Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Solardyń bir legi taqyryp aıasy jaǵynan halyqtyń tarıhı qasiretterine, avtordyń óz taǵdyryna baılanysty aıtyla kelip, zamananyń syry, eldiń muńy retinde óner týyndysy bolyp shyrqalady. Buǵan Shaltabaıdyń «Meniń atym Shaltabaı», Kenen Ázirbaevtyń «Kók sholaq», «Boztorǵaı», «Bulbul», Qapezdiń «Dúnıe-aı», «Aıhoı», «Merki», Tańjaryqtyń «Amandasý» sııaqty ánderin jatqyzýǵa bolady.
Bul ánder óziniń ishki psıhologııalyq ıirimimen, fılısofııalyq oı ózegimen, óleń mátinderiniń án áýenimen qabysyp, birlik taýyp, halyq kóńiline jol tabady.
Professor A.Jubanov «Kóksholaq» ánin Jetisýdyń dástúrli halyqtyq ıntonasııa negizinde shyqqanyn aıtsa, «Bulbulda» basqa bir qadam bar ekenine nazar aýdarady da: «Basynda Kenen birneshe ustamdy, sabyrly, sazdy notalar arqyly ishtegi sherin shyǵaryp alǵandaı, tek sodan keıin ǵana sózge baǵynǵan. Qysqa áýendik mýzykalyq sóılemder arqyly oıyn aıtady. Sondaı-aq, «Alataý ańsadym-aý..» dep bastalatyn qaıyrmasynda da úlken dálel bar. Kenenniń ol bir kezdegi tvorchestvolyq týyndylarynyń ishinde «Bulbul» mýzykalyq tiliniń anyqtyǵynan, baısaldylyǵynan, yrǵaqtyń jan-jaqtylyǵynan erekshe oryn alady dese bolady», deıdi. Shynynda da, Kenenniń «Bulbuly» ózi taqyryptas Jetisý án ónerindegi shoqtyǵy bıik shyǵarma ekendiginde daý joq.
Jetisý avtorlyq án ónerinde lırıkalyq motıvter de jetkilikti. Bul taqyryp aıasynda Pyshan Jálmendeulynyń (1884-1921) «Qaısha», Moshanuly Sádiqojanyń (1917-1946) «Ahaý, aıym», Usauly Saýytbektiń (1818-1931) «Aqbópesin» jatqyzýǵa bolady. Bul ánder jastyq, mahabbat máselelerin sıpattaıdy, bárine ortaq túp qazyq – jigitterdiń súıgen qyzdaryna degen sezimi, saǵynysh sazy bolyp tógiletindegi.
Jetisýdyń avtorlyq án óneri muragerleriniń báriniń shyǵarmashylyǵyn baıandaý kóp qıyndyq týdyratyndyqtan, biz solardyń ishinen óz ǵasyrymyzdyń bederinde ómir keshken birnesheýine toqtalsaq.
Qapez Baıǵabyluly 1896 jyly Almaty oblysy, Kegen aýdany, Toǵyzbulaq óńirindegi Aqtoǵaı boıynda dúnıege kelgen. Ákesi Baıǵabyl orta sharýa, moldadan oqyp qara tanyǵan, kózi ashyq adam bolǵan. Qapez mańdaıy kere qarys, shash qoımaıtyn, qyr muryndy, orta boıly, ashań júzdi, aryqtaý, at jaqty jáne jutqynshaǵy dóńkıip syrtqa teýip turatyn adam bolǵan.
Ystanbulda oqyp kelgennen keıin halyq arasynda qyzmet isteıdi.
Qapez jastaıynan ónerge qushtar bolyp ósedi. Jambyl, Kenen, Bóltirik, Júsipbekqoja, Alban Asan, Qulanaıaq Qulmambet, Shaltabaı Alparuly, Ájek Myrzauly, kúıshilerden Meıirman Qojeke Nazaruly, Meńdeke, Bekmuhanbet balasy Omarhandar shyǵarmalarynan tálim alady.
Kódek Maralbaıuly, Maıly Ormanuly, Júsipbek Shaıhyslamuly, Káriboz Qaqjaruly Qapezdiń zamandastary bolsa, Nuraqyn Qasymbekuly, Sádiqoja Moshanuly, Beısenbaı Yrtaıuly onyń ónerdegi, óleńdegi shákirtteri.
О́miriniń kóbi aǵartýshylyqpen ótken Qapezdiń el arasynda kóp taraǵan óleńderi men ánderi stalındik repressııa jyldarynan bastap aıtylmaı qalady da, kóbi umytylady. Búginderi «halyq áni» atalyp júrgen keıbir ánderi Qapezdiki degen boljamdar bar.
Qapez ánderiniń negizgi taqyryby – halqymyzdyń 30-jyldar ishindegi qasireti men taǵdyry. Mysaly, «Aıhaıda» asharshylyq jyldarynyń bolmysy shyndyq turǵysynan kórinis tabady. Án sol bir jyldardaǵy jetim, jesir, jetimektiń saban arasy men sur tyshqan ininen dán izdegen aıanyshty da múshkil halin kóz aldyńa elestetip, ótkenge zer saldyrady, oıǵa qaldyrady, el taǵdyryna degen alańdaýshylyqty týdyrady. Al «Qapez áni» bolsa, ánshiniń óz taǵdyryn arqaý etken. Bul – 1937 jyly aıdalyp bara jatqanda shyqqan án. Ánde ánshiniń elim dep soqqan júrek lúpili, jazyqsyz jabylǵan jala, óz urpaǵyna degen ákeniń ystyq yqylasy, týǵan jerge degen súıispenshilik – bári-bári aıqyn kórinis tapqan.
«Merki» – Qapez Baıǵabylulynyń ózin, el men jerin tanystyrǵan án. Taqyryby jaǵynan bul án de joǵaryda aıtylǵan ándermen mazmundas.
Qapez ánderiniń negizi dástúrli halyq ánderi men avtorlyq ánderdiń arasyn jalǵastyryp turǵan keremet bir altyn aralyq sııaqty áser qaldyrady. Sebebi, bul ánderdiń óleńinde de, mýzykalyq áýeninen de jańalyqtyń lebi esip turady.
Qapez ánderindegi jańalyqtyń lebi nede?
Birinshiden, Qapez el aralap, jurt kórip, Ystanbulda oqydy. Ekinshiden, ol – jańasha saýatty ári bilimdi adam. Úshinshiden, Keńes ókimetiniń qyzmetkeri – bilim men mádenıet salasynyń bilikti mamany.
Mine, osy jaǵdaılar Qapezdiń án ónerin bizdiń qazirgi án mádenıetimizge sózsiz jalǵastyrady.
Jetisý án óneri muragerleriniń eleýli ókilderiniń taǵy biri – Sádiqoja Moshanuly (1917-1946).
Sádiqoja Moshanuly – Almaty oblysy, Uıǵyr aýdanyndaǵy Ketpen taýynyń eteginde dúnıege kelgen. Ol – jasynan ánshi atanǵan ári sýyryp salma aqyndyǵymen de, jyr-dastandardy jyrlaǵan jyrshylyǵymen de halyq jadynda qalǵan, az ǵumyr keshse de, sońyna óshpes mura qaldyrǵan talant ıesi.
Sádiqoja qazaq óneriniń altyn qoryna qosylǵan «Sary bıdaı», «Eı, ahaý», «Ahaý, aıym», «Saǵynsań qalqa, óziń kel», «Aq qaz ediń», «Ýgáı-aı» sekildi qaıtalanbas ánderdi dúnıege ákeldi.
Sádiqoja 1931 jyly kollektıvtendirý saıasatynyń yqpalynan eriksiz Qytaıǵa aýǵan týǵan-týystarymen birge jat jerge qonys aýdaryp, sol jaqta 1946 jyly súzek aýrýynan qaıtys bolady. Súıegi Qulja qalasynyń soltústigindegi taý silemindegi Bilikshi degen jerde jatyr.
Baspa betin kórgen keıbir materıaldarǵa qaraǵanda, Sádiqojanyń qaıtys bolǵan jyly, jasy týraly biraz kereǵar pikirler barshylyq.
Sádiqoja ánderiniń kóbi – ǵashyqtyq, súıispenshilik taqyrybyna arnalǵan lırıkalyq ánder.
«Ahaý, aıym», «Ahaý, qalaýlym-aı» ánderin bizge jetkizýshi – áıgili ánshi Dánesh Raqyshev. Alǵashqysy Q.Alpysbaevtyń aıtýymen tuńǵysh ret notalyq nusqasy «Jetisý áýenderi» (1998 j.) jınaǵynda berilgen.
«Sary bıdaı» ánin jetkizýshi – ózi de ánshi, úlken ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qunypııa Qojahmetuly Alpysbaev. Endi soǵan az-kem toqtala keteıik.
«Jaqynda elý jyldan soń bas qosyp, Almatyny ánge bólegen qyzyqty sátti qaıyra bastan keshtik. Qunypııany qolqalap, sál syrqattanyp júrgenine qaramastan, «Sary bıdaıdy» saldyrdyq. Saǵynyp qalyppyz saǵynyshty ándi, qosyla shyrqap, shýaqtanyp qaldyq. Osynaý názik ıirimdi ánniń avtory ánshi-kompozıtor, Qunypııanyń týystas atasy Sadyqoja Moshanuly ekenin de keıin bilip, talaıly taǵdyryna tanys boldyq. Qazan aıynda Jetisý óńiri onyń 100 jyldyǵyn atap ótti. Kóne Ketpenniń boıy ánmen árlendi.
...Ádebıettiń materıaly – sóz óneri. Sóz óneriniń ǵylymı maıdany – ádebıettiń úsh teginiń kórkemdik-ıdeıalyq deńgeıine baǵa berý. «О́leńge árkimniń de bar talasy» dep abyz aqyn jazǵandaı, ádebıetke qazaq balasynyń talasy bar. Biraq olardyń da tańdamalysy, tanymdysy, ádebı júginiń qarymdysy jáne bar. 1974 jyly Qazaq Ulttyq Ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetin bitirip, arman jolynda jan-jaqqa tarap ketkende, sońǵy keshtegi qoshtasý dastarqanynda «Sary bıdaı» ánin sońǵy ret shyrqaǵan, qońyr dombyrasyn qushaqtap, kózinen jasy monshaqtap, restorannyń aldynda jalǵyz qalǵan Qunypııa dos ol kezde ádebıettiń ǵylymı ortasyna dendep ketetinin ózi de bilmegen de bolar. Quqań oqý bitirgesin ózine bilim bergen Ýnıversıtetinde qyzmetke qaldy, osyndaǵy kásipodaq komıtetiniń belsendisi bolyp alǵashqy eńbek jolyn bastady. Týǵan eldiń ǵajaıyp ánderi jas ǵalymnyń rýhanı deńgeıin kóterip, kópke tanytyp, kórkem ádebıettiń jolyna saldy. Keshegi náýbet jyldarda keńestik zulmattan bas saýǵalap, taý asyp, armanda qalǵan alys jerge qonys aýdarǵan Qunypııanyń ata-anasy 1956 jylǵy jylymyq kezinde atakúldikke at baılap, oshaǵyn tutatty. Jeti jasqa kelip, bilimniń aýylyna ańsary aýǵan Quqań týǵan eliniń tuńǵyshyndaı bolyp mektepke bardy. Ultymyzdyń talaı zııaly da zerdeli, talantty da talǵamdy túlekterin ushyrǵan Almatydaǵy ataqty №12 mektepti bitirgen Qunypııamen bizdiń jolymyz 1969 jyly osylaı toǵysqan bolatyn. Dunǵana dalasyndaǵy dýmandy kúnderde ol bizge Jetisý án mektebiniń týyndylaryn jetkizip, halyq ánderiniń qasıetin tanytty. Sonyń ishinde óziniń ósken jeri Ketpenniń aty atalatyn «Sary bıdaı» áni onyń án ónerindegi pasportyndaı bolyp, kóńil paraǵynda mórlendi», dep jazady belgili aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty О́tegen Oralbaıuly «Án men ádebıet nemese «Sary bıdaı» ániniń saǵynyshy týraly syr men symbat» atty maqalasynda («Bairaq.kz», 30 qazan 2019 j.).
Án mátini alǵash ret «Qazaq ánderiniń antologııasyna» engen. Sonymen qatar «Jetisý áýenderi» atty jınaqta tuńǵysh ret jarııalanǵan (1998 j.).
Keıbir ánshilerimizdiń án mátinin bura tartyp, «Bizdiń aýyl Qazyǵurttyń eteginde» degen sııaqty buzyp aıtyp júrgenin estip qalamyz. Bul durys emes. Tipti ánge, ánshige jasalǵan qııanat ekeni sózsiz.
Ánniń týý tarıhy jaıly Qýanııaz Buqyjanuly qarııa bylaı deıdi: «Sary bıdaıdy» Sádiqoja baýyrym Ábzelhanǵa, tek soǵan arnap shyǵarǵan. Basqa eshkimge arnamaǵan. О́ıtkeni Sádiqoja salt-sanasy qalyptasqan, shyjym jibi úzilmeıtin qazaq aýylynyń balasy. Bul án qos ǵashyqtyń súıispenshiligin beıneleıtin sıqyr dúnıe emes pe?! Endeshe, ony aıtpaý, saǵynysh sátterin eske almaý múmkin emes qoı. О́z jerimizge, Ketpenge kóship kelgennen keıin de Sádiqojanyń osy ánin yńyldap aıtatyn edim», dep eske alady.
Ándi tyńdaǵanda sezimtal júrek shirkin, birde shalqyp, birde tylsym tuńǵıyqqa batqan sátterde eljireı emingen ár yrǵaqtan syr izdep, kókke qalyqtaǵandaı kúı keship, asyp-tasyp otyrasyz. Joǵyna ynty-zary aýyp, súıiktisin yntyǵa izdegen jan ǵana úzilip túsip, sondaı bir jumbaq kúı, tosyn hal keshse kerek.
Án mátinindegi alǵashqy eki jol men keıingi eki jol ánniń óleńdik oıyn tereńdetip, áýenniń áserin arttyryp tur. Onyń adal oı, ińkár sezim ekenine senbeı kórińiz.
Sazger-ánshiniń «Eı, ahaý» ánin jetkizýshi de Qýanııaz Buqyjanuly, oryndaýshy Qunypııa Alpysbaev jetpisinshi jyldary efırge shyǵarǵan. Mátini qazaq áýenderiniń antalogııasyna engen (1990 j). Notasy Qunypııa Alpysbaevtyń oryndaýynda «Jetisý áýenderi» jınaǵynda jarııalanǵan.
Qýanııaz Buqyjanulynyń estelikterine qarap ánshiniń sal-serilerdiń sońǵy sarqyty ma degen oıǵa qalasyń. Estelik bylaı aıtylady: «О́ń-túsi qara tory, uzyn boıly, sylyńǵyr jigit edi... Shashyn ustaramen typ-tyqyr qyp alǵyzyp tastaıtyn. Basyna kıetini aq qalpaq. Onysy ózine sulýlyq berip, jaqsy jarasar edi. Symynyń (shalbarynyń) etegin jaıyp jiberip, shashaqtatyp qoıatyn».
Al Qapez ben Sádiqojanyń ánderin salystyryp qarasaq, ekeýi bir-birine qarama-qarsy bolyp keledi. Muny júrgen ortasynyń da áseri bolar dep oılaımyz. Qapezdi alyp qarasaq, onyń Ystanbulda oqyǵandyǵy, óte bilimdi halyq aǵartýshysy, basqa ulttarmen kóp aralasqanynyń áseri bolar, ánderinde, joǵaryda aıtqanymyzdaı, jańa bir lep bar – osy zamanǵy án-ónerimizdiń bastaýy sekildi. Qapez ánderine tán qasıet – lırıka. Sádiqojany alyp qarasaq, naǵyz qazaqı ortada júrgenin ánderinen-aq baıqaýǵa bolady.
Sádiqoja ánderin halyq ánderimen baılanysty dedik. Án ıirimderinen aqyndyqtyń lebi esedi. Qýanııaz qarııanyń aıtýyna qaraǵanda, Sádiqoja shalbarynyń etegin kesip, shashaqtap jaıyp jiberýiniń ózi sal-seriliktiń belgisi emeı, nemene?!
Sádiqojanyń sońyna qaldyrǵan murasy atalǵan ánmen shektelip qalmaıdy. Týma daryn, talant ıesi taǵy da birneshe ánder men aıtys óleńderin qaldyrǵan.
Jazgúl DANYLBAEVA,
dástúrli ánshi
