Tyńǵa túren salǵan tuńǵysh ǵalymdar degen tusta, eki adamnyń aty-jóni qashanda kókeıde jańǵyryp turady. Biri – ulttyń uly ustazy, hám rýhanı kósemi, ǵulama tilshi-ǵalym, kúlli qazaq qoǵamdyq ǵylymdarynyń bastaý-kózinde turǵan túrkitanýshy (qazaqtanýshy) Ahmet Baıtursynuly bolsa, ekinshisi – jaratylystanýdyń san salasynan qazaq tilinde tuńǵysh oqýlyqtar jazǵan oqymysty dáriger, ensıklopedıst ǵalym Halel Dosmuhameduly.
Tyńǵa túren salǵan tuńǵysh ǵalymdar degen tusta, eki adamnyń aty-jóni qashanda kókeıde jańǵyryp turady. Biri – ulttyń uly ustazy, hám rýhanı kósemi, ǵulama tilshi-ǵalym, kúlli qazaq qoǵamdyq ǵylymdarynyń bastaý-kózinde turǵan túrkitanýshy (qazaqtanýshy) Ahmet Baıtursynuly bolsa, ekinshisi – jaratylystanýdyń san salasynan qazaq tilinde tuńǵysh oqýlyqtar jazǵan oqymysty dáriger, ensıklopedıst ǵalym Halel Dosmuhameduly.
1903-1909 jyldary Akademııa qabyrǵasynda stýdenttik jyldaryn ótkizgen Halel tek adamnyń tán jarasyna shıpa izdeıtin dáriger bolyp qana qoımaı, óz zamandastary Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Muhamedjan Tynyshbaıuly syndy halqynyń jan dertine úńilgen qaıratker, eskiniń kózi, jańanyń basy bola bildi. Halel Dosmuhameduly Peterborda, Imperatorlyq Jol qatynastary ınstıtýtynda oqyǵan V.V.Bartold, V.V.Radlov, Bodýen de Kýrtene sııaqty ataq-dańqy aıshylyq jerge jaıylǵan biregeı ǵalymdardyń dárisin tyńdady, olardyń qyraǵy kózderine shalyndy.
Osy oraıda, ensıklopedıst Haleldiń kóp til bilgen polıglot ekenin de jastardyń bile júrgeni jón. Onyń jeti jurttyń tilin meńgerýge kúsh salǵany, oǵan mursha-múmkindigi bolǵany da osy Peterborda oqyǵan stýdenttik kezi edi. Ol aldymen ana tilin súıdi, qadirledi. «Til – jurttyń jany. О́z tilin ózi bilmegen el el bolmaıdy. Mádenıetke umtylǵan jurttyń aldymen tili ózgermekshi. ...Tilinen aıyrylǵan jurt – joıylǵan jurt», deıdi ǵalym-dáriger. Al onyń myna bir tarıhı jazbasy týra búginginiń jastaryna baǵyshtalǵandaı áser qaldyrady: «Ana tilin jaqsy bilip turyp, bótenshe jaqsy sóıleseń, bul – súıinish. Ana tilin bilmeı turyp, bótenshe jaqsy sóıleseń, bul – kúıinish. Ana tilin bilmeı turyp, jat tilge elikteı berý zor qate. Bul – oqyǵandardyń hám oqýshylardyń esinen shyqpaý kerek».
Biz ǵulamanyń attan túspeı, Alashtyń kósemi bolǵan kúres jyldary men aıdaýdaǵy azapty aılaryn attap ótip, onyń ǵylymı-shyǵarmashylyq hám qoǵamdyq-pedagogıkalyq qyzmetpen shyndap aınalysýǵa múmkindigi týǵan «Tashkent kezeńine» jáne osy 1921-1928 jyldary atqarǵan ulan-ǵaıyr tyndyrymdy isterine ǵana toqtalmaqpyz.
1920 jyldyń sońyna taman H.Dosmuhameduly kóptegen «alashshyl» qazaq oqyǵandary qatarynda Túrkistan Avtonomııaly Respýblıkasynyń ortalyǵy Tashkent qalasyna keledi. Osy jyly tamyzdyń 21-i kúni Túrkistan Respýblıkasynyń Halyq aǵartý komıssarıaty janynan týystas túrki halyqtarynyń oqý-aǵartý, mádenı hám ǵylymı muqtajdaryn óteý úshin arnaıy Bilim komıssııasy qurylady. Ol aldymen osy komıssııanyń múshesi (tóraǵasy – I.Toqtybaıuly), keshikpeı tóraǵasy (1921-1923) bolady. Onyń organy esepti «Sana» jýrnalyn shyǵarady, «Talap» atty ádebı-mádenı birlestik uıymdastyrady... Osy jyldardaǵy arhıv derekterindegi H.Dosmuhamedulynyń óz qolymen jazylǵan ǵylymı esepter qazaq mektepteri úshin alǵashqy oqýlyqtardyń jazylý tarıhy men baspa isiniń jolǵa qoıylýy, jalpy Túrkistan Respýblıkasy men Qazaq ólkesindegi oqý-aǵartý men ǵylymı-zertteý jumystarynyń jaı-kúıi týraly kóp maǵlumat beredi.
Bizdiń aıtpaǵymyz: osy jyldardaǵy H.Dosmuhamedulynyń uıymdastyrýshylyq jumysynyń arqasynda keıin san salaǵa jiktelip óristegen qazaq ǵylymynyń irgetasy qalandy, ol ǵylym-bilimniń, onyń ishinde túrkitanýdyń (qazaqtanýdyń) alǵashqy dánin sebýshi, kóshetin kóktetýshi retinde baǵalanýy qajet. Ǵalym birinshi kezekte qoǵamdyq ǵylymdardy damytýǵa kúsh saldy. Ásirese, Á.Dıvaevtyń el arasynan 35 jyl jınaǵan aýyz ádebıeti úlgilerine erekshe nazar aýdaryp, ekonomıkalyq jaǵdaıdyń aýyrlyǵyna qaramaı, ony satyp alýǵa qarjy tapty. Syrdarııa men Jetisý oblystaryna turaqty túrde keshendi etnografııalyq ekspedısııalar uıymdastyrdy. Qazaq tiliniń (túsindirme) sózdigin túzýge muryndyq boldy.
H.Dosmuhamedulynyń bıologııa men zoologııa, medısına men jaratylystaný salasyndaǵy alǵashqy oqýlyqtarynyń tili, osy salalar boıynsha onyń qazaq termınologııasyna qosqan úlesi áli kúnge arnaıy zertteý obektisi bolǵan emes. Oǵan bir jaǵynan bizdiń de «kinámiz» bar. О́ıtkeni, kezinde Halekeńniń murasyn jınastyryp, ony arab qarpinen qazirgi jazý úlgisine kóshirgen jyldary biz atalǵan oqýlyqtardyń alǵashqy 10-15 betin ǵana qaıtalap jarııalaǵan bolatynbyz. Kezinde ýaqyt jetimsizdigi men kitap kólemin belgilegen baspa talabyna qulaq asqanymyzdyń ústine, ol oqýlyqtar zamanaýılyq turǵydan eskirdi, mánin joǵaltty degen oı-pikirde bolǵanymyz da jasyryn emes. Áıtse de sońǵy jyldary qazaq ǵylymı termınologııasyna erekshe suranys týǵan kezeńde ǵalymnyń eńbekterin tutastaı oqyp-kórgisi kelýshiler, onyń tól termındik júıesine qyzyǵýshylar kóbeıdi. Biraq, ókinishke qaraı, ony qazirgi jazý úlgisine kóshirem dep eshkim belsenip sýyrylyp shyǵa qoımady. Sondyqtan ǵalymnyń bıologııa men zoologııa, medısına men jaratylystaný salasyndaǵy ǵylymı termınologııasyn zerdeleý, talqylap taldaý isi de túpnusqalar aınalysqa túspegendikten toqtalyp tur.
Al aǵartýshy-ǵalymnyń qazaq ǵylymı termınologııasyna qosqan úlesin arnaıy sóz etýdiń ábden qajettiliginiń taǵy bir basty sebebi bar. О́ıtkeni, H.Dosmuhameduly – bilgir túrkitanýshy, tilshi-ǵalym. Sondyqtan da onyń termın túzýshilik qyzmetin jaı sala mamanynyń dilgirliginen ǵana týǵan qubylys dep emes, erekshe jaýapkershilik júktegen, til qamy men qamytyn qosa súıregen lıngvıst eńbegi dep baǵalaǵan oryndy.
H.Dosmuhameduly túrkitanýshy degende biz aldymen onyń «Qazaq-qyrǵyz tilindegi sıngarmonızm zańy» atty kitapshasy men «Dıýanı luǵat at-túrk» maqalasyn aýyzǵa alamyz. Onyń syrtynda áli qolymyzǵa túspegen muralary men «Túrki tilderi týraly» syndy avtorlyǵy tolyq anyqtalmaǵan jáne álipbı aýystyrý men termın (pán) ataýlaryn qalyptastyrý haqyndaǵy talas-tartystarda aıtylǵan pikirlerin de nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Mamandyǵy dáriger ǵalym eń aldymen qazaq (túrki) tiliniń qurylymy men júıesin, onyń fonetıkasy men grammatıkasyn tereń meńgerýimen tańǵaldyrady.
«Túrik tili – jalǵamaly til. Jalǵamaly tildegi sózderdiń túbiri ózgermeıdi. Sóz aıaǵyna jalǵanǵan qosymshalar arqyly ózgeredi. Qazaq-qyrǵyz tili – túrik tiliniń bir taraýy. Sondyqtan qazaq-qyrǵyz sózderi de túbirin ózgertpeı, aıaǵyna qosylǵan jalǵaýmen ózgeredi, – deıdi de, bul tildik zańdylyqqa anyqtama beredi. – Qazaqtyń negizgi jalqy sóziniń túbirinde jýan dybystar men jińishke dybystar báriniń birdeı daýyspen (ne jýan, ne jińishke) uıqasyp aıtylýyn bilim tilinde «sıngarmonızm» deıdi. Sıngarmonızm degen sóz, qazaqsha aıtqanda, úndestik, uıqastyq degen maǵynada». Onyń ózge de túrik tilderiniń júıe-qurylymymen tanystyǵyna myna joldar dálel: «Sıngarmonızm túrik tiliniń aıryqsha ózine bitken qasıeti. Túrik tilderiniń kóbi (Ystambul túrikteri, Qazan noǵaıy, sart-ózbek, taǵy talaılar) túrik emes halyqtardyń sózin kóp alǵandyqtan, jat jurttarǵa kóp aralasqandyqtan osy aıryqsha qasıetinen aıyrylyp qalyp otyr. Osy kúnderde qazaq-qyrǵyz sekildi shet jurttarmen jarytyp aralaspaı, naǵyz túriktikti saqtaǵan elderdiń tilderinde ǵana sıngarmonızm zańy ózgermesten qalyp otyr» . Odan ári tilimizge erterekte arab-parsydan, orys tilinen engen kirme sózderdiń (Halekeń «jat sózder» deıdi) úndestik zańyna baǵynǵandyǵyn dáleldeıdi. Odan ári ǵalym túrli-túrli tilderdiń jiktelis, klassıfıkasııasyna toqtalady. «...Ár toptyń bir-birinen aıyrmasy túrik tiliniń mańǵul ıá fın tilinen aıyrmasyndaı», – degen polıglot-ǵalymnyń pikiri onyń óz dáýiriniń barsha ǵylymı jańalyǵymen tanystyǵyn, ásirese, túrkitanýdyń zamanaýı bilim-bilikterin, aqparat-málimetterin ıgergendigin tanytady.
Kitapshanyń sońynda ǵalym árbir jastyń ana tilinde saýat ashyp, ulttyq bilim alýynyń mańyzdylyǵyna erekshe nazar aýdarady. «Jasynda ult mektebinde durystap oqyǵan adam ana tiliniń zańyn umytpaıdy... Áksent týady, bótenshe sóıleýge, bóten eldiń adamynan aıyrylmastaı bolyp sóıleý bularǵa óte qıyn bolady»; «Orys mektepterine kirgenderdiń esi-derti orys tilin jaqsy bilý, oryssha jaqsy sóıleý bolatyn edi. Orys mektepterindegi oqytýlardyń da bar tilegi jasóspirimge orys tilin jaqsy bildirip, orys tilin ana tilindeı qylyp jiberý edi», – degen eskertpesin 70 jyl bilmeı, boıymyzǵa sińirmeı kelgenimiz qandaı ókinishti!?.
Ǵalymnyń «Dıýanı luǵat at-túrk» maqalasy da dál osyndaı zamanaýı ózektiligimen, ǵylymı tereńdigimen jáne tarıhı-rýhanı muraǵa degen úlken janashyrlyǵymen erekshelenedi. Túrkııada A.Rıfat áfándi bastyrǵan úsh tomdyq M.Qashqarı sózdigin jahandyq soǵysqa baılanysty aldyrta almaǵandyǵyn, endi ǵana qolyna tıgenine rıza bola otyryp: «Túrik azamattarynyń bilimge, túrik ultynyń tili men ádebıetine mynadaı nazar salǵandyqtaryna qýanyshymyz qoınymyzǵa syımaı otyr», – deıdi ǵalym. Odan ári: «Biraq sonda-daǵy bul kitaptyń basylýy óziniń jaqsylyǵymen osy kúnge deıin Túrkııada basylǵan burynǵy kitaptardan aıyrylyp tur. Qatasyn túzetýge artyqsha nazar salǵandyq, jete qarap bastyrǵandyq, qoldan kelgenshe túp (orıgınal) kitaptyń sýretin saqtaýǵa yjdahat qylǵandyq... Túrkııada kitap basýǵa osyndaı artyq nazar salýdy kórip, bizdiń qýanyshymyz eki ese bolyp otyr», – degen joldardan onyń muraǵa degen mahabbat-yjdaǵaty, baspager-redaktorlyq tájirıbesiniń moldyǵy sezilip turady. Osy syn-resenzııa esepti kórinetin, al shyndyǵynda tolymdy zertteý eńbeginde H.Dosmuhameduly túrki tiliniń tarıhyn sóz ete otyryp, ózin dıapazony keń tarıhshy ǵalym retinde kórsetedi. Shaǵyn sholýynan biz onyń Iýsýf Has Hajıb jazǵan «Qudatǵý bilikpen» de jan-jaqty tanystyǵyn ańǵaramyz. Sonymen birge, ol arabsha «Túrk-maǵol-parsy tárjimany» (Hoýtsma hám Melıoranskıı náshri), Abý Haıan ál-Garnatıdiń «Kıtab ál-ıdraky», Mysyrdan tabylǵan «Gúlstan» tárjimesi, «Quman hejesi – Kodeks Kýmanıkýs» sııaqty túrkologııanyń álemdik jaýharlarynyń tek atyn emes, syn-sıpattaryn da erekshelep atap, búgingi joǵary bilimdi fılologtardyń ózin tańǵaldyrady. Tipten ol osy maqalasynda ál-Farabı esimin de aýyzǵa alyp (múmkin qazaq baspasózinde tuńǵysh ret!), kemel bilimdarlyǵymen bizdi aıryqsha qaıran qaldyrdy: «Islam dúnıesinde ıktısadıı ǵylymdardy Syrdarııa jaǵasynan barǵan bir túrik ǵalymy (Farabı) bastap jazǵan bolsa, M.Qashqarıdyń da taza bir dıýanı (svetskıı) ǵalym, dúnııaýı jaǵrafııa hám til ǵalymy bolyp, kitabyn mynadaı bir jolǵa qoıdy». Odan ári 1923 jyly Táshkende jaryq kórip, keıin tyıym salynǵan maqalamen tanysqan jan 1970-1980 jyldary QazMÝ-diń fılologııa fakýltetiniń aýdıtorııasynda otyryp, professor B.Kenjebaev syndy jańashyl ǵalymnyń endi-endi jarııa bola bastaǵan tyń da daýly oı-pikirlerimen tanysqandaı áserde bolady: «Túrik qaýymynyń til, ádebıet hám mádenıet tarıhy úshin 1889-jyly Orhon jaǵalarynda Iаdrınsev tapqan, Tomsen, Radlov hám basqa ǵalymdar tarapynan úırenilip, náshr etilgen, barlyq mádenıet, han dúnıesiniń nazaryn ózine qaratqan, han erleriniń fikirin alystyrǵan eski túrik, Orhon «bitiktastary» qandaı ahamıaty bolsa, Mahmud Qashqarı kitabynyń da ahamıaty sondaı. Mahmud Qashqarıdiń túrik qaýymyna, óz ultyna mýnasabaty Kúltegin, Bilge handardyń mýnasabatyndaı hám túrik rýlaryn, túrik tilin bilýi, ásirese, bilimi olardan artyq bolǵan».
H.Dosmuhameduly rýhanı-mádenı ómirimizdegi taǵy bir shyńy, óshpes tarıhı izi – qazaq poezııasynyń klassıgi, jyraýdyń sońy, aqynnyń basy Mahambettiń aldaspan jyr-tolǵaýlaryn jınap, hattap, arnaıy kitap qurastyryp, búgingi urpaqqa mıras qylýy. О́tkenin qasterlegen halyqtar úrdisine den qoısaq, ol osynaý jalǵyz-dara erlik-eńbegimen – mahambettanýshy retinde, onyń bastaý-kózinde turýymen ǵana óz-ózine máńgilik eskertkish ornatyp, ulttyń uly kóshti shejiresine atyn altyn árippen jazyp qaldyrdy.
Ǵarıfolla ÁNES,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory,
Ábilhan SEITIMULY,
saıasattanýshy.
