Atalmysh jıhazdardyń murajaıǵa kelýine belgili etnograf, memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́zbekáli Jánibekov sebepker bolǵan eken. Sol kezde Torǵaı oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy qyzmetin atqaryp turǵan qaıratker 1973 jyly mádenıet oshaǵynyń ashylýyna tikeleı yqpal etip, mýzeı múlikteriniń basyn quraý úshin kóp eńbek sińirgeni belgili.
Al atalmysh asadal men aǵash tósektiń tarıhy jaıynda keıinirek О́zbekáli aǵamyz: «Bulardy mýzeıge alǵyzýdyń ózi ońaıǵa soqqan joq edi. Olar Amangeldi sarbazdarynyń attaryn baqqan, batyrdyń qolbalasynyń múlki bolatyn. Aýpartkom hatshysy Q.Almatov arqyly suratqanymda, onyń jesiri «qarań qalǵyrlap» mańyna jýytpapty. Jolym túsip Torǵaı poselkesine ózim kelgende, Almatov meni «jaman sóz aıtyp qalsa, uıatqa qalasyz» dep ol áıelmen jolyqtyrǵysy kelmese de, amalsyzdan ertip barýǵa májbúr boldy. Meni mashınaǵa qaldyryp ózi úıge súńgip ketti. Bir eki mınýt ótpeı-aq, bir áıel dalaǵa shyǵyp maǵan qarady da, úndemesten qaıtadan úıine kirip ketti. Men de ile-shala úıine engende áıel tósek aǵashtyń janynda kózine jas alyp tur eken. – Siz meni aıypqa buıyrmassyz, – dep bastady ol sózin, osy tósekte shalym tórt jyl jatqan edi. Budan bes jyl buryn dúnıe saldy. Onyń kózindeı bolyp qalǵan múlkimdi qalaı qıyp bereıin. Áıtse de qaraǵym «el úshin» degen ekensiń, ala ǵoı. Biraq ornyna jyltyratylǵan bir shkaf, bir tósek alyp bersin. Men bolsam, erteńge qaldyrsaq aınyp keter dep, magazınnen suraǵanyn dereý satyp alyp kelýdi ótindim. Ony ákelgen mashınaǵa úıdegilerdi tıep alyp, rahmetimdi aıtyp, kete berdik», – dep jazady.
Shamamen HIH ǵasyrdyń aıaǵyna jatatyn, aty-jóni belgisiz ustanyń qolynan shyqqan bul asadal men tósekaǵash qazaqtaǵy aǵash shekpesiniń buryn esh jerde kezdespegen biregeı úlgisi bolyp sanalady.
– Asadaldyń qapsyrma esiginde oıý jelisinen kún shuǵylasyna malynyp, gúl shoǵy shıyrshyq atyp, kóterilip kele jatqandaı bolyp kórinedi. Munyń máni ustanyń sheksiz qozǵalys, máńgilik ómirdi ǵana emes, álemdegi ózara tepe-teńdik pen úılesimniń rettelgen tártipttegi sheksiz órnegi arqyly beınelegeninde. Sonymen qatar qazaq oıý-órneginde sırek kezesetin, keler urpaqqa baqyt pen jaqsylyq tileýdiń kóne belgisi, ejelden kele jatqan nıet nyshany – qyrǵaýyldyń beınesin paıdalanǵanynda jatyr. Asadaldyń sýyrmalarynda qupııaǵa toly álem keńistiginiń belgisi – sheńber, alys qashyqtyqqa meńzeıtin ersili-qarsyly jol, áýe tolqyny, bult, jańbyr beınelengen. Keńistik belgisi – sheńberge kelip tireletin mazmundyq tutastyqty quraıtyn japyraqtar arqyly dúnıeniń qurylymy, jer betindegi ómir kelbeti kórsetilgen, – deıdi mýzeıdiń ǵylymı qyzmetkeri Terek Raýan.
Mýzeı qyzmetkeriniń túsindirýinshe, asadal – tamaq pen ydys aıaq saqtaýǵa arnalǵan kebeje tektes ydys. Ol myqty ári jeńil aǵashtan jasalady. Aldyńǵy betinde topsamen bekitilgen bir keıde eki jarmaly esigi jáne sýyrmasy bolady. Asadal sándi bolý úshin onyń betin ár túrli boıaýlarmen órnektep syrlaıdy nemese súıekpen órnektep áshekeleıdi. Asadaldyń úıdegi orny qazan-aıaq jaq. Al tósekaǵash – adamnyń jatyp tynyǵýy úshin paıdalanylatyn úı jıhazy. El arasynda «tósekaǵash», «tósaǵash» , «kereýet», al keıbir kórkemdik erekshelikterine qaraı «syrly tósek», «kúmistelgen tósek», «súıektelgen tósek», «oıýly tósek» dep te ataıdy.
Qostanaı oblysy
