Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Halqymyz Qazaq handyǵy kezinde de, odan arǵy Altyn Orda, Túrik qaǵanaty, Ǵun, Saq dáýirinde de osy jerde ómir súrgen, ósip-óngen. Qysqasha aıtqanda, ulttyq tarıhymyzdyń tereń tamyrlary kóne zamannyń ózeginde jatyr. Shekara syzyǵyn resmı túrde halyqaralyq shartpen bekitip, ony álem jurtynyń moıyndaýy sońǵy birneshe ǵasyrda úrdiske aınaldy. Oǵan deıin qazirgideı delımıtasııa, demarkasııa degen uǵymdar bolmaǵan» dep, keıingi kezde táýelsiz respýblıkamyzdyń shekarasyna baılanysty keıbir saıasatsymaqtardyń qańqý sózderine toıtarys berdi.
«Memleket» pen «jer» egiz uǵym, birinsiz biri joq. Endeshe geografııalyq turǵydan ornalasqan jerin aıtpasaq, memlekettiń bar ekendigin de túsindirý múmkin emes. Sondyqtan jer, shekara – táýelsiz memlekettiń basty kepili. Qazaqtyń ata-babasy saq-ǵundardan bastaý alatyny belgili. Ǵundar men saqtar jer qadirin ejelden bilip qana qoımaı, ony qasıetti dúnıetanymdyq dárejege kótergen. Oǵan ǵundardyń Móde qaǵanynyń Qytaı ımperatory suraǵan «ultaraqtaı jerdi» bermeýi, patshaıym Tomırıstiń saq jerine kóz tikken parsy patshasy Kırmen qantógiste balasyn qurban etip, shaıqasqa shyǵýy sııaqty tarıhta máńgi este qalǵan derekter jeterlik. Jalpy, sol zamandardan bastaý alyp, keıin túrkilerdiń «Qasıetti Jer – Sý» dúnıetanymynyń qalyptasqany máńgi bitiktasta: «Kókte túrki Táńirisi, túrkiniń qasıetti Jer-Sýy bylaı depti: «Túrki halqy joq bolmasyn deıin, halyq bolsyn deıin» degen sózderinde de aıqyn kórinis bergen.
Sol jerdi kóshpeliligi basym ata-babalardyń dástúrli turǵyda tarıhshy-zertteýshiler qalaı qoldanǵanyna erekshe mańyz berý qajet. Kóptegen zertteýshiler kóshpelilerdiń kóship-qonýyn júıesizdik pen retsizdik turǵysynan qaraǵandary anyq. Mundaı kózqaras eki jaqty, ıaǵnı biri – kóshpeliler turmys-tirshiliginen habarsyz, ıaǵnı jete bilmegendikten bolsa, ekinshi toptaǵylar – kóshpeliler órkenıetin sanaly turǵyda moıyndamaı, saıasat pen ıdeologııa yqpalymen barynsha olardy tómendetý, turaqty jeri men memlekettiligi bolmaǵan tobyr retinde qarastyrý. Sońǵy kezde qazaq jerine kóz tikken kórshi eldiń «saıasatkersymaqtary» osy ekinshi topqa jatatyny anyq. Bular osyndaı kózqaras arqyly kóshpelilerdiń kóship-qonyp júrgen terrıtorııasyn tolyq esepke almaıdy. Kóshpeliler mekendegen jerde, ádette qystaý men jaılaý mindetti túrde bolǵany málim. Al osy qystaý men jaılaý keıde myńdaǵan shaqyrymdyq keńistikte oryn alǵan. Mundaı kóship-qonýdy ǵylymı tilde «gorızontaldy» dese, ońtústik jaqtaǵy taý óńirlerinde «vertıkaldy», ıaǵnı jazda taý basyndaǵy jaılaýlarda, al qysta taý etegine túsýdi aıtqan. Ejelden qazaq jerinde kóshpeli sharýashylyq basym bola turyp, qysta Syrdyń boıynda, al jazda Betpaqdala boıymen myńdaǵan sharshy shaqyrym jaıylymǵa kóshe otyryp, Arqa, Batys jáne Soltústik, Soltústik-shyǵys óńirdi qonys etken. Bul jerlerdi ejelden rý-taıpalar ózara bólisip, ata-babasynan beri eshqandaı terrıtorııalyq delımıtasııasyz esterinde berik saqtaǵan. Este saqtaýdyń bir negizgi túri – jer-sý attaryn qoıýy jáne sonymen birge ózderiniń sol jerge quqyǵynyń bar ekendigin tabıǵı relefter arqyly belgileý. Mine, osydan qazaqta «Shekara ne ózen bolar, ne kezeń bolar» degen, ıaǵnı «terrıtorııalyq delımıtasııa» fýnksııasyn atqarǵan dalalyq norma qalyptasqan. Terrıtorııalyq delımıtasııanyń bul túri kórshi eldermen de jáne ózara rý-taıpalyq qatynastarda da óziniń kúshin berik saqtaǵan. Oǵan ortaǵasyrlardaǵy túrkilerdiń jer daýlap kelgen kórshilerge at ústinde turyp: Mynaý meniń ata-babamnyń ejelden kele jatqan qonysy edi» degen sózderi jazba derekterde kezdesetini de kýá.
Jalpy, ata-babalarymyz qurǵan memleketterdiń terrıtorııasyn belgilegende kóbinese sheteldik jazba derekterge júginetinimiz málim. Mundaı derekterde kóshpelilerdiń ne qystaýdaǵy qonysy, ne bolmasa jaılaýdaǵy turǵan jeri aıtylady. Sondyqtan biri aıtylǵanymen, ekinshisi aıtylmaı qalatyny jıi kezdesedi. Soǵan qarap, ol ulystyń turǵan terrıtorııasyn nemese shekarasyn belgileý úlken qatelikke uryndyrady.
Memleket basshysynyń «...tarıhpen saıasatkerler emes, tarıhshylar aınalysýy kerek», degen qaǵıdaly sózin eskere otyryp, biz, tarıhshylar kóshpeliligi basym ata-babalarymyz qurǵan memleketterdiń terrıtorııasy men shekarasyn anyqtaǵanda qystaýy men jaılaýyn, kóship-qoný marshrýttaryn, ekologııalyq (tabıǵatpen úndesý) mádenıetin jáne jazba derekter ǵana emes, qazaqtyń aýyzeki,
aýyzsha tarıh aıtý dástúrine tereń úńile otyryp, keshendi zertteý jumystaryn júrgizýimiz qajet dep aıtar edim.
Sataı SYZDYQOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory
