Halyqaralyq normalar qatań saqtaldy
Terrı MARIANI,
Eýropalyq Parlament depýtaty (Fransııa):
– Qazaqstandaǵy saılaýlardyń bárinde halyqaralyq normalar qatań saqtalady. Saıası dodalar demokratııa talaptaryna saı ótedi. 15 jyldaı Eýropadaǵy Qaýipsizdik jáne Yntymaqtastyq Uıymynyń múshesi boldym. Ortalyq Azııa boıynsha jumys istedim. Sondyqtan bul óńirdegi jaǵdaıdy óte jaqsy bilemin jáne Qazaqstanǵa alǵash ret kelip otyrǵan joqpyn. Ortalyq Azııadaǵy elderde saılaýdyń qalaı ótetinin de salystyryp bere alamyn. Bul rette Qazaqstan damý turǵysynan Ortalyq Azııada birinshi orynǵa ıe.
Eń alǵash ret bul elge 1995 jyly keldim. Odan beri Qazaqstan kóp ózgerdi. Onyń Ortalyq Azııa elderiniń ishinen birinshi bolyp Eýropadaǵy Qaýipsizdik jáne Yntymaqtastyq Uıymyna tóraǵalyq etýiniń ózi kóp jaıdy ańǵartady.
Bıyl Qazaqstannyń Táýelsizdik alǵanyna – 30 jyl. Osy ýaqyt ishinde bul memlekettiń jetken jetistikterine bárimiz tańdanýmen kelemiz. Qazaqstan ekonomıka turǵysynan da, demokratııa turǵysynan da úlken qadamdar jasady. Álbette, onyń bastaýynda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev tur. Ol – barsha memleketterge úlgi bolarlyq tulǵa.
Saılaýǵa keler bolsaq, sanıtarlyq talaptar qatań saqtaldy. Saılaýshylardyń qaýipsizdigine erekshe kóńil bólindi. Qazaqstan pandemııaǵa qaramastan saılaýdy joǵary deńgeıde ótkizdi. Sóıtip, álem elderine úlgi boldy. Olaı deıtinim, Fransııadaǵy óńirlik saılaýlar pandemııa saldarynan keıinge qaldyryldy. Al Qazaqstan saıası dodany keıinge shegermeı, sharany óz deńgeıinde atqaryp shyqty.
Kúrdeli kezeńde saılaý ótkizý ońaı emes
Sydaly Zekı HAKAN,
Túrkııa Uly Ulttyq Májilisiniń depýtaty, Eýropa Keńesi Parlamenttik Assambleıasynyń múshesi:
– Eýropa Keńesi Parlamenttik Assambleıasynyń múshesi retinde kóptegen elde saılaýlardyń barysyn baqyladym. Qazaqstanǵa baıqaýshy retinde ekinshi márte kelip otyrmyn. Buǵan deıin Qazaqstandaǵy Prezıdent saılaýyna baıqaýshy retinde qatysqan edim.
Qazaqstan demokratııaǵa degen umtylysyn kúsheıtip keledi. Saılaý – demokratııanyń kórsetkishi. Saılaý – adamdarǵa berilgen múmkindik. Ony tıimdi paıdalaný kerek. Saılaýdan keıin Parlamentte oppozısııa ókilderine kóp oryn buıyrady degen oıdamyn. Oppozısııa halyqtyń oıyn bildire alatyndaı múmkindikke ıe bolýy kerek.
Táýelsiz baıqaýshy retinde Nur-Sultan qalasyndaǵy birneshe saılaý ýchaskesine bardym. Saılaý ashyq, transparentti túrde ótti. Jalpy, saıası doda qıyn kezeńde – koronavırýs pandemııasy jaǵdaıynda uıymdastyryldy. Mundaı jaǵdaıda saılaý sekildi aýqymdy saıası sharany ótkizý ońaı emes. Biraq Qazaqstan bul mindetti oıdaǵydaı oryndady. Saılaýdyń joǵary deńgeıde uıymdastyrylǵanyna kóz jetkizdik. Sanıtarlyq talaptar qatań saqtaldy.
Halyqtyń jaýapkershiliginiń de joǵary ekenin baıqadyq. Múmkindigi shekteýli adamdar úshin de arnaıy daýys berý oryndary jasalǵan. Qysqasy, barlyǵy eskerilgen. Tyńǵylyqty daıyndyq júrgizilgen. Jergilikti, sheteldik baıqaýshylarmen de tildestik. Olar da saılaýdyń barysyna oń baǵa berdi. Sondyqtan saılaý demokratııalyq jaǵdaıda ótti dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
Qazaqstan bul saılaý arqyly demokratııaǵa qaraı úlken qadam jasady. Bul jaǵdaı demokratııa jolyna endi túsken ózge memleketterge úlgi bolary daýsyz.
Tyńǵylyqty daıyndalǵan
Evgenıı ShEVChENKO,
Ýkraına Joǵary Radasynyń depýtaty,
«Ýkraına-Qazaqstan» parlamentaralyq yntymaqtastyq tobynyń jetekshisi:
– Qazaqstandaǵy Parlament Májilisi depýtattarynyń saılaýyna táýelsiz baıqaýshy retinde qatysý – biz úshin úlken abyroı. Qazaqstan bizdi ádettegideı jyly qabyldady. Jergilikti halyqtyń da Ýkraınaǵa degen qurmetin baıqadyq.
Birneshe saılaý ýchaskesin aralap shyqtyq. Jalpy alǵanda Qazaqstandaǵy demokratııalyq prosestiń qundylyqtary joǵary. Saılaý ýchaskelerine kirip-shyǵý boıynsha eshqandaı shekteý joq. Adamdardyń da eldiń saıası ómirine jaýapkershilikpen qaraıtyny baıqaldy. Muny daýys berýge aǵylǵan halyqtyń nópirinen-aq ańǵardyq. Ádette saılaýdyń alǵashqy saǵattarynda mundaı belsendilik óte sırek oryn alady.
Biz Qazaqstanǵa beısenbi kúni, ıaǵnı 7 qańtarda keldik. Juma kúngi úgit-nasıhat jumystaryn baqylaýǵa tyrystyq. Úgit-nasıhat naýqanynyń sońǵy kúni bolǵan soń ba, Nur-Sultan qalasynyń kóshelerinen anaý aıtqandaı belsendilik baıqalmady. Jergilikti telearnalardy qarap úlgermedik. Tynyshtyq kúninde de tıisti talaptardyń oıdaǵydaı saqtalǵanyna kýá boldyq. Ýkraınada tynyshtyq kúniniń ózinde astyrtyn úgit-nasıhat jumystary jalǵasyp jatady. Qazaqstanda mundaı jaǵdaıdy kórmedik. Jalpy, qazaqstandyqtar – tártipti, jaýapkershilikti joǵary qoıatyn halyq. Bul qasıetterdi kez kelgen isten baıqaýǵa bolady. Bul jaqsy, árıne. Qazaqstan halqynan alatyn úlgi-ónegeniń biri osy.
Saılaý ýchaskeleriniń birinde reseılik baıqaýshylarmen kezdesip qaldyq. Olar da saılaý barysynyń zań buzýshylyqtarynsyz ótip jatqanyn aıtty.
Iá, áleýmettik araqashyqtyqty saqtaý boıynsha kishigirim kemshilikterdi kórdik. Biraq buǵan túsinistikpen qaraý kerek jáne mundaı kemshilikter saılaýdyń ótý barysyna eshqandaı kedergi keltirgen joq. Atap óterligi, memleket esebinen saılaýshylardyń bárine betperde men qorǵanysh qolǵaptary usynyldy. Bul Qazaqstannyń saılaýǵa tyńǵylyqty daıyndalǵanyn kórsetedi.
Jastar belsendilik tanytty
Tomash LENS,
Polsha Seımi depýtaty, «Azamattyq platforma» partııasynyń ókili:
– Saıası dodaǵa Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrliginiń shaqyrýymen keldim. Nur-Sultan qalasyndaǵy birneshe saılaý ýchaskesine bardym. Saılaý ýchaskeleri ashylǵan alǵashqy saǵattarda-aq halyqtyń belsendiligi erekshe baıqaldy. Ásirese, jastardyń belsendiligi súısintti. О́ıtkeni «jastar saıasatqa qyzyqpaıdy» degen áńgime bar. Qazaqstan jastary osy tujyrymdy teriske shyǵarǵandaı. Olardyń saıası belsendiligi tym joǵary. Demek, olar eldiń bolashaǵyna úlken jaýapkershilikpen qaraıdy.
Bıylǵy Parlament saılaýynyń qazaqstandyqtar úshin mańyzy joǵary. О́ıtkeni saılaýǵa 5 saıası partııa qatysty. Bilýimshe, tizimde de jańa esimder kóp.
Taǵy bir ańǵarǵanym – qazaqstandyqtardyń saılaýǵa úlken jaýapkershilikpen qaraýy. Bıylǵy saılaýda qazaqstandyq baqylaýshylardyń sany óte kóp. Ár ýchaskede ár partııanyń ókili saıası dodany baqylap otyrdy. Bul halyqtyń saıası belsendiligin kórsetedi. Árıne, COVID-19 pandemııasyna baılanysty shetelden kelgen baıqaýshylardyń sany azdaý boldy. Dese de, jergilikti baqylaýshylardyń ózi jaǵdaıdy muqııat nazarda ustady.
Joǵary deńgeıde uıymdastyrdy
Voıteh FILIP,
Cheh Respýblıkasy Parlamenti depýtattar palatasy Tóraǵasynyń orynbasary:
– Halyqaralyq baıqaýshy retinde Qazaqstanǵa alǵash ret kelip otyrǵan joqpyn. Sondyqtan Qazaqstannyń mundaı saıası dodalardy joǵary deńgeıde uıymdastyratynyn jaqsy bilemin. Birneshe saılaý ýchaskesin aralap, osyǵan taǵy bir márte kóz jetkizdim. Aralap shyqqan saılaý ýchaskelerinde eshqandaı zań buzýshylyqtar tirkelgen joq. Saılaýshylardyń da belsendiligi joǵary. Tańerteńnen beri tańdaý jasaýǵa aǵylǵan jurtty kórip súısindik. Sondaı-aq saıası partııalardyń belsendiligin de atap ótýge tıispin. Partııalardyń múddesin qorǵaıtyn jergilikti baıqaýshylar saılaýdyń ótý barysyn muqııat baqylady.
Demokratııa jolyndaǵy mańyzdy qadam
Týgrýl ChAMASh,
Túrkııa Respýblıkasy qorshaǵan orta jáne ýrbanızasııa mınıstrliginiń keńesshisi, táýelsiz sarapshy:
– Qazaqstandaǵy saılaýdy baqylaý múmkindiginiń týǵanyna rızamyn. О́ıtkeni bul eldegi jaǵdaıdyń bárin jiti nazarda ustaımyz. Bıyl Qazaqstannyń Táýelsizdik alǵanyna – 30 jyl. Osy ýaqyt aralyǵynda Qazaqstan ózin qýatty memleket retinde tanytty. Eldiń damýyna baǵyttalǵan reformamalardy sátti jalǵastyryp keledi. Bul rette, Qazaqstan turaqtylyq pen damý turǵysynan kóp elge úlgi bolyp otyr. Qazaqstan demokratııa jolynda mańyzdy qadamdar jasaýda. Sonyń bir dáleli – biz baqylaǵan saılaý. Baýyrlas memleket osy saılaý arqyly aldaǵy jyldardaǵy damý baǵdaryn aıqyndap almaq. Aıtpaqshy, jýyrda respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasyn oqydym. Prezıdenttiń maqalasynan Qazaqstannyń qandaı joldan ótkenin ańǵarýǵa bolady jáne bul el barlyq salada tabysty damyp keledi. Biz Qazaqstannyń ár jetistigine qýanamyz.
О́zge elderge úlgi boldy
Fýlfıo MARTÝShELLO,
Eýropalyq Parlamenttiń depýtaty (Italııa):
– Batys elderi úshin Qazaqstan strategııalyq memleket. Sondyqtan bul eldegi qoǵamdyq-saıası prosesterdiń bári Eýropa úshin aıtarlyqtaı mańyzǵa ıe. Parlament Májilisi depýtattarynyń saılaýyna da kári qurlyq elderi kóz tigýmen boldy.
Saıası shara kúni birneshe saılaý ýchaskesine bardym. Meniń esebimshe, ondaǵy saılaýshylardyń deni túske deıin daýys berip úlgerdi. Halyq saılaýǵa erikti túrde qatysty. Bul olardyń bolashaq aldyndaǵy jaýapkershilikti jete sezingeni ekeni anyq. Sondaı-aq saılaýshylardyń kóptep kelýi halyqtyń pandemııadan keıin qalypty ómirge túse bastaǵandyǵyn kórsetedi.
Qazaqstandaǵy saılaý kúrdeli kezeńde ótkeni belgili. Soǵan qaramastan qaýipsizdik sharalary qatań saqtaldy. Esikten kirgennen adamnyń qyzýyn ólsheıdi, áleýmettik araqashyqtyq saqtalady, qoldy dezınfeksııalaýǵa bolady. Saılaý ýchaskelerindegi qyzmetkerler men saılaýshylar arasyndaǵy araqashyqtyq ta normaǵa saı. Sondyqtan saıası shara joǵary deńgeıde uıymdastyryldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Eýropa elderi qazirgideı almaǵaıyp kezeńde saılaý ótkizý kerek pe, kerek emes pe dep bas qatyryp otyrǵanda, Qazaqstannyń mundaı batyl qadamǵa barýy ózge memleketterge úlgi bolǵany daýsyz.
Ańǵarǵanym, kandıdattardyń ishinde jastar men áıelder basym eken. Menińshe, bul da jaqsylyqtyń nyshany. Olardyń eldiń qoǵamdyq-saıası ómirine aralasýy – tyńnan qosylǵan kúsh.
Qazaqstan halqynyń saılaýdaǵy belsendiligi joǵary. Sózim dáleldi bolýy úshin birneshe mysal keltireıin. Men saılaý ýchaskelerine barǵanda eń aldymen saılaýshylarmen tildesemin. Sosyn baryp uıymdastyrýshylarǵa jaqyndaımyn. Máselen, Nur-Sultan qalasynyń turǵyny, orta jastaǵy áıel adam saılaý ýchaskesi ashylmaı turyp, daýys berýge kelgen. Taǵy bir Qazaqstan azamaty saılaýǵa qatysý úshin Ystanbuldan ushyp kelipti. Árbir adam osyndaı jaýapkershilik tanytýy kerek. Qazaqstandaǵy saılaýǵa baıqaýshy retinde qatysqanymdy maqtan tutamyn.
Jaqsy áser qaldyrdy
Mıhaıl KORB,
Estonııa Parlamentiniń depýtaty, Estonııa Ortalyq partııasynyń Bas hatshysy:
– Estonııada saılaýshylar eki túrli ádispen daýys beredi. Iаǵnı saılaý ýchaskelerine kelý arqyly tańdaý jasaýǵa bolady jáne elektrondy túrde daýys berý múmkindigi bar. Árkim jaǵdaıyna qaraı eki ádistiń birin tańdaıdy. Qazaqstanda daýys berý úshin saılaý ýchaskelerine barý kerek. Kúnniń salqyndyǵyna qaramastan Nur-Sultan qalasynyń turǵyndary saılaý ýchaskeleri ashylǵan sátten bastap birinen soń biri kele bastady. О́z basym mundaı belsendilikti kútken joq edim.
Jalpy alǵanda, Qazaqstandaǵy saılaý jaqsy áser qaldyrdy. Biz birneshe saılaý ýchaskesine bardyq. Jalpy, kartınany kóz aldymyzǵa elestetý úshin osynyń ózi jetkilikti boldy. Saılaý tehnıkalyq turǵydan minsiz uıymdastyrylǵan. Árıne, pandemııa jaǵdaıynda mundaı aýqymdy sharany ótkizý qıyn. Soǵan qaramastan Qazaqstannyń jaýapty mindetti oıdaǵydaı atqarǵanyna kýá boldyq. Máselen, kireberiste dene qyzýynyń ólshenýi, araqashyqtyqtyń saqtalýy, baıqaýshylarǵa jaqsy jaǵdaıdyń jasalǵany, bári-bári tánti etti. Baıqaýshylarmen de tildestik. Olardyń tarapynan syn-eskertpeler aıtylǵan joq.
Saılaý ýchaskeleri tyńǵylyqty daıyndalǵan. Mán berýge turmaıdy-aý delingen jaǵdaılardyń bári eskerilgen. Saılaý komıssııasynyń ókilderi jyly qarsy aldy, suraqtarymyzǵa da tolyq jaýap berdi. Sondyqtan Qazaqstandaǵy saılaýǵa joǵary baǵa berdim.
Eshqandaı zań buzýshylyq bolǵan joq
Bermet Dúıshenbıeva,
TMD mıssııasynyń baıqaýshysy, Qyrǵyz Respýblıkasynyń ókili:
– Biz Almatyda tańǵy saǵat 7-den bastap, ýchaskeleri ashylǵan sátten beri júrmiz. Saılaý barysynda 6 ýchaskede boldyq, brıfıngten keıin ýchaskelerdi taǵy da aralaımyz. Baqylaý prosedýrasy kezinde eshqandaı zań buzýshylyqtardy kórmedik. Jalpy, daýys berý tııanaqty ótýde, saılaýshylardyń belsendiligi baıqalady. О́zimiz monıtorıng júrgizgen barlyq ýchaskelerde saılaý prosesiniń ınklıýzıvtiligi saqtaldy, ıaǵnı barlyq jerde múgedekterge arnalǵan pandýstar, shaqyrý núkteleri bar. Sonymen qatar jergilikti, qoǵamdyq baıqaýshylardyń, saıası partııalar baıqaýshylarynyń ókilderin de kezdestirdik. Jalpy, daýys berý óte sabyrly ótýde.
Saılaý ýchaskeleri komıssııalary músheleriniń jáne saılaýshylardyń barlyq sanıtarlyq normalary qatań saqtalǵanyn kózimiz kórdi.
Daıyndaǵandar
Farhat QAIRATULY,
Abaı AIMAǴAMBET,
«Egemen Qazaqstan»
