О́mir oty

Táýelsizdik tańy atyp, kúni kúlgen aıtýly kezeńde tarıhymyzdy túgendep, tamyrymyzdy taba bilýde rýhanııat salasynyń mamandary ulan-ǵaıyr eńbek sińirdi. Uly halyqtyń urpaǵy ulylyǵyn ulyqtaı almaı tuǵyryn turaqty qyla almasy taǵy da belgili edi. Solaqaı saıasattyń saldarynan arshylmaı jatqan jaqsy-jaısańdarymyz ben asyl marjandarymyzdy tarıh  sahnasyna alyp shyǵýda Kóshim Lekeruly Esmaǵambetovtiń eńbegi eresen bolǵanyn aıtý paryz.

Táýelsizdik tańy atyp, kúni kúlgen aıtýly kezeńde tarıhymyzdy túgendep, tamyrymyzdy taba bilýde rýhanııat salasynyń mamandary ulan-ǵaıyr eńbek sińirdi. Uly halyqtyń urpaǵy ulylyǵyn ulyqtaı almaı tuǵyryn turaqty qyla almasy taǵy da belgili edi. Solaqaı saıasattyń saldarynan arshylmaı jatqan jaqsy-jaısańdarymyz ben asyl marjandarymyzdy tarıh  sahnasyna alyp shyǵýda Kóshim Lekeruly Esmaǵambetovtiń eńbegi eresen bolǵanyn aıtý paryz.

Kóshim Lekeruly – Máskeý qalasyndaǵy P. Lýmýmba atyndaǵy Halyqtar dostyǵy ýnıversıtetin tarıh jáne aǵylshyn tilinen aýdarmashy mamandyǵy boıynsha úzdik bitirip shyqqan qarymdy túlek. Ol 1965-2002 jyldar araly­ǵynda Almaty qalasyndaǵy jo­ǵary oqý oryndarynda oqytý­shy­lyq, Qazaq Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginde hat­tama bóliminiń meńgerýshisi, Joǵary jáne arnaýly orta bi­lim mınıstriniń kómekshisi, Qa­zaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrligi syrtqy qatynastar bóliminiń basshysy, «Qazaq ensıklopedııasy» Bas redaksııasy áleýmettik jáne gýmanıtarlyq ortalyǵynyń jetekshisi, elimizdegi Qujattaný jáne muraǵat isi boıynsha ǵylymı-tehnıkalyq aqparat ortalyǵynyń dırektory qyzmetterin atqardy.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor K.Esmaǵambetov sońǵy on jyldan beri Bilim jáne ǵylym komıteti R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynda bas ǵylymı qyzmetkeri bolyp jemisti eńbek etip keledi. Ol ensıklopedııalyq eńbek­terdi daıyndap, basyp shyǵarýda kezinde tarıhı shyndyqtyń ulttyq múdde turǵysynan kórinis berýi jolynda úlken kúsh-jiger jumsady. 13 tomdyq «Qazaq SSR ensıklopedııasyn», 4 tomdyq «Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasyn, «Fılosofııalyq sózdik», «Chýdesa», «Kto est kto v kazah­stanskoı naýke», «Sakskıı voın» sekildi basylymdardy daıyndaýǵa belsene qatysty. Onyń ǵylymı-ádisnamalyq jetekshiligimen «Qazaqstan tarıhy men mádenıetiniń eskertkishteri jınaǵy» jaryq kórdi. «Aqmola», «Batys Qazaqstan oblysy», «Sol­tústik Qazaqstan oblysy» ensıklopedııalyq basylymdaryn daıyndap shyǵarýǵa qosqan úlesi de qomaqty.

Uzaq jyldar boıy elimizdiń muraǵat mekemelerimen qoǵamdyq negizde qarym-qatynasta júrip, tarıhı derekterdiń saqtalýyna jáne tolyǵýyna kóp kómek kór­setti. «Egemen Qazaqstan», «Kazah­stanskaıa pravda», «Ana tili» jáne basqa da merzimdi baspasóz betterinde «Mádenı mura» mem­lekettik baǵdarlamasyna óz úlesin qosty. «Qazaqstan muraǵattary» jýrnalynyń alǵashqy redaktory retinde keleli isterge uıytqy boldy.

Kóshim Esmaǵambetovtiń jan-jaqty qyzmetiniń basym ba­ǵytyn Qazaqstan tarıhynyń ózekti máselelerin zertteý, zer­deleý quraıdy. Ol – shyn má­ninde Qazaqstan tarıhyn álem­dik tarıhnamanyń bir salaly da salmaqty butaǵy degendi or­nyqtyryp kele jatqan ǵalym. Bul baǵytta onyń «Deıs­tvı­telnost ı falsıfıkasııa»; «Chto pısalı o nas na Zapade»; «Kóne Qazaqstandy kórgender»; «Qazaqtar shetel ádebıetinde» atty monografııalarynyń jaryq kórýi sózimizge dálel. Sheteldik tarıhnama boıynsha qorǵaǵan kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalary ǵylymı qaýymdastyq tarapynan joǵary baǵalanýy da sonyń aıǵaǵy bolsa kerek. K.Esmaǵambetov 16 kitap, 200-den asa ǵylymı maqala jarııa­lady. Onyń ǵylymı jetekshiligimen 13 ǵylym kandıdaty, 9 ǵylym doktory daıarlandy. Doktorlyq dıssertasııalardy qorǵaý keńesiniń múshesi, tóraǵasy boldy.

Professor búkil ómirin Túr­kistannyń azattyǵy úshin kúreske arnaǵan iri saıası qaıratker Mustafa Shoqaıdyń (1890-1941) ómiri men qyzmetin zerttegenin basa aıtýǵa tıistimiz. Bul taqyryp boıynsha eki tomdyq «Mustafa Shoqaıdyń epıstolıarlyq murasy», «Mustafa Shoqaıdyń tarıhı beınesi» degen eńbekter jarııalady. Ondaǵan ǵylymı maqalalary jaryq kórdi. M.Shoqaıdyń ómiri men qyzmetine arnalǵan «Álem tanyǵan tulǵa» atty monografııa­sy úshin Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyqpen marapattaldy. Bul monografııalar oqyrman­dar­dyń Alash qozǵalysy týraly túsinigin tereńdetti. Sonyń negizinde joǵary oqý oryndarynyń oqý prosesine arnaıy kýrstar engizildi. Oqý quraly jazyldy, ǵylymı-teorııalyq konferensııalar ótkizildi. Keıbir zertteýleri Túrkııa men Grýzııada jaryq kórdi.

Kóz maıyn taýysyp, búkil sanaly ǵumyryn arnaǵan belgili ǵalymnyń eńbegi elenip, 2008 jyly Kóshim Esmaǵambetov «Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylymyn damytýǵa sińirgen eńbegi úshin» belgisimen marapattaldy. Buǵan qosa onyń jemisti ǵy­lymı eńbegi otandyq jáne sheteldik qoǵamtanýshy ǵalymdardyń erekshe iltıpatyna bólenip, merzimdi baspasóz betterinde jaqsy pikir­ler aıtyldy. О́zi qyzmet isteıtin ujym tarapynan da san ret atalyp ótildi.

Ultymyzdyń táýelsizdigi men búkil túrkitektes elderdiń azat­tyǵy úshin ǵumyryn sarp etken saıası qaıratker Mustafa Sho­qaıdy tanyp, tanytýda ulan-asyr qyzmet etken taǵylymdy ǵalym Kóshim Lekeruly «Mustafa Shoqaı shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵynyń» 12 tomdyǵyn qu­ras­­tyryp (jalpy kólemi 400 b.t.), orasan zor ǵylymı eńbek­ti aıaqtaǵanyna erekshe nazar aýdar­ǵan jón. Alash arysynyń eńbekteri orys, aǵylshyn, fransýz, nemis, polıak, shaǵataı, túrik, grýzın, t.b. tilderde jazylǵan, ne jaryq kórgen. Onyń eńbekteri Fransııa, Germanııa, Anglııa, Túrkııa, Reseı, Grýzııa, О́zbekstan, Polsha, AQSh, Shveısarııa jáne basqa da elderdiń muraǵattary men kitaphanalarynda shashyrandy kúıde ushyrasatyn. Ultqa qajet sol asyl qazynamyzdy ınemen qudyq qazǵandaı arshyp alyp, Otanymyzǵa «oralýǵa» jol saldy. Tabylǵan asyldy halyqtyń ıgiligine jarasyn degen parasatty paıymmenen ǵylymnyń qazanynda qaınatyp, jaryqqa shyǵarýy isinde bilgir mamannyń eńbegi ushan-teńiz. Qazirgi ýaqyt­ta R.Súleımenov atyndaǵy Shy­ǵystaný ınstıtýty álemde teńdesi joq bul irgeli eńbekti baspadan shyǵarýǵa kirisip, alǵashqy 6 tomy oqyrmandar qolyna tıdi. 2011 jyldyń qarasha aıynda ǵa­lymnyń uıymdastyrýymen Túr­kııa, Meksıka jáne basqa da elderdiń zertteýshileri men ǵalym­dary qatysqan «Mustafa Sho­qaı­dyń ǵylymı murasy jáne qazirgi zaman» atty halyqaralyq ǵy­lymı-teorııalyq konferensııa ótkizildi.

Belgili oqymystynyń otan­dyq, sheteldik buqaralyq aq­parat quraldaryna basylǵan: «Táýelsizdik fılosofııasy» (2000), «Tropoı neızvedannoı: zarýbejnaıa lıteratýra o N.A.Nazar­baeva» (2003), «Glazamı zarýbejnyh ıssledovateleı» (2003), «Ulttyq tulǵalardy ulyqtaý – paryz» (2006), «Táýelsiz elge – táýelsiz tarıh» (2010), «Táýelsiz eldiń tarıhy áli jazylyp bitken joq» (2011), «Álem nazaryndaǵy Qazaqstan» (2011) maqalalary men suhbattary jurtshylyq tarapynan joǵary baǵalandy.

Elbasymyz Nursultan Ábish­uly Nazarbaev «Qazaq tarıhynda qazaq uıalatyn eshteńe joq» dep atap ótkendeı, bizdiń tarıhymyzda uıalatyn emes, ulyqtaıtyn ulylardyń kóp ekendigine sara jol sala bilgen ǵalym taza tarıhı dáıek pen derekke súıene otyryp, tulǵatanýdyń tuǵyryn bıiktetti.

Qazirgi kezeńde keıingige keleli keńes beretin, ǵylymǵa qushtar jastardyń boıyna taǵylymdy tárbıesin sińirgen ǵalym bıyl bir belestiń tórine shyǵyp otyr. Kópti kórgen kóregen, oqyǵany men toqyǵany kóp tálimger aǵamyzdan bizdiń de, keıingilerdiń de alar tálimi orasan kóp dep bilemiz.

Ábdimálik NYSANBAEV,

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi.