«Aýyl adamdary «kók pes» atap ketken keıýana shyǵymy joq sarań adam edi» deıdi kórgender. Elýinshi jyldardaǵy jadaý-júdeý shaqta bir malyn ekeý, ekeýin tórteýge jetkizýge yqylasy aýypty. Jalǵyz uly men kelinine de zábir kórsetedi eken. «Qoıa jeseń, qoı qalady, tarta jeseń, taı qalady» dep nemerelerin as-aýqattan qysady. Nanǵa deıin sandyqqa qulyptap, kiltin ózi alyp júredi. Sóıtip jıǵan maly 60-jyldardyń sońynda bir jutta qyrylyp, tigerge tuıaq qalmaıdy. Kelini qansha aıtyp, zar qaqsa da tekemet, kilemderdi satýǵa qımaı jınaı beredi eken. Ol «qazynasy» da bir jyly kúıe túsip, qurt jep jaramsyz bolyp qalǵan kórinedi. Keıýananyń qabiriniń qulaýyn jaqsyǵa jorymaǵan eldiń áńgimesinen sarańdyq, qaıyrsyzdyq degen jaqsy qasıet emestigin bala bolsam da paıymdaǵandaımyn.
...Búgingi ala shubar qoǵamda jomarttyq tanytyp, jaqsylyq jasaýshylar da, qaıyry joq qulqyn qamynan aspaıtyndar da jeterlik. Keıde aınalaǵa qarap, bári jetkilikti, tek meıirim jetispeıtindeı kórinetini bar. Bir aýyz jyly sózimizdi qımaımyz, jyly qabaq tanytpaımyz.
Igi is jasaý, muqtajdyǵy ótelgen jannyń qýanǵanyn kórý, batasyn alyp, rızashylyqqa bólený ǵajap qoı. Keıde jaqsylyqty eseppen jasap ne ony maqtanysh etip, rııaǵa baramyz. Shyn máninde, jaqsylyqtyń saýabyn rııadan artyq joıýshy joq. Iа bolmasa jaqsylyǵymyzdy mindetsip: «Kezinde óıtip em, jumysqa turǵyzǵam, qarastym» degen sózdermen saýabyn zaıa ketiremiz. Alla jolynda ne bersek te, qandaı qaıyr-jaqsylyq jasasaq ta ol eselep ózimizge qaıtatynyn umytpasaq qaıyrly.
Halqymyzda qaıyrymdylyq jasasań, qaıyryn óziń kóresiń degen támsil bar. Qaıyrymdylyq – adam boıyndaǵy asyl qasıetterdiń biri. Bir kisi hazireti paıǵambarymyz Muhamedten «Eń jaqsy adam kim?» dep suraıdy. Sonda Allanyń elshisi: «Eń jaqsy adam – elge, kópke paıdasy tıgen pende», dep jaýap bergen eken.
...Jumageldi esimdi el aǵasy zamanynda maltapqysh, iskerligimen qatar, qaıyrymy mol azamat bolǵan. Otyzynshy jyldardyń úrgin-súrgininde Syr boıynan О́zbekstanǵa qonys aýdarǵan olar jergilikti jurtpen tonnyń ishki baýyndaı aralasyp ketken-di. Soǵystan keıingi qıyn kezderde Jumageldi aǵamyz óz otbasymen qatar turmysy tómen, asyraýshysyz qalǵan tórt ózbek otbasyna qarasyp, jetildiripti. Kenje uly Naqyptyń dosy Ikramjandy (ákesi soǵystan oralmaǵan) óz balasyndaı qarap, ekeýin de Tashkenttegi halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda oqytypty. Úılendirip, úı qylyp, jetildirgen. 70-jyldardyń basynda atameken Jańaqorǵan aýdanyna qonys aýdarǵan Jumageldiniń tórt uly da keńshardyń bas agronomy, bas ekonomıst, mal dárigeri, sharýashylyq dırektory sekildi beldi qyzmetter atqaryp dáýletti ómir súrdi.
...1989 jyly el aǵasy 80-nen asyp dúnıe saldy. О́zbekstannan bir avtobýs ózbek baýyrlar taıly-tuıaǵymen qadirli qarııanyń qazasyna qaıǵyryp, kóńil aıta keldi. Qarııanyń uldary men nemerelerimen birge, kelgendermen kórisip, qatarda turǵan ala taqııaly jigitti baıqap qaldym. «Myna ózbek kisi kim, ol nege qatarda tur?», dedim tańyrqap. Sonda anam: «Ol Jumekeńniń ókil balasy Ikramjan. Qaıyrymy kóp jan edi ǵoı, jaryqtyq», dedi qımastyqpen kúrsinip. Anamnyń aıtýynsha, aýdan basshysy bolǵan Ikramjan jaqsylyqty umytpaı, ókil ákesine jyl saıyn mol sálem-saýqatymen kelip qýantady eken. Aqsha berse almaıdy, «apam ekeýińizdi Qara teńizge qydyrtaıyn, О́zbekstannyń kórikti jerlerin aralataıyn» dese, kónbeıdi. «Qarataýdyń samaly, Syrdyń saǵasynan artyq jumaq jer joq, rahmet, balam», deıdi eken. Jasynda júırik baptap, qus salyp, kúreste ese jibermegen Jumageldi kókemiz ókil balasynyń bir ǵana syılyǵyn qabyldaǵan kórinedi. Ol Súlikqara atty túrikmen tulpary edi. Iá, qaırymdylyq nıetpen jasalǵan amaldardyń sońy osylaı ózbek jigiti men el aǵasynyń arasynda ádemi syılastyqqa ulasty.
Jumageldiniń uly Naqyp ta qoly ashyq azamat edi. 80-jyldary týystarynyń basyna is túsip, qatty qysylyp, qaryz suraı kelgende «Jıgýlı» alamyn dep jınaǵan 5 myń som aqshasyn jınaq qorynan alyp bere salypty. Álgi jigittiń anasy qýanǵanynan jylap jibergen. «Tiri bolsaq qaıtararmyz, Naqypjan!», deıdi. «Joq, apa, qaıtarmaı-aq qoıyńyz. Naǵashymnyń arýaǵy razy bolsyn, ulyńyz aman bolsyn», depti. Bul – ekiniń biriniń qolynan kelmeıtin kesektik hám kisilik.
Qasıetti Hadıs sháripte «Adam balasy dúnıeden ótken soń onyń amaly toqtaıdy. Tek myna úsh amaldyń saýaby ıesine úzdiksiz jetip turady. Olar: sadaqa, paıdaly ilim, artynan duǵa qylatyn izgi urpaq» delingen. Qaıyrym jasaǵan jan osy dúnıeniń ózinde eldiń meıir-shapaǵatyna, qurmet-qoshemetine bólenedi ári rızyq-nesibesi arta túsedi.
Qasıetti Quranda «Kimde-kim tozańnyń salmaǵyndaı jaqsylyq istese, sonyń saýabyn kóredi. Kimde-kim tozańnyń salmaǵyndaı jamandyq istese, sonyń zardabyn tatady», deıdi («Zilzálá» súresi).
Iá, jaqsylyq kórseń de ózińnen, jamandyq kórseń de ózińnen.
Átirgúl Táshim,
jýrnalıst
