El qoldaǵan ıgi bastama

Tarqata aıtar bolsaq, Memleket bas­shysy Qasym-Jomart Toqaev Saıa­sı qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurban­daryn eske alý kúnine oraı Úndeý ja­rııalady. Prezıdent óz Úndeýinde tarıhı ádildikti qalpyna keltirý jumystaryn aıaqtap, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý úshin arnaıy memlekettik komıssııa qurý jóninde tapsyrma bergenin aıta kelip, «Biz jazyqsyz jazalanǵandardyń ərqaısysyn este saqtaý arqyly ǵana kemel keleshekke jol ashamyz. Bolashaqtyń berik negizi Təýelsizdikten bastaý alady. О́tken ǵasyrdaǵy eń qıly kezeńniń birinde jazyqsyz japa shekkenderdiń rýhyna taǵzym etý – barshamyzdyń perzenttik boryshymyz», dedi.

Sodan, bıylǵy 24 qarashada Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa týra­ly» Jarlyqqa qol qoıǵan bolatyn. Osy­ǵan baılanysty qurylǵan, tóraǵasy bolyp Memlekettik hatshy Qyrymbek Kósherbaev bekitilgen Komıssııa qura­myna Prezıdent Ákimshiligi men Úki­met ókilderi, Parlamenti Senaty men Májilisiniń depýtattary, múddeli mem­lekettik uıymdardyń basshylary, qo­ǵamdyq uıymdardyń ókilderi men elimizdiń ǵalymdary engizildi.

Memlekettik komıssııanyń aldynda turǵan basty mindet – «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen naqyldy aýzynan tastamaıtyn halqymyzdy kópten beri tolǵantyp kele jatqan kúrdeli má­selelerdiń biri – keńestik kezeńdegi saıa­sı qýǵyn-súrgin qurbandarynyń barlyq sanattaryna qatysty tarıhı ádilettilikti tolyq qalpyna keltirý. Komıssııa tıisti materıaldarǵa jan-jaqty ári keshendi zertteý, zerdeleý júrgizgennen keıin, halyqaralyq tásilder men standarttar negizinde tolyqtaı zańdy, al jekelegen sanattarǵa qatysty – qýǵyn-súrgin qur­bandaryn saıası aqtaýdy kózdep otyr.

Eske sala keteıik, jappaı qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan jazyqsyz jandardy aqtaý sharalary Keńes Odaǵynyń tarıhynda 50-jyldardyń aıaǵynda «jy­lymyq jyldary» degen ataýmen be­lgili kezeńde qolǵa alynǵan. Sol tus­­ta qurban bolǵandardyń kópshiligi aqta­lyp, olardyń otbasy músheleri qa­maýdan bosatylǵan. Alaıda birqatar kate­gorııa boıynsha saıası qýǵyn-súr­ginge ushyraǵandarǵa keshirim beril­ge­nimen, olar sol kúıi aqtalmaı qaldy. Aqtalmaǵan, derekterin arhıvterde shań basyp jatqan repressııa qurbandary óte kóp. Olardy aqtaý, bul isti sońyna deıin jetkizý – halyq tilegi, el táýelsizdigi ólshemderiniń biri.

Memleket basshysynyń bastamasymen qurylǵan Memlekettik komıssııaǵa erekshe quzyretter berilip otyr. Eń bas­tysy, Komıssııa talaı zertteýshige qol­jetimsiz bolyp kelgen jabyq arhıv­ter­di ashady, sondaı-aq elimizdiń aýma­ǵyn­da qýǵyn-súrginge ushyrap, atylyp ket­kendermen qatar shetel asyp jan saý­ǵalaǵandardyń, májbúrli túrde jer aýda­rylǵandardyń isimen de aınalysady. Bul Komıssııanyń halyqaralyq aýqymda jumys isteıtinin kórsetedi.

Komıssııa jazyqsyz sottalǵan jáne saıası qýǵyn-súrginge, psıhıatrııalyq mekemelerde májbúrlep emdeýge, elden alastaýǵa jáne saıası nanym­dar, taptyq, áleýmettik, ulttyq, di­nı nemese ózge de jaǵdaılarǵa qatys­ty­lyǵy boıynsha quqyqtary men bostan­dyqtary shektelgen tulǵalardy aqtaý prosesterin ǵylymı zerdeleý jáne júrgizý ádisnamasyn anyqtaıdy. Sony­men birge quqyqtyq ǵana emes, saıası ońaltýǵa jatatyn qýǵyn-súrgin qur­ban­dary sanattaryn: Qazaqstannyń táýel­sizdigi jáne aýmaqtyq tutastyǵy úshin kúresýshilerdiń, ıdeologııalyq, ǵylymı, shyǵarmashylyq, rýhanı-mádenı qundylyqtary men senimderi úshin qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń tolyq tizbesin aıqyndaıdy.

Búginde qazaqstandyqtar Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bas­tamasymen qurylǵan bul Komıssııa ja­zyqsyz japa shekken kóp toptar­dyń aq­ta­lýyna tikeleı yqpal etedi dep senim bildirip otyr. Desek te, Komıssııa jumysy, ıaǵnı tolyq aqtaý aksııasy el birligine nuqsan keltirmeýi tıis. О́ıtkeni, atalǵan baǵytta shynaıy jumystar júrgizilse, eski jaranyń beti tyrnalmaı qoımaıdy. Bul óz kezeginde el ishine, zııaly qaýym ókilderi arasynda jik týdyrýy múmkin. Sondyqtan Komıssııaǵa barynsha baıyptylyq, salqynqandylyq qajet.

Qoryta aıtqanda, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq quqyqtyq jáne saıası turǵyda aqtap, olarǵa qatysty tarıhı ádildikti qalpyna keltirý jumysyna núkte qoıý atalǵan Memlekettik komıs­sııaǵa júktelip otyr.

Jalpy, biz saıası qýǵyn-súrgin qur­bandary jóninde sóz qozǵaǵanda kóbinese sta­lındik repressııa kezeńinde (1937-1938 j.j.) Qazaqstanda 100 myńnan as­tam adam qýǵyn-súrginge ushyrady, 25 myń adam atý jazasyna kesildi degen derekterdi alǵa tartamyz. Biraq ha­lyq bul taqyrypty aýqymdy túrde, dáli­regi HH ǵasyrdyń basym bóligin qam­tı otyryp qarastyrǵysy ári qýǵyn-súr­gin qurbandary týraly jańa, shynaıy sıfrly derekterdi bilgisi keledi. Naq­tylaı aıtqanda, Keńes bıligi ornaǵan kezeńnen bergi barlyq náýbetterdiń qurbandaryn qyzyl ıdeologııanyń qa­ha­ryna ushyraǵandar retinde tutas qa­rastyryp, olardy zańdyq negizde aq­taý mańyzdy. Sondyqtan stalındik rep­ressııa qurbandarynan bólek, 1916 jyl­ǵy ult-azattyq kóterilisiniń, azamat soǵysynyń, 1917 jyl men 1930-shy jyl­dardyń ortasyna deıin elimizdegi ospa­dar saıasatqa qarsy boı kótergen 372-den astam halyq kóterilisiniń (saıa­sı sebepter boıynsha sotsyz jáne ter­geýsiz óltirilgen ondaǵan myń adam), 1920-1921 jáne 1931-1933 jyldardaǵy ala­pat ashtyqtyń qurbandary, dinge qyz­met etkeni úshin saıası qýǵyn-súrginge dý­shar bolǵandar, patshalyq Reseıdiń, bol­shevıktik-stalındik rejimniń zorly­ǵy­nan elden qashqan júzdegen myń qa­zaq saıası-quqyqtyq jaǵynan aqtalýy tıis. Buǵan qosa, «Alash» qozǵalysy men partııasynyń, «Qazaq halqyn qor­ǵaý odaǵynyń», «ESEP», «Jas ulan» partııalarynyń qatysýshylary, 1918 jyly Túrkistan avtonomııasyn qurý­ǵa qatysqany úshin qýǵyn-súrginge ushy­raǵandar, «qazaq býrjýazııalyq ult­shyldyǵy» ataýy tańylǵandar aqtaý sharalarynan tys qalmaýy kerek.

Taǵy bir erekshe toqtalar másele, 1939-1945 jyldary aralyǵynda fa­shıstik Germanııada, Fınlıandııa men Eýro­panyń basqa da elderinde tutqynda bolǵan qazaqstandyq áskerı adamdar, et, astyq daıyndaý josparyn oryn­damaǵany úshin qýǵynǵa ushyrap, sot­talǵan ondaǵan myń qazaqstandyq, ju­­mysqa keshikkeni sııaqty bolmashy aǵat­­tyqtary úshin sottalǵandar, oıdan shy­ǵarylǵan basqa aıyptaýlar boıynsha isti bolǵandar, «Alash» qozǵalysy men partııasyna nıettes bolyp, materıaldyq jáne qarjylyq kómek kórsetkender, jergilikti jerlerde qýǵyndalǵan «Alash» áskerı quralymdarynyń on myńdaı sarbazy men sardary, óziniń shyqqan tegine, qyzmetiniń túrine, nanym-senimine baılanysty azamattyq quqyqtarynan aıyrylǵandar da aqtaý isi barysynda basty nazarda bolǵany jón.

Sondaı-aq 1986 jylǵy jeltoqsan oqı­ǵasyna qatysýshylardy da, jalpy ult-azattyq ıdeıasyn da saıası turǵydan aq­taý qajet. Bul oraıda, Qazaqstannyń táýel­sizdigi úshin kúreskenderdiń erligin mem­lekettiń eń mańyzdy qundylyǵy dep ta­ný máselesi kún tártibine suranyp-aq tur.