Bir sózi myńǵa balanatyn aqynnyń tili – asa zor baılyq. Qazaqtyń halyqtyq tili ult qazynasynan alatyn orny da erekshe. Abaı qalamyna tán sózsaptaý úlgileri taǵy bar. Aıta bersek, abaıtanýdyń zerdelenetin qyrlary – zertteýshilerin kútip jatqan kenish.
Abaıdyń kópqyrly sóz álemin leksıka-semantıkalyq, lıngvopoetıkalyq, estetıkalyq, lıngvodıdaktıkalyq, t.b. qyrdan qarastyrǵan zertteýler de joq emes.
Abaıdyń dúnıetanymyn aıtqan zertteýler bizderdi kezinde synshyl aqyn, asa kórnekti oıshyl tulǵa dep úıretti. Alaıda Abaıdy qaıta bir oqyǵanda baıqaǵanymyz, aqynnyń synshyldyǵy – aıaýsyz ashy shyndyq eken. Janǵa batyra aıtqan sol ótimdi ótkir shyndyq Maǵan da, Saǵan da, Oǵan da deıtindeı úsh jaqqa qatysty, «qazaq» degen jınaqtaýysh ataýmen júz jyl buryn aıtylǵan shyndyqtyń, shyntýaıtyn aıtqanda, biz de Abaıdyń búgingi adresatymyz.
Al synshyldyq, shyndyq – etıkalyq uǵymdarmen baılanysty tanymdyq kategorııa. Olardyń tildik referentteri aksıologızmder (baǵalaýysh sózder) dep atalady. Abaıdyń synshyldyq dúnıetanymyn barlap bilý úshin aldymen «oń» jáne «teris» baǵalaýyshtyq maǵynaǵa ıe aksıologızmderdi ındıkator retinde baǵdarǵa alyp, úsh topqa bólip qarastyrýdy tıimdi kórdik. Olar tómendegideı úshke toptaldy.
Etıkalyq qundylyqtarǵa qatysty aksıologızmder: adamgershilik, adaldyq, abyroı, aqyl, eńbek, dostyq, mahabbat, aqyl, uıat, izgilik, ımandylyq, ynsap, ǵylym, bilim, ádilet, halal kásip, ar-uıat, raqym, meıirbandyq, ónerli, ónerpaz taǵy basqa.
Qundylyqtar aıasyndaǵy dúnıetanymdyq uǵym ataýlarynyń parqyn, mazmun-mejesin aıqyndaı túsýde Abaıdyń aıtqanynan izdep, aıqyndaımyz. Mysaly, raqym, meıirim, izgilik, shyndyq tárizdi ataýlar – sanamyzdyń til keńistigindegi «terbelmeli, tynysh» kúıdegi moraldyq-etıkalyq uǵymdar. Mundaı uǵym ataýlary sol kúıinde, mysaly, «shyndyqty aıtqan durys» dep qoldanylsa, jaı ǵana ýaǵyz aıtqandyq bolar edi. Abaı sanadaǵy «beıtarap» kúıdegi uǵymdy «til júrektiń aıtqanyna kónse, jalǵan shyqpaıdy» dep oı-sanamyzdy sáýlelendiredi. Abaıdyń sózsaptasy osylaısha uıqyly-oıaý sanaǵa júrekten sáýle túsiretin nurly sózge aınalady. Mundaǵy nur ataýyn «rýh» dep túsindik. Jaı rýh emes, Alladan bolatyn qudiretti rýhty basqa rýhtardan ajyratý úshin nur dep ataǵan bolý kerek.
Antıqundylyqtarǵa qatysty aksıologızmder: aramdyq, jalqaýlyq, zymııandyq, arsyzdyq, qorqaqtyq, aldaý, erinshektik, qastyq, jaǵympazdyq, tilenshilik, baqastyq...
Abaıdyń «Úshinshi sózinde» bul aıtylǵan etıkalyq uǵymdarmen baılanysty antıqundylyqtardyń maǵynalaryn qaıtalama baılanysta órbitip otyrady.
Ambıvalentti qundylyqtar: birlik, tirlik, kúlki, qaıǵy t.b.
Abaıdyń «Altynshy sózinde» qasıetti birlik uǵymynyń mal, dúnıege ortaqtasatyn arzan birlikke aınalyp, qunsyzdanyp, eldi azdyratyn teris áreketke túskeni aıtylǵan. Abaı mal, dúnıeni tamaq, kıim, baspana taǵy basqa materıaldyq qundylyq dep tanı otyryp, birlikti malǵa, dúnıege ortaqtasatyn birlik emes, sol mal men dúnıeni tabatyn «aqylǵa birlik, sóz uǵarlyq aqylǵa birlik» bolýǵa tıis dep, aǵaıyn-týys, jegjat-juraǵattyq, dos-tamyrlyqty betke ustap, mal-dúnıege ortaqtasa ketetin ádettiń sanaǵa sińip bara jatqanyn synap, ári odan arylýdyń týra jolyn aqyldastyqqa siltegen.
Tirlik uǵymynyń qazaqy ortada teris túsinikke aınalyp bara jatqanyn hakim Abaı synǵa alýǵa májbúr bolyp, «tirlik keýdeden jan shyqpaǵandyq emes, ondaı tirlik ıtte de bar», deıdi.
Tirlik áıteýir tirshilik úshin qýlyqpen de, aldaýmen de, jaǵympaz, ótirik-ósekpen de, urlyqpen de mal-dúnıe tabatyn, adamdy azdyratyn, eldi tozdyratyn nebir teris áreket emes, «Tirlik kóńildiń tirligi, kókiregi oıaý, sóz uǵarlyq tirlik, olaı bolmasa, adal eńbekpen mal tabýǵa jiger qyla almaısyń», dep etıkalyq uǵymnyń qadir-qasıetin qaıta jańǵyrtady.
Abaı qoldanǵan etıkalyq uǵymdarmen baılanysty el baǵý, mal baǵý, ǵylym baǵý, din baǵý, bala baǵý tárizdi ataýlar qoǵamnyń áleýmettik beınesin tanytatyn materıaldyq jáne mádenı tanymdyq qundylyqtar bolyp tabylady. Alaıda Abaı el ishindegi aıtys-tartys, alys-julys, qýlyq-sumdyq, urlyq-qarlyq, aryzqoılyq, partııashyldyq, shenqumarlyq jaılap daǵdarysqa túsken qoǵamnyń áleýmettik teris sıpatynan túńilgendeı bolady.
Abaı adamnyń (ınsannyń) «Qaırat», «Aqyl», «Júrekpen» baılanysty qasıetteriniń ózdi-ózderine tán erekshelikterin jeke-jeke sýbekt retinde ala otyryp, olardy taıtalastyra tarazylaıdy. Sóıtip Abaı tolyq bıliktiń tizginin «Júrekke» ustata kelip, «osy úsheýi bir kisiden tabylsa, «tabanynyń topyraǵy kózge súrterlik qasıetti adam sol» deıdi.
«Taban topyraǵyn kózge súrtetin» kemel adam eki dúnıede bar ma? Bolsa, kim? Álde kemel adam (tolyq adam) ıdeal ma? Ideal bolsa, oǵan jaqyndaı túsken tulǵalar bar ma? Álde Abaı «bolmasań da uqsap baq» dep, kemeldikti baǵdarǵa alyp, nıet qylýdy aıtyp otyr ma?
Hurgeldi ÝÁLI,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
