Bizdiń bul pikirimizdi alpaýyt IT-kompanııalar áldeqashan moıyndap qoıǵan. Esterińizde bolsa, 2019 jyly da osyndaı talpynys jasalǵan-tuǵyn. Sol kezde Ulttyq qaýipsizdik komıteti aqparattyq kıberqaýipsizdikti qamtamasyz etý maqsatynda elde qaýipsizdik sertıfıkatyn qoldaný boıynsha synaq júrgizilgenin, synaq nátıjesinde kıbershabýyldarǵa tótep beretin júıe qurylǵanyn habarlady. Biraq atalǵan jańashyldyqty Google, Mozilla sekildi BigTech ókilderi synap, qazaqstandyq sertıfıkatty qara tizimge engizdi.
Google, Mozilla, Apple kompanııalarynyń aıtýynsha, mundaı sertıfıkatty ornatý bılikke qurylǵy ıesiniń búkil maǵlumatyn deshıfrleýge, oqýǵa, ózgertýge, akkaýntynyń aqparaty men parolin bilýge múmkindik beredi. Mıchıgan ýnıversıtetiniń Censored Planet jobasy 2019 jyly qazaqstandyq qaýipsizdik sertıfıkatynyń jilik-jiligin shaǵyp, búkil málimetti tekserip shyqqan edi. Olardyń keltirgen derekterine saı, sertıfıkat 37 saıttyń málimetin «qoldy» etýge arnalyp jasalǵan kórinedi. Olardyń qatarynda Gmail, YouTube, Google Docs, Allo, Google Translate sekildi Google kompanııasynyń ónimderi, Facebook, Instagram, VKontakte, Mail.ru tárizdi áleýmettik jeliler bar. Iаǵnı sertıfıkat avtorlary qoldanýshynyń búkil málimetin bilip otyrý múmkindigi mol.
Elordada kıberjattyǵýǵa arnalǵan baspasóz jıynynda Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi Aqparattyq qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Rýslan Ábdiqalyqov atalǵan máselege toqtalǵan-dy. Onyń aıtýynsha, qazaqstandyq sertıfıkattyń shetelde moıyndalmaýynyń saıası astary bar. Degenmen, joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, qazaqstandyq sertıfıkat pen Google, Mozilla kompanııalarynyń sertıfıkattarynyń arasyndaǵy uqsastyq ataýynda ǵana, al aıyrmashylyq jer men kókteı. Bizdiń tehnologııa málimetti deshıfrleýge, oqýǵa arnalsa, IT-kompanııalardyń sertıfıkaty shıfrleýge, málimetti barynsha eshkimge kórsetpeý maqsatynda jasalǵan. Bul – birinshiden. Ekinshiden, Google de, Facebook te, Apple de – óz eliniń bıligine baǵynbaıtyn derbes korporasııalar. Byltyr resmı Vashıngton atalǵan kompanııalardy tizgindeý bylaı tursyn, IT salasyna qatysty reglamentterdi engize almaı ábden qınalǵany esimizde. Onyń ústine, Google de, Facebook te, Apple de qoldanýshylardyń jeke qaýipsizdigin saqtaýǵa qatty mán beredi. Úshinshiden, eshqandaı eldiń ınternet júıesi qaýipsiz emesin taıaýdaǵy SolarWinds kompanııasyna jasalǵan hakerlik shabýyl dáleldedi. Esterińizde bolsa, reseılik hakerler SolarWinds-diń baǵdarlamasyna troıandyq vırýs engizip, AQSh-tyń birqatar memlekettik mekemesiniń derekterin qoldy etken-di.
Aıtpaqshy, joǵaryda atalǵan brıfıngte qazaqstandyq sertıfıkatta MITM (man-in-the-middle – ortadaǵy adam) tehnologııasy qoldanylǵany aıtyldy. Atalǵan tehnologııa boıynsha sertıfıkat qoldanýshy trafıgin oqıdy. Iаǵnı parolin, kirgen saıttaryn, áleýmettik jelidegi hattaryn, messendjerlerdi, bank akkaýnttaryn, ınternet arqyly jibergen faıldaryn kóre alady.
Demek, alda-jalda hakerler mınıstrlik usynǵan sertıfıkatty buza qalsa, búkil qazaqstandyqtyń jahandyq jelidegi málimeti, jeke derekteri men parolderi zııankesterdiń qolyna túsetini aıtpasa da belgili. Sondyqtan búkil halyqtyń ınternettegi málimetin oqıtyn tehnologııa qaýipsizdikti arttyrmaıdy, kerisinshe qaýipti kúsheıtedi. Bul tehnıkalyq jaǵy.
Al moraldyq turǵyda kelsek, ınternettegi derekterdi shekteý, olardy túzetý, ózgertý sóz bostandyǵyna jasalǵan qastandyq. Ata zańymyzda senzýraǵa tyıym salynǵan. Biraq qaýipsizdik sertıfıkaty senzýranyń naǵyz ózi bolyp tur. Árıne, mınıstrliktegiler tek zııandy saıttarǵa ǵana tyıym salynatynyn aıtatyny túsinikti. Biraq bizdiń tehnologııa keı saıttardaǵy málimetterdi oqýǵa arnalǵanyn eskersek, oǵan sený qıyn.
Memleket basshysy «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn usynǵany esimizde. Halyqtyń muń-muqtajyn tyńdap, talap-tilegin oryndaýǵa tıis bul bastamany keı sheneýnikter keri túsindi me belgisiz, áıteýir qaýipsizdik sertıfıkaty Ulttyq qaýipsizdik qyzmetin ınternetti estıtin, oqıtyn, tekseretin organǵa aınaldyratyn túri bar.
