Ozyq bilim ordasy

Elimizde «KATEV» halyqaralyq qorynyń qurylǵanyna jıyrma jyldan asyp barady. Kózi qaraqty, gazet-jýrnaldy úzbeı oqıtyndar bolmasa onyń qandaı qor ekenin bile bermeıtinder kóp. Túrikshe «qazaq-túrik eıtım vakfy» degen sózderdiń alǵashqy áripterinen qurastyrylǵan qordyń qazaqsha tolyq ataýy «Qazaq-túrik halyqaralyq bilim qory» degen maǵynany beredi.

Ol 1997 jyly, Qazaqstanda túrik azamattary men qorlarynyń qoldaýy arqyly ashylǵan bilim berý mekemeleriniń qyzmetin úılestirý maqsatymen qurylǵan bolatyn. Qazaq-túrik lıseıleri alǵash ret Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Túrik Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Turǵyt Ozaldyń ekijaqty kelisiminiń negizinde 1992 jyldan bastap ashyla bastaǵan. Alǵash ol Almaty, Kókshetaý jáne Túrkistan qalalarynda ashyldy. Al «KATEV» qorynyń qurylǵan ýaqytyn alǵashqy lıseılerdiń ashylǵan jylynan esepteıdi. Jaqynda osy qordyń prezıdenti Mehmet Mesýt ata memlekettik tildi kórkeıtýge qosqan úlesi úshin qoǵamdyq «Til janashyry» qurmet belgisimen marapattaldy. Elimizdiń túkpir-túkpirinen usynylǵan 100-den artyq úmitkerdiń arasynan bilikti komıssııa 27 adamnyń biri etip «KATEV» qorynyń basshysyn tańdap alýy tegin emes. Qazaq-túrik oqý oryndarynyń jáne olardyń úılestirýshisi «KATEV» qorynyń Qazaqstandaǵy orny qandaı degen suraqtarǵa tómende qordyń prezıdenti Mehmet MESÝT ata jaýap beredi.

Elimizde «KATEV» halyqaralyq qorynyń qurylǵanyna jıyrma jyldan asyp barady. Kózi qaraqty, gazet-jýrnaldy úzbeı oqıtyndar bolmasa onyń qandaı qor ekenin bile bermeıtinder kóp. Túrikshe «qazaq-túrik eıtım vakfy» degen sózderdiń alǵashqy áripterinen qurastyrylǵan qordyń qazaqsha tolyq ataýy «Qazaq-túrik halyqaralyq bilim qory» degen maǵynany beredi.

Ol 1997 jyly, Qazaqstanda túrik azamattary men qorlarynyń qoldaýy arqyly ashylǵan bilim berý mekemeleriniń qyzmetin úılestirý maqsatymen qurylǵan bolatyn. Qazaq-túrik lıseıleri alǵash ret Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Túrik Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Turǵyt Ozaldyń ekijaqty kelisiminiń negizinde 1992 jyldan bastap ashyla bastaǵan. Alǵash ol Almaty, Kókshetaý jáne Túrkistan qalalarynda ashyldy. Al «KATEV» qorynyń qurylǵan ýaqytyn alǵashqy lıseılerdiń ashylǵan jylynan esepteıdi. Jaqynda osy qordyń prezıdenti Mehmet Mesýt ata memlekettik tildi kórkeıtýge qosqan úlesi úshin qoǵamdyq «Til janashyry» qurmet belgisimen marapattaldy. Elimizdiń túkpir-túkpirinen usynylǵan 100-den artyq úmitkerdiń arasynan bilikti komıssııa 27 adamnyń biri etip «KATEV» qorynyń basshysyn tańdap alýy tegin emes. Qazaq-túrik oqý oryndarynyń jáne olardyń úılestirýshisi «KATEV» qorynyń Qazaqstandaǵy orny qandaı degen suraqtarǵa tómende qordyń prezıdenti Mehmet MESÝT ata jaýap beredi.

– Mehmet-beı, alǵan qurmetińiz qutty bolsyn.Endi Siz túrkııalyq professor Ábdiýaqap Qara, Eýropa qypshaqtary qaýymdastyǵynyń prezıdenti Vad Laslo, Mıýnhen ýnıversıtetiniń professo­ry Kaıým Kesnjı jáne t.b. qata­ryn­­da osy qurmetke bólengen shet­­eldik azamat boldyńyz. Bizdiń oqyrmandarymyzǵa «KATEV» qo­rynyń jumysy jáne onyń aıasynda ashylyp jatqan Qazaq-túrik oqý oryndarynyń elimizde kóbeıe berý syry týraly aıtyp berseńiz?

– Túrik pen qazaq halyqta­ry­nyń týystyǵynda, ózara baýyr­lastyǵynda shek joq ekeni belgili. Qazaq halqynyń basyna túsken sonaý qıyn-qystaý jyldarda, naqtyraq aıtsaq 1952 jyly jer-kók syıdyrmaǵan qazaq baýyrlarymyzdy Túrkııanyń qushaq jaıa qarsy alǵanyn bilesizder. Osy kúni Bulanaı (Gımalaı) taýynan barynsha daıyndalǵan, ottegi jetpeıtin keńistikti baǵyndyrýǵa arnaıy daǵdylanǵan sportshy – alpınısterdiń ózderi de zorǵa ótetinin bilemiz. Al bizdiń qazaq baýyrlar qysymnyń kúshtiliginen mal-jandarymen, sonyń ishinde áıel, bala-shaǵasymen, qart adamdarymen týǵan jeri Shyǵys Túrkistannan qashyp, sol Gımalaı men Tıbetten esh daıyndyqsyz asýǵa májbúr bolǵan. Osy sapar barysynda qanshama adamdardyń, maldardyń qyrylǵanyn da búgin bilip otyrmyz. Osynsha azappen kelgen olardy Úndistan men Pákstannyń dala­syndaǵy Kashmırge de syıǵyzbaıdy. Sol kezde kósh bastaǵan erler «qazaq bosqyndary qoǵamyn» quryp, sonyń eki myńdaı múshesiniń atynan ózderin panalatýdy surap Túrik ókimetine hat jazǵan.

– Barlyq tarıhty jaqsy biledi ekensiz...

– Árıne. Men bul tarıhty Túr­kııada júrgende bilgen bolatynmyn, artynan Qazaqstanǵa kelgende anyqtaı tústim. Qazir qazaq baýyrlarymyzdyń tarıhyn da burynǵydan góri tereńirek bilip kelemin.

– Al, siz sol kezde Túrkııa óki­­me­tin basqaryp, qazaqtardy qa­byldaý týraly sheshim shyǵar­ǵan kimder ekenin bilesiz be?

– Álbette... Qazaq baýyrlardy qabyldaý týraly 1952 jyldyń 13 naýryzyndaǵy ókimettiń qaýly­syna sol kezdegi Bas mınıstr Adnan Menderes qol qoıyp, ony Prezıdent Jálel Baıar maquldaǵan. A.Menderes myrzanyń ózi tipti bosqyndarǵa baryp, olardyń balalaryna óz qolymen syı-sııapat úlestirgen. Byltyr bul oqıǵanyń 60 jyldyǵy Túrik Respýblıkasynda keńinen atalyp ótti. Túrkııalyq qazaqtar jáne Qazaqstannyń Túrkııadaǵy elshiliginde isteıtin qyzmetkerler, týrıstik nemese arnaıy saparmen sol kezde Túrkııaǵa barǵan qazaqstandyqtar, túrik halqynyń zııaly qaýymy men jergilikti bılik ókilderi Ystambul qalasyndaǵy osy eki tulǵanyń kesenesine baryp, rýhyna taǵzym etip, quran baǵyshtaǵanyn estidim. Bizdiń «KATEV» qorymyz sol dástúrdi jalǵastyryp, qazaq baýyrlarymyz úshin ıgilikti ister atqaryp keledi.

– Durys-aq... Al endi «KATEV-tiń» búgingi jumysyna oralaıyq.

– Kapıtalıstik qoǵamdyq qaty­nastarda halyqtyń sura­nystaryna ıe bolatyn dúnıeler ǵana damı alady. Eger qazaq-túrik oqý oryndarynyń sany 20 jylda 10 ese ósken bolsa, onyń halyq suranystaryna saı ekendigin kórýge bolady.

1993 jyly olardyń sany 15, 1994 jyly 24 bolǵan. Bulardyń bári derlik qazaq-túrik lıseıleri dep atalǵan orta bilim beretin mekemeler. Búgingi kúni osyndaı lıseılermen qatar Astana, О́skemen qalalarynda halyqaralyq mektepter, Almaty jáne Taraz qalalarynda eki kolledj, bulardyń ústine Alma­tydaǵy Súleımen Demırel atyndaǵy ýnıversıtetti qossańyz qazaq-túrik oqý oryndarynyń sany 30-ǵa jetip qalady. Bizde qyzmet istep, bilim beretin túrkııalyq jigitter men qyzdardyń bári de Túrkııanyń jáne sheteldiń úzdik oqý oryndaryn támamdaǵandar. Oqý ornynyń baǵasyn túsirmes úshin biz tek úzdik mamandardy ǵana jumysqa qabyldaımyz. Qazaq­standyq mamandarymyz da sondaılar. Bizdegi gýmanıtarlyq pánder, atap aıtqanda tarıh, geografııa, qazaq ádebıeti, áskerı daıyndyq, ózin-ózi taný jáne t.b. tek qana qazaq tilinde júrgiziledi. Al bıologııa, hımııa, matematıka, fızıka, ınformatıka sııaqty jaratylystaný pánderi aǵylshyn tilinde oqytylady. О́ıtkeni, álemdegi ǵylym tili – aǵylshyn. Sondyqtan ǵylymǵa beıim balalar osy bastan aǵylshyn tilin erkin meńgersin degen maqsat alǵa qoıylǵan. Al túrik, orys tilderi sheteldik til­derdi úıretý baǵdarlamasymen oqytylady. Sóıtip, bizdiń mektep­terimizdi bitirgen túlekter tórt tilde erkin sóılep, jáne sonyń ishinde, ǵylym tilin erkin meńgerip shyǵady. Aıta keterligi, biz Qazaq­stannyń memlekettik organdary bekitken oqý standarttarynan da aýytqymaımyz. Degenmen, álem­­­dik ozyq tájirıbelerdi únemi endi­rip otyramyz. Máselen, aǵyl­shyn tilin tezirek úıretýdiń ozyq ádis­terin biz birden engizemiz. On­daı­lardy aqyl-oıy ozyq, oıshyl, óner­tapqysh adamdar jasady ǵoı, demek, olardyń ashqan dúnıesin tezi­rek qabyldaǵan ózimizge paıdaly. Ásirese, Kembrıdj sııaqty ataq­ty ýnıversıtetterdiń aıasynda shyq­qan jańa dúnıelerdi tezirek qa­­byldaǵan óte tıimdi ekeni kórinip júr.

– Degenmen, oqýdyń álemdik ozyq ádisterin qoldanyp, bilim berip jatqan bilim ordalary bizde az emes. Biraq, solardyń ataq-dań­qy qazaq-túrik lıseılerine jete almaý sebebi nede dep oılaısyz?

– Jaqsy pikirińizge rahmet. Biz­diń bilim ordalarymyzdyń ataq-dańqyn shyǵaryp jatqan shákirt­terimizdiń sanaly tárbıesi, sapaly bilimi jáne álemdik saıystardan alyp jatqan júldeli oryndary ǵoı. Osy 20 jylda pán olımpıa­dalary men túrli kon­kýrstarǵa qatysqan qazaq-túrik lıseıleriniń oqýshylary uzyn sany 10097 medaldy jeńip aldy. Sonyń 1870-i ha­lyqaralyq olımpıadalardan alǵan oljalarymyz. Máselen, onyń sońǵy altyn medalin tarazdyq Qaırat Áshim degen balamyz Más­keýde bolǵan 45-­dúnıejúzilik hımııa olımpıadasy­nan ákeldi. Sońǵy jetistikterdi ǵana aıtar bolsaq, 2013 jyldyń maýsym aıynan bastap, qazan aıyna deıin bolǵan halyqaralyq saıystarda QTL oqýshylary 8 altyn, 16 kúmis, 14 qola medal alyp, Qazaqstan qorjynyn qońdandyra tústi. Al ishki, respýblıkalyq pán olımpıa­dalarynda shákirtterimiz 2108 altyn, 2956 kúmis, 3163 qola medal jeńip alǵany az tabys emes ekenin aıtyp maqtana alamyz. Orta eseppen alǵanda árbir eki shákirtimizdiń biri medal alǵan. Osynyń ózi bulaq kózin ashsa qazaq balalarynyń óte daryndy ekenin kórsetetin fakty. UBT nátıjeleri boıynsha da QTL túlekteriniń JOO-ǵa túsý kórsetkishi 99 paıyzdy qurap otyr. Prezıdent Nursul­tan Nazarbaev «KATEV-ti» 20 jyldyǵymen quttyqtaǵan sózderinde: «QTL oqýshylarynyń kóp tilde bilim alýynyń ótken jyldardaǵy oń tájirıbesi olardyń úzdik sabaq úlgileri men básekege qabilettiligin aıqyn kórsetip otyr. Shákirtterdiń tek sońǵy bes jyldyń ózinde halyqaralyq olımpıadalar men ǵylymı saıystarda 220 altyn, 304 kúmis, 421 qola medal jeńip alǵany zor maqtanysh ekeni sózsiz. Bilim uıasynyń túlekteri kásibı biligi joǵary maman bolyp, el ekonomıkasynyń damýyna jáne Qazaqstan men Túrkııa halyqtarynyń arasyndaǵy baýyr­lastyq baılanystardy da­mytýǵa laıyqty úlesterin qosatynyna senimdimin» degen edi. Biz bul sózder bizdiń eńbegimizge berilgen joǵary baǵa dep bilemiz.

– Joǵarydaǵy bir sózińizde sanaly tárbıemen de maqtana alamyz dep aıtyp qaldyńyz. Demek, tárbıege de qatty mán beretin boldyńyzdar ǵoı?

– Álbette. Uly babamyz Ábý Nasyr Ál-Farabıdiń «tárbıesiz berilgen bilim adamzattyń qas jaýy» degen ulaǵatty sózin ıisi túrki halyqtary, muń musylman álemi júregine berik tutqan. Barlyq ozyq oıly adamzat ta muny qoldaıdy. Qytaı halqynda: «eger siz bir jyldyq bolashaǵyńyzdy oılasańyz – egin egińiz. Eger on jyldyq bolashaǵyńyzdy oılasańyz, aǵash ósirińiz. Al eger júz jyldyq bolasha­ǵyńyzdy oılasańyz – balańyzdy jaqsylap tárbıelep, bilim berińiz» degen eken. Kórip otyrǵanymyzdaı, uly qytaı halqy da tárbıeni bilimnen birinshi aıtady. Biz de tárbıege qatty mán beremiz. Ul balalar men qyzdardyń bir-birine ǵızatty qurmetpen qaraýy bizdiń oqý oryndarynda shúý degennen boıǵa sińiriledi. «Tárbıe basy – til» dep Mahmud Qashqarı babamyz aıtqandaı, balany tárbıeleý týǵan tilge degen qurmetten bastalady. Sondyqtan da bizdiń lıseılerimizde qazaq tilin úırenýge úlken mán berilip, balanyń ana tilin jetik meńgerýine qatty kóńil bóledi. Tildiń marqaıýyna, alǵa damýyna áser etetin ıgi faktorlar halyqtyń ádet-ǵurpy men salt-dástúrleri bolsa, olardy úıretýge de úlken mán berilip otyr. Bizdiń oqýshylarymyzdyń sypaıy, úlkenge qurmetpen kishige izetpen qaraı biletindigi osy baǵyttardaǵy jumystardyń nátıjesi dep bile­min. Sonymen qatar, óz Otanyna degen súıispenshilikke, patrıottyq sezimniń óris alýyna da bizdiń lıseılerimizde úlken mán beriledi. Osy qasıetterdi boıyna sińire alǵan bala bilimde de ozyq bolady. Jalpy, álemdik tájirıbede jaqsy tárbıe bolǵan jerde ǵana bıik bilim nátıjesine qol jet­kiziletini anyqtalǵan. Bizdiń bilimde bıik nysandardy baǵyndyryp jatqanymyzdyń syry sol. Sondyq­tan Qazaqstandaǵy qazaq ata-analarmen qatar kóptegen basqa etnos ókilderi balalaryn bizdiń mek­tepterimizge berýge tyrysady. Bizdiń lıseılerimizdiń oqýǵa qabyldaýynyń jyldyq múmkindigi 1400-1500 oqýshy bolsa, balalaryn bizge bergisi keletin ata-analar 17-18 ese artyq bolady. Lıseıge túse alma­ǵan talapkerlerdiń muńaıǵan túrin kórgende múmkindigimizdiń shekteýli bolǵanyna qatty qynjylamyz.

– Qazir qazaq-túrik lıseı­lerinde qansha shákirt bar? Olar­dy oqy­tatyn ustazdar qansha jáne sizdiń lıseılerińizdiń oqý  aqy­sy qansha?

– Jaýapty sońǵy suraǵyńyzdan bastaıyq. Jalpy «KATEV» aıasynda ashylǵan oqý oryndarynyń 4-ýi ǵana jekemenshik, qalǵan 26-sy memlekettik oqý oryndary bolyp tabylady. Demek, oqý sońǵylarynda tegin degen sóz. Tek tamaqqa ǵa­na tóleıdi. Al jekemenshik oqý oryndarynyń baǵalary ártúr­li. О́te qabiletti balalarǵa grant bólinip, tegin oqytylady. Máselen, «KATEV» qory Bilim já­ne ǵylym mınıstrligimen birge ótkizetin «Jarqyn bolashaq» olımpıadasynyń jeńimpazdaryna S.Demırel atyndaǵy ýnıversıtetke jyl saıyn 20 bilim grantyn beredi. Al endi oqýshylardyń sanyna keletin bolsaq, barlyq lıseılerimizde bıylǵy oqý jylynda 8391 shákirt bilim alyp jatyr. Muǵalimderdiń sany – 969. Olardyń 115-i Túrkııa azamattary, qalǵan 854-i qazaqstandyqtar.

– Endi «KATEV» halyqaralyq qorynyń jeke ózi týraly da aıta ketseńiz?

– Qordyń ózinde barlyǵy 30 shaqty adam qyzmet etedi. Bas ofısi ázirge Almaty qalasynda, biraq aldaǵy ýaqytta Astanaǵa kóshirý kózdelip otyr. Bul qor qazaq-túrik oqý oryndaryndaǵy oqý-tárbıe jumystaryna túrli qoldaý sharalaryn jasaýmen qatar, respýblıkalyq jáne halyqaralyq deńgeıdegi ártúrli áleýmettik-mádenı, ǵylymı-aǵartý sharalarynyń uıytqysy bolyp keledi. Naqtyraq aıtsaq qordyń qoldaýymen qazaq tili oqý­lyqtary, qazaq tilinde JOO-ǵa túsýge daıyndyq kitaptary, qazaq tilin úırenýshilerge arnalǵan elektrondy oqýlyqtar, qazaq tiliniń muǵalimderine kómekshi oqý-ádistemelik quraldar jáne t.b. jaryq kórdi. Qazir bul oqýlyqtardy orta bilim beretin mektepter men basqa da oqý oryndary óz kádelerine jaratýda. Sondaı-aq, «KATEV» qory joǵaryda aıtqanymdaı Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen birlesip, jyl saıyn memlekettik tildiń mártebesin kóterý maqsatynda 7-11 synyp oqýshylary arasynda respýb­lıkalyq «Jarqyn bolashaq» qazaq tili olımpıadasyn ótkizip keledi. Onyń basty maqsaty: Memlekettik tildiń qoldaný aıasyn keńeıtý men damytýǵa úles qosý. Jyl saıyn bolatyn osy konkýrsqa Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen 5000-ǵa jýyq oqýshy qatysady. Onyń 1 myńǵa jýyǵy fınaldyq jarystarǵa ótedi. Jarystar: qazaq tili grammatıkasy; qazaqsha mánerlep sóıleý; halyq ánderin oryndaý; aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalarynan úzindiler oryndaý; ulttyq qun­dylyqtar boıynsha ǵylymı jumys­tar sııaqty bes baǵytta ótedi. Fınalda jeńimpaz bolǵan 20 oqýshyǵa S.Demırel atyndaǵy ýnıversıtette tegin oqýǵa grant beriledi. Bulardan basqa da báıgeler men syı-sııapattar jasalady jáne úzdik shyǵarmalar suryptalyp, kitap bolyp shyǵarylady. Byltyr «Jarqyn bolashaqtyń» V konkýrsy ótkizildi. Bıylǵy aýdandyq deńgeıdegi irikteýler 2014 jyldyń sáýir aıynan bastalady.

«KATEV» qory álemdik ozyq oqý oryndarymen tyǵyz ynty­maqtastyq ornatqan. Máselen, Oksford ýnı­versıtetinen QTL til úıretý úshin aǵylshyn tiliniń muǵalimderi shaqyrylyp turady. Osy ýaqytqa deıin osyndaı, 120 bilikti muǵa­limderdi aldyrdyq. Sonymen qatar, qor QTL oqýshylaryn jaz aılarynda Amerıka men Anglııanyń ozyq ýnıversıtetterine til úıre­­nýge ári demalýǵa jiberip tura­­dy. Koreıanyń aty shyǵyp turǵan «KAIST» ýnıversıtetimen ynty­maqtastyq ornatyp, QTL-nyń 30 shaqty oqýshysyn sonda aqysyz oqytý jóninde kelisimge qol jetkizdik. Qordyń bulardan basqa da tolyp jatqan jumystary bar. Bizge qurmetti tóraǵasy Mahmut Qasymbekov bolyp taby­latyn komıs­sııanyń «Til janashyry» Qurmet belgisin berýi – sol qol jetki­zilgen tabystardy baǵa­laǵan­nan bolýy kerek dep oılaımyn.

Áńgimelesken

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan».