Taıaýda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev mańǵystaýlyq qoǵam belsendileri jáne jergilikti ekologtermen kezdesken edi. Kezdesý barysynda Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıtetiniń Ekologııa departamenti ujymyna, sondaı-aq «Qazgıdromet» kásiporny men oblystyq aýmaqtyq orman sharýashylyǵy jáne ósimdikter álemi ınspeksııasyna ekologııa, tabıǵatty qorǵaý máselelerinde jergilikti halyqpen baılanysty kúsheıtýge keńes berildi. Salalyq departament aýa sapasyn áýeden baqylaıtyn ushqyshsyz portatıvti gazoanalızator qondyrǵysyn tanystyrdy. Aldaǵy ýaqytta basqa óńirlerde de lastaýshy óndiris oryndaryn jedel anyqtaý úshin osyndaı quraldar paıdalanylady dep kózdelip otyr.
«Drondar 12 túrli lastaýshy kózderdi onlaın rejimde anyqtaýǵa qaýqarly. Jeti shaqyrym radıýsta, úsh jarym shaqyrym bıiktikke usha alady. Beıne, fotofıksasııa tetikteri qarastyrylǵan. Kóbinese ónerkásip kásiporyndarynyń aýmaǵynda, zaýyttardyń, ken oryndarynyń tóńireginde paıdalanamyz», dedi departament dırektory Rýslan Tókenov.
Bıyl Mańǵystaý oblysynda qorshaǵan ortaǵa zııan keltirgen kásiporyndarǵa 2,8 mlrd teńge aıyppul salynyp, onyń 90%-y óndirilgenin aıta ketken oryndy.
Jergilikti ekobelsendiler vedomstvo basshysyna óńirdegi erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar men ıtbalyqtardy qorǵaýǵa, sol sekildi óndiris kásiporyndaryndaǵy shyǵaryndyny azaıtýǵa baılanysty usynystaryn jetkizdi.
«Ekologııa máselesinde azamattyq belsendilik óte mańyzdy. Tek birlesip, ashyq dıalog arqyly ǵana ózimiz turatyn eldi mekenniń, qorshaǵan ortanyń ahýalyn jaqsarta alamyz», dedi M.Myrzaǵalıev.
Itbalyqtardy qorǵaý – basty nazarda
Jýyrda Aqtaýdaǵy Kaspıı ıtbalyqtaryn zertteý jáne qalpyna keltirý ortalyǵynyń veterınarlary «Qyzyl kitapqa» engen sý sútqorektileri jaraqattanyp, jaǵaǵa shyǵyp qalǵanda kómekke birinshi bolyp keldi. Bul ortalyq jergilikti halyq jáne balyqshylarmen udaıy jumys istep, ǵylymı zertteýler júrgizedi. Mekeme byltyr «Sábı» qaıyrymdylyq qory men «Ortalyq Azııa ekologııalyq zertteýler» ınstıtýtynyń bastamasymen ashyldy. Búginde munda 1 ǵylym kandıdaty, 2 veterınar jáne 1 ınjener qyzmet etip júr.
«Ǵylymı jumystardy jetildire túsýimiz kerek. Jan-jaqty zertteý men Kaspıı ıtbalyǵynyń popýlıasııasyn saqtaý úshin ortalyqtyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jańǵyrtý qajet. Sebebi jedel ońaltý júrgizýge jáne ýaqtyly dıagnoz qoıýǵa qural-jabdyqtar, jyljymaly pýnktter alý kerek», dedi ortalyq mamandary.
Salalyq mınıstrlik atalǵan ortalyqqa kómek kórsetýge daıyn ekenderin jetkizdi.
«О́kinishke qaraı, Kaspıı ıtbalyǵy qazir joıylyp ketýdiń az-aq aldynda tur. Sońǵy jyldary onyń sany
1 mln-nan 100 myńǵa deıin tómendedi. Ázirge turaqty damý traektorııasyna shyqqan joq. Sondyqtan birneshe apta buryn Úkimet sheshimimen «Qyzyl kitapqa» engizildi. Búginde Reseıdegi áriptestermen birge mınıstrlik ıtbalyqtar problemasyn zertteý, azaıý sebepterin anyqtaý boıynsha úlken jumys júrgizip jatyr. Kaspıı ıtbalyqtaryn zertteý jáne qalpyna keltirý ortalyǵy tolyq demeýshiler esebinen jumys isteýde. Mamandarǵa alǵys bildirgim keledi. Biz ortalyqqa kerek jabdyqtarmen qamtý boıynsha qoldaý kórsetýge daıynbyz», dedi Ekologııa mınıstri.
Ortalyq ashylǵaly beri 4 ıtbalyqqa jedel kómek kórsetildi.
«Olar óte álsiz kúıinde tústi. Jaraqattary, synǵan jerleri kóp boldy. Qan qysymdary joǵary, gıpertonııaly, vırýstyq ınfeksııasy bar, qan aınalymy buzylǵan, mılary shaıqalǵan ıtbalyqtar edi. О́kinishke qaraı, olardy qutqara almadyq. Qyrkúıekte bir jasqa tolmaǵan kishkentaı ıtbalyq tústi. Onyń moınyna balyq aýlaıtyn aý ilinip qalǵan eken. Qajetti veterınarlyq kómek kórsetip, sýǵa qaıta jiberdik», dedi ortalyqtyń veterınary Anna Anatolevna.
Ekotýrızmdi damytýǵa qolaıly óńir
Urban Living konsaltıngtik kompanııasynyń ókili, qalalar men qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardaǵy nysandar qurylysy boıynsha arhıtektýra jáne ýrbanıstıka jónindegi sarapshy Rıkardo Marını durys jolǵa qoıylǵan menedjment Bozjyrany saqtap qalýǵa múmkindik beretinin túsindirdi.
«Bozjyra – tek jergilikti halyqty ǵana emes, álem týrısterin qyzyqtyratyn jańa oryn. Biz kórgen taram-taram joldar ekojúıeni buzady. Adamdar oılaryna kelgen baǵytpen qozǵala beredi. Bir aınalyp shyqqanda, plastık bótelkeler men shyny qutylar shashylyp jatqanyn baıqadym. Infraqurylym, kommýnıkasııa jáne aǵartý jumystary tabıǵı baılyqty saqtaýdyń mańyzdy elementteri. Sol sebepti qonaqúıden túsken resýrstardy osy shatqaldy qorǵaýǵa, aǵartý, túsindirý jumystaryna jumsap, ınvestorlar osy sulýlyqty tamashalaýǵa múmkindik beretin jobany qorshaǵan ortaǵa janashyrlyqpen uqypty júzege asyrsa, onda quptaýǵa turarlyq ıdeıa. Adamdar shatqaldyń túbine jaıaý, atpen nemese elektrli kólikpen kelgeni durys. Tipti jaıaý júrse de jerdi jónsiz taptamaýyn qatań baqylaý qajet. Kelgen týrısterge ózin tabıǵat aıasynda qalaı ustaý qajettigin, qoqysty jınap ketýi tıis ekenin túsindiretin nusqama bolsa, durys basqarylsa, álemdegi tabıǵı eskertkishter sekildi Bozjyrany da damytýǵa bolady», dedi R.Marını.
BUU Damý baǵdarlamasynyń Qazaqstandaǵy bıoalýandylyq pen ekojúıeni saqtaý jónindegi jetekshisi Talǵat Kerteshovtiń aıtýynsha, aýmaqqa túsetin rekreasııalyq júktemeni eseptep, normadan asyp ketpeýin baqylap otyrý qajet.
«Jobadan bas tartý da jaǵdaıdy túpkilikti sheshpeıdi. Dúnıe júzinde ekologııalyq týrızm – tabıǵatqa zııan keltirmeıtin týrızmniń túri. Tek kúnine qansha týrıst keletinin esepke alý qajet. Qonaqúı múmkin jol boıynda bolýy qajet shyǵar, bastysy shatqaldan alys turǵany lázim. Sonymen qosa kórý alańyn salyp, jaıaý júretin soqpaqtardy da retteý kerek», dedi T. Kerteshov.
Qazaqstandyq zoolog Konstantın Plahov ań-qus pen tabıǵı eskertkishterge zııan kelmes úshin nysandy tipten qashyqtan salǵan durys degen pikirde.
«Ústirt taýy Aral-Kaspıı endemıgi (jer sharynyń shaǵyn aımaqtarynda ǵana kezdesetin ósimdikter men janýarlardyń aýmaǵy) sanalady. Nege deseńiz, «Qyzyl kitaptaǵy» qaraqal jyrtqyshy osy Ústirtte ǵana kezdesedi. Osy jerdi ǵana meken etetin qustar da bar. Bul faktordy umytpaýymyz kerek», dedi zoolog.
Investorlar óz kezeginde qonaqúıdi erekshe qorǵalatyn Jabaıushqan qaýmalynan tys aýmaqtan salýǵa daıyn ekenderin jetkizdi.
«Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes ınvestor jergilikti qoǵam ókilderimen jańa oryndy tańdaýǵa baılanysty birneshe ret Bozjyraǵa bardy. Qonaqúıdi tabıǵı qaýmal aýmaǵynan tys jerge salý ıdeıasyn qoldaımyz. Qazir qolymyzda daıyn nusqa bar, sony eskerip, ákimdikke usynys jasaýǵa daıynbyz. Investor jobany júzege asyrǵanda qatań túrde qoldanystaǵy zańdy jáne ekologııalyq normalardy ustanatynyn habarlaıdy», dedi Sembol Construction kompanııasy ókili.
Joba daıyn bolǵanda qoǵam nazaryna taǵy bir ret usynylmaq. Bozjyra shatqaly Mańǵystaý oblysynyń Qaraqııa aýdanyndaǵy Jabaıushqan memlekettik tabıǵı qaýmalynda ornalasqan. Aýmaǵy 316 141 gektardy quraıtyn qaýmal oblystyq ákimdiktiń «Qyzylsaı» memlekettik óńirlik tabıǵı parkine qaraıdy.
