqa ózderine jaqyn jandardy qyzmetke qoıýǵa tyrysady. Jasyryn sáláfılik senimde bolǵan ondaı ımam astyrtyn atalmysh ıdeologııa­ny jaıýǵa áreket etedi. Osy tusta, ıaǵnı Dinı basqarma osyndaı jasyryn senimdegi ımamdardy anyqtaǵan sátte ony qyzmetten alastatatynyn eskertip óteıik. Tórtinshi topqa sáláfı aǵymnyń tanymal sheıhtary jatady. Olar zamanaýı jetistikterdi qoldaný arqyly óz ýaǵyzdaryn júrgizedi. Máselen, ınternet, dısk, skaıp arqyly ýaǵyz aıtyp, jastardan quralǵan sáláfı jamaǵattarynyń qalyptasýyna yqpal etedi. Solardyń ýaǵyzyna ýlanǵan jas­tar ár jerde óz jamaǵattaryn quryp, sol sheıhterdi pir tutýǵa kóshedi. Árıne, mundaı sheıhterdiń jıhad jaıyndaǵy ýaǵyzdarynan áserlengen keıbir jastar qarýly jıhadqa kóshedi. О́z aralarynan ámir saılap, oǵan «baıǵat» (sert) berip, lańkestik áreketterdiń josparyn jasaýǵa kóshedi. Mundaı jamaǵattardyń negizgi nysany quqyq qorǵaý ókilderi bolmaq. Jankeshtilik jasap, shahıd bolýdy maqsat tuta bastaıdy. Olar úshin sharıǵatpen basqarylmaǵan memleket jáne quqyq qorǵaý organy – «taǵýt», ıaǵnı din dushpany. Sondyqtan taǵýtpen kúresý kerek dep sanaıdy. Bul toptaǵy sáláfıler «tákfır», «jıhad» baǵytyndaǵy sáláfıler qataryna jatady. Ondaı toptar derbes áreket etip, ózge jamaǵattarmen aıtarlyqtaı baılanystary bolmaıdy. О́kinishke qaraı, sáláfılik aǵym ókilderi musylman ádebiniń izgilik pen meıirimdilik qyryn emes, qatygezdik pen dórekilikti tý etip ustanyp, Islam dinine orny tolmas zalalyn tıgizýde, qarapaıym jurtshylyqty Islamǵa úrke qaraıtyn jaǵdaıǵa jetkizýde.

Ǵasyrymyzdaǵy ýahhabılik nemese sáláfılik baǵytty ustanýshylar ózara birneshe aǵymdarǵa bólinip ketti. Olardyń bulaı bólinýine birneshe sebepter túrtki bolǵan. Elimiz úshin qaýipti dinı aǵymnyń ekinshisi – «Át-Takfır ýál-hıjra» sáláfıler ıdeıasynan bastaý alatyn «Át-Tákfır ýál-hıjra» (kápir dep sanaý jáne zaıyrly qoǵamdy tárk etý) aǵymy ıslam áleminde jańa paıda bolǵan aǵym emes. Tek ataýy ǵana ózgergen aǵym. Takfırshiler dep atalýynyń negizgi sebebi – ózderinen basqa musylmandardyń bárin kápir dep aıyptaý­dan shyqqan. Bul aǵym 657 jyly «haýarıj» atymen paıda bolǵan. Haýarıjder – ózderi sekildi ustanymda bolmaǵan árbir musylmandy kápir sanap, óltirýge ruqsat berip, dinde fanatızmge berilip, halıfa bıligine qarsy shyǵyp, qanshama beıkúná musylmandy óltirip, musylman álemine úlken zııanyn tıgizgen aǵym. Qazirgi tańdaǵy olardyń izbasarlary «tákfır» uıymy. Tákfır uıymynyń negizgi ustanymdary kápirlerge qarsy qarýly jıhad jasaý. Sondyqtan keıbir jastar olardyń teris ıdeologııasyna aldanyp, terrorıstik uıymdarǵa qosylýda. Atalmysh uıymnyń áreketteri qoǵamdaǵy eshbir zańdylyqty moıyndamaıtyn zorlyq-zombylyq tásilin qoldanatyndyqtan, ıslam dinin lańkestik din retinde tanytýda deıdi S.Seıtbekov.

Kórip otyrǵanymyzdaı, aǵymdardyń ýysyna túsetinder 17 jastaǵy jelkildegen jas­tar eken. Mektep qabyrǵasynan úlken álem aıdynyna shyǵyp, jan-jaǵyna jasqana qaraǵan jasty «qaǵyp» ketetini kórinip tur. Osy jerde bizdiń mektepterimizdegi dinı ahýal, dinı bilimniń negizin qalaý isi qanshalyqty degen saýal týady.

Bul suraqqa Din isteri agenttiginiń sarapshysy N.Qabylovtyń elimizdegi dinı bilim berý uıymdarynyń qyzmetin, dintaný mamandaryn daıarlaý isine toqtalǵan baıandamasynan jaýap izdep kórelik. «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamasy aıasynda «dintaný», «teologııa», «shyǵystaný» mamandyqtaryna grant bólingendigin jańalyq retinde jetkizgen baıandamashy oqý úderisinde basshylyqqa alynatyn ádistemelik quraldardyń áralýan bolýy, oqytýshylardyń daıyndyq deńgeıiniń árkelkiligi birizdiliktiń bolmaýyna ákelip soqtyryp, qazirgi grant mólsheriniń elimizdi bilikti dintanýshylarmen qamtýda azdyq etetindigin aıtty. Sondaı-aq, mektepterde «dintaný» pániniń saǵat sanyn kóbeıtý men qoldanys aıasyn keńeıtý, dintanýshy mamandarǵa qosymsha mamandyq berý baǵytyndaǵy oılary men usynystaryn ortaǵa saldy. Ańǵarǵanymyz, mektepterde dinı bilim berýdiń negizi bolǵanmen, júıesiz, bytyrańqy, mamanǵa mardymaǵan, shalajansar kúıde. Áıteýir, bar... Mundaı salǵyrttyq pen beıqamdyqtyń qoradan qoıdy aldyrary belgili, sondyqtan urpaqty osy bastan jat joldan jırendirýge memleket tarapynan durys kóńil bólinýi kerek dep oılaımyz.

Konferensııada sóz alǵan ǵalymdardyń barlyǵy da qazirgi qazaq qoǵamyndaǵy dinı bilim berýdiń qajettiligi tóńireginde oı órbitti. Urpaqtyń adaspaýy, dástúrli dinı negizden ajyramaýy, el birligi men halyq tynyshtyǵyna nuqsan keltirmeýi – basty másele. Baıandamalardyń aıtary bar, al tyndyrary she?

Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan».

Mańǵystaý oblysy.