Ult densaýlyǵynyń tiregi – ǵylymı medısına

Qazaqstandy álemdegi damyǵan 30 memlekettiń qataryna engizýdiń negizgi tujyrymy retinde usynylǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń birinshi kezektegi mindetteriniń biri – qazirgi zamanǵy jáne tıimdiligi joǵary densaýlyq saqtaý júıesin qalyptastyrý bolyp tabylady. Munda densaýlyq saqtaý salasynda básekege qabilettilikke qol jetkizý úshin qoǵamdyq densaýlyq saqtaýdyń barlyq deńgeıine tıimdi menedjment engizý, sonyń ishinde jańa medısınalyq tehnologııalardy jasaý men praktıkaǵa endirý talap etiledi. Búkilálemdik densaýlyq saqtaý uıymynyń kepildemesine sáıkes, densaýlyq saqtaý salasyna tap osyndaı  joǵary sapaly ǵylymı-zertteýler men ınnovasııalardy engizý turǵyndardyń ulttyq deńgeıdegi de, ǵalamdyq aýqymdaǵy da densaýlyq jaǵdaılaryn jaqsartýǵa baǵyttalýy tıis.

Qazaqstandy álemdegi damyǵan 30 memlekettiń qataryna engizýdiń negizgi tujyrymy retinde usynylǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń birinshi kezektegi mindetteriniń biri – qazirgi zamanǵy jáne tıimdiligi joǵary densaýlyq saqtaý júıesin qalyptastyrý bolyp tabylady. Munda densaýlyq saqtaý salasynda básekege qabilettilikke qol jetkizý úshin qoǵamdyq densaýlyq saqtaýdyń barlyq deńgeıine tıimdi menedjment engizý, sonyń ishinde jańa medısınalyq tehnologııalardy jasaý men praktıkaǵa endirý talap etiledi. Búkilálemdik densaýlyq saqtaý uıymynyń kepildemesine sáıkes, densaýlyq saqtaý salasyna tap osyndaı  joǵary sapaly ǵylymı-zertteýler men ınnovasııalardy engizý turǵyndardyń ulttyq deńgeıdegi de, ǵalamdyq aýqymdaǵy da densaýlyq jaǵdaılaryn jaqsartýǵa baǵyttalýy tıis.

Qazirgi tańda «Qazaqstan-2030» Strategııasynyń tabysty júzege asqanyna jáne elimizdiń is jú­zinde álemdegi barynsha báse­kege qabiletti 50 memlekettiń qata­­­ryna qosylý mindetin oryndap qoı­ǵanyna qaramastan, respýb­lıka Búkilálemdik ekonomıkalyq forýmnyń reıtıngisinde, tutastaı alǵanda, ǵylym salasy boıynsha, sonyń ishinde medısına ǵylymnyń kóptegen kórsetkishteri jóninde aldyńǵy qatarly elderdiń deńgeıinen kóp artta qalyp, jahandyq bedelbaǵa ólsheminde 51-orynǵa turaqtady.  Ispanııanyń SCImago Lab zertteý ortalyǵynyń Scopus málimetter bazasyndaǵy joǵary ımpakt-faktory bar reıtıngili resenzııalanǵan jýrnaldarynda jarııalanǵan ǵylymı jumystar boıynsha qurastyrǵan reıtıngine sáıkes, medısınalyq mamandyqtar boıynsha qazaqstandyq avtorlardyń tutastaı jáne jekeleı alǵanda, 2012 jylǵy úles salmaǵy bar bolǵany tıisinshe 0,026 (elderdiń jalpyálemdik reıtıngisinde 92-oryn) jáne 0,0064 (134-oryn) paıyzdy qurady. Qazaqstan ǵalymdarynyń medısına mamandyqtary boıynsha ǵylymı jýrnaldarda jarııalanǵan jumystarynan dáıekteme alýshy­lyqtyń tutastaı jáne jekeleı alǵandaǵy úles salmaǵy budan da tómen. Olar tıisinshe 0,011 jáne 0,0031  paıyzǵa teń.

Joǵarydaǵy kórsetkishterden Qazaqstan zertteýshileriniń densaý­lyq saqtaý salasyndaǵy zertteý eńbekteriniń jarııalanýy men olardan dáıektemeler alynýy ǵylymnyń elimizdegi damýynyń tutastaı alǵan­daǵy deńgeıinen áldeqaıda tómen ekendigi anyq baıqalady. Sońǵy jyldary qazaqstandyq avtorlardyń shetelder basylymdarynda jaryq kórgen eńbekteri jalpy kóleminiń bar bolǵany 5-6 paıyzy ǵana dáriger ǵalymdardyń úlesine tıedi eken. Al álemdegi jetekshi elderdiń bul jónindegi kórsetkishteri ǵylymı barlyq jarııalanymdardyń 25-30 paıyzy mańaıynda. Aıtalyq, ol AQSh-ta – 28,3, Ulybrıtanııada – 29, Japonııada – 24,3, Germanııada 25,5 paıyzdy quraıdy. Álemdegi eń bedeldi ǵylymı metrıkalyq kórsetkishteriniń biri N-ındeks (N dáıektemesin alǵan (N) maqalalar sany) ólshemi boıynsha Qazaqstan sońǵy 15 jylda Barbados pen Benınniń ortasyndaǵy 112-orynǵa jaıǵasqan. Ulttyq medısına ǵyly­myn qarjylandyrýdyń qazirgi onsyz da jetkiliksiz jaǵdaıynda bizdiń bedeldi halyqaralyq basylymdarda jaryq kórip júrgen bir jarııalanýymyzdyń salystyrmaly túrdegi «ózindik quny» meılinshe joǵary bolyp tur. Bul kórsetkish boıynsha Qazaqstan ǵalamdyq reı­tıngide 134-orynǵa taban tirep, burynǵy keńestik respýblıkalardyń barlyǵynyń sońynda qalyp qoıǵan. Zertteýlerdiń sany árbir 1 mıllıon adamǵa shaqqandaǵy kórsetkishi boıynsha álemdik reıtıngide 68-orynda (637,3 zertteýshi / mln. turǵyn) turǵanyna qaramastan, Qazaqstan densaýlyq saqtaý salasyndaǵy bir zertteýshi eńbeginiń ónimdiligi boıynsha óte tómengi orynda. Bylaısha aıtqanda, bizde 87 ǵylymı-zertteý jáne ǵylymı-pedagogıkalyq kadrǵa (ǵylymı-zertteý ınstıtýty, ǵylymı ortalyq jáne medısınalyq joǵary ortalyq mekemeleri)  halyqaralyq tanymal basylymdarda jaryq kór­gen bir maqaladan ǵana keledi.  Al ǵalamdyq aýqymdaǵy kóshbastaýshy elderde bul ınnovasııalyq ındeks kórsetkishi budan 20-25 ese az. Aıtalyq, Sıngapýrda 3,6 belsendi ǵylym zertteýshisine halyqaralyq tanymal basylymdarda jaryq kórgen bir maqaladan kelse, ol Germanııa men Fransııada – 3,5, Japonııada –  9,2, Qytaıda 13,2 kórsetkishterin kórsetedi.

Elimizdegi densaýlyq saqtaý salasy boıynsha jylyna 2500-3000 ǵylymı maqala jarııalap turatyn 40-tan astam ǵylymı tájirıbelik jýrnaldyń birde-biri álemdegi bedeldi halyqaralyq ǵylymı basylymdar (Scopus, Web of Knowlebge, Springer) qataryna kirmeıdi. Tek birli-jarym jýrnaldarymyz ǵana basqa aımaqtyq málimetter bazasynda (Reseı ǵylymı dáıekteme ındeksi jáne basqalary) ındekstelip, maqalalaryn aǵylshyn tilinde jarııalaı alady. Sóıtip, Qazaqstannyń medısına ǵylymy qazirgi tańda kóp jaǵdaıda álemdik ǵylymı qaýymdastyq úshin áli jabyq kúıinde qalyp tur. Ǵylymı zertteýler men olardy taldap jasaý nátıjeleriniń basty kórsetkishteriniń biri patenttik belsendilikten tanylady. Álem elderiniń 1 mln. adamǵa shaq­qandaǵy patenttik kórsetkishteri boıynsha Qazaqstan taǵy da kóshtiń sońynda shań berip keledi. Onyń bizdegi kórsetkishi 0,13 ólshemi bolsa, álemniń tehnologııalyq jaǵynan damyǵan jetekshi elderinde ol 200-den de asyp túsedi. Máselen, bul AQSh-ta – 359, Shveısarııada – 505, Japonııada 1274 ólshem birligine saı. Qazaqstan sol sııaqty turǵyndardyń ónertapqyshtyq belsendiligi boıynsha  Reseıden 12 esege qalyp qoıyp, qazir shamamen Domınıkan men Perý elderiniń (0,15 jáne 0,14) mańaıyna ornalasqan.

Osy tujyrymdardan baıqal­ǵandaı, búginde Qazaqstan medısı­nasy ǵylymynyń básekege qabilet­tilik deńgeıi aıtarlyqtaı tómen. Munyń ǵylymı qyzmetkerler men zertteýshilerdiń áleýetteriniń tómen­digi, ǵylymı uıymnyń materıal­dyq-tehnıkalyq bazasynyń nashar­lyǵy jáne medısına ǵylymyn qarjy­landyrýdyń jetimsizdigi sııaqty birneshe obektıvti sebepteri bar. Biz ulttyq ǵylymdy qarjylandyrýdyń ulttyq ishki jalpy ónimge qatysy (jalpy ishki ónimniń 0,15 paıyzdan 0,26 paıyzǵa deıingi aralyǵynda júr) boıynsha jahandyq reıtıngide 78-oryndamyz. Al bul kórsetkish boıynsha joǵary damyǵan elder bizden 10-20 esege bıikte. Qazaqstanda ulttyq ǵylymdy damytýǵa joǵarydaǵydaı kóńil bólinip jatqanda, medısına ǵylymynyń mundaǵy jaı-kúıi budan da nashar ekenin aıtýǵa tıispiz. Bul úshin medısına ǵylymy úshin bólinip kele jatqan qarjynyń jalpy ishki ónimniń nebári 0,006 paıyzyn ǵana quraıtynyn aıtsaq ta jetkilikti. Osy aralyqta bul kórsetkishtiń AQSh sekildi jetekshi elderde 0,22 paıyz deńgeıinde ekenin tilge tıek etsek, aradaǵy alshaqtyqtyń qanshalyqty aýqymda ekenin paıymdaý qıyn emes. Joǵarydaǵy tujyrymdardyń barlyǵy, tutastaı alǵanda, bizdiń ulttyq ǵylymda, sonyń ishinde medısına ǵylymy salasynda keıinge qaldyrýdy kútpeıtin mańyzdy da ózekti sharalardyń óte kóp ekendigin kórsetedi.

Endeshe, qazirgi ǵylymı medı­sınalyq zertteýler sapasynyń tó­mendigi men otandyq ǵalymdar jasa­ǵan jumystardyń básekege qabi­letsizdigi jaǵdaıynda memleket tarapynan salaǵa qoldaý men qamqorlyq aýadaı qajet bolyp tur. Endigi jerde tym kesheýildete bermeı, elimizdegi medısına ǵylymyn odan ári jańǵyrtýdyń naqty qa­damdary qolǵa alynýy kerek dep esepteımiz. Buǵan qazirgi zamanǵy menedjment pen halyqaralyq stan­darttar engizý, ǵylymı medı­sı­nalyq ınfraqurylymdy damytý men medısına ǵylymynyń kadrlyq áleýetin kóterý, medısına bilimi men ǵylymyn ıntegrasııalyq jaǵynan qamtamasyz etý jáne ǵylymı jańalyqtar trans­fertterin densaýlyq saqtaýdyń praktıkasyna engizýdiń tıimdi júıesin qalyp­tastyrý sııaqty mindetter jatady. Tap osy ǵylymnyń barlyq sala­sy men ǵylymı zertteýdiń ár­bir kezeńderine tıimdi menedjment engizý, ınfraqurylymdy qa­lyptastyrý men damytý, kadr­lar daıarlaý sııaq­ty basqa barlyq salalardyń tabysty damýynyń negizgi jáne birinshi kezektegi min­detteri bolyp tabylady. Atal­mysh salada naqtyly is-sharalardyń bolmaýy Qazaqstan medısına ǵyly­mynyń praktıkalyq densaýlyq saqtaý salasyna múldem kerek bolmaı qalýy, osy arqyly sheteldik ǵalymdardyń jańa medısınalyq tehnologııa­laryna udaıy táýeldilik ornaýy sııaqty qaýipterdi tóndirip tur. Osy qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıdy sheshý úshin 2013 jylǵy 23 tamyzda Qazaq­stan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstriniń №485 sandy «Medısına ǵylymyn 2020 jylǵa deıin damytýdyń tujy­rymdasy» bekitildi. Atalmysh stra­tegııalyq qujat medısına ǵy­lymynyń taıaý jyldardaǵy negizgi maqsattaryn, mindetteri men damý qaǵıdattaryn anyqtap berdi. Onda otandyq medı­sınalyq ǵylymnyń 2020 jyl­ǵa deıingi damýynyń negizgi maq­sattarynyń biri retinde otandyq medısına já­ne farmasevtik ǵylym salasynda básekege qabilettilikke qol jetkizip, olardyń negizinde aldyńǵy qatarly medısınalyq tehnologııa­lar men ınnovasııalardy engizý, osy arqyly Qazaqstan halqynyń densaýlyǵyn saqtaý men jaqsartýdy qamtamasyz etý atap kórsetildi.

Tujyrymdamany júzege asyrý tómendegi qaǵıdattarǵa negizdeledi: densaýlyq saqtaý salasynda ǵylymı jáne ınnovasııalyq is-áreketke naqty qoldaý kórsetýdiń tıimdi júıesin qalyptastyrý; densaýlyq saqtaý salasyndaǵy medısınalyq, farmasevtik ǵylymı jáne ınnovasııa júıesi ınstıtýtynyń áleýetin damytý, ǵylymı uıymnyń, zertteý ujymdarynyń jáne jekelegen zertteýshilerdiń áleýetin arttyrý; otandyq densaýlyq saqtaý salasynyń suranysyna boljam jasaý negizinde salanyń ǵylymı jáne ınnovasııalyq damýynyń basymdylyqtaryn qalyp­tastyrý; barlyq deńgeıdegi densaýlyq saqtaý uıymdarynyń ınnovasııalardy qabyldaý qabilettiligin damytý; medısınalyq jáne farmasevtik ǵylymdardyń básekelik ortasyn damytý; densaýlyq saqtaý sala­synyń ǵylymı ınnovasııalyq sektoryn otandyq jáne sheteldik ınvestorlardyń ınvestısııa ákelý tartymdylyǵy deńgeıin kóterý; otandyq medısınalyq jáne far­masevtik ǵylymnyń álemdik zertteý keńistigindegi ıntegrasııasy; ǵylymı uıymdar men ǵalymdardyń barynsha joǵary halyqaralyq standarttar tıimdiligine baǵa berýdegi baǵyttary; «ıdeıa-zerthana-klınıka»  tutas ınnovasııalyq sheńberin qamtamasyz etetin translıasııalyq zertteýlerdi damytý.

Tujyrymdamanyń birinshi ke­zektegi jáne sheshýshi mindetteriniń qataryna barlyq deńgeıdegi ǵy­lymı-ınnovasııalyq úderisti tıimdi tehnologııa jolymen damytý menedjmentin jetildirý, ǵylymı jáne ınnovasııalyq is-qımyldy tıimdi damytý, ǵylymı zertteýlerdiń halyqaralyq standarttaryn engizý, densaýlyq saqtaý júıesindegi ǵylymı jáne ınnovasııalyq is-qımyldardy qarjylandyrý jatady. Osymen bir mezgilde, atalmysh saladaǵy tıimdi sharalar ókiletti organnyń jelisinde de, medısınalyq ǵylymı jáne ǵy­lymı ujymdarda da qabyldanatyn bolýy tıis.

Ǵylym salasyn basqarýdyń qa­zirgi zamanǵy qaǵıdattary men tıimdi tetikterin ókiletti organ – Densaýlyq saqtaý mınıstrligi deń­geıinde ǵy­ly­mı-zertteý jumys­tarynyń nátı­jeleriniń birtutas ındıkatorlaryn, ǵylymı uıymdardyń reıtıngilik baǵalary júıesin en­gizý, sondaı-aq densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ǵylymı zertteýler basyńqylyǵyn tańdaý, densaýlyq saqtaý salasynda bıomedısınalyq zertteýler men taldaýlardy qa­da­­ǵalaý men monıtorıng úshin ǵylymı zertteý­ler men tájirıbe-konstrýktorlyq taldaýlar ulttyq observatorııasyn jasaý arqyly júzege asyrý usy­nylady. Budan bólek, jalpyǵa mindetti klınıkaǵa deıingi jáne klınıkalyq zertteýler júrgizý, jalpy mindetti etıkalyq saraptamalardy damytý jáne ortalyq, aýmaqtyq etıkalyq komıssııalardy damytý úshin ǵylymı uıymdar men densaýlyq uıymdaryn akkredıtızasııalaý prosedýrasyn engizý bóliginiń ǵylymı salasynda normatıvtik-quqyqtyq bazany jetildirý qajet. Munda medısına ǵylymy salasyna arnaıy daıyndyq baǵdarlamalary, qaıta daıarlaý jáne basqarýshylar biliktiligin arttyrý baǵdarlamalaryn engizetin kásibı menedjerler ınstıtýtyn engizýdi damytý aıryqsha ról atqarady.

О́kinishke oraı, bizdiń ǵylymymyz «naryqtyq» sana-sezimnen áli de edáýir qashyqta jatyr. Ǵylymı uıymdardaǵy jetekshiler men ǵy­lymı qyzmetkerlerdiń óziniń ba­sym kópshiligi medısına ǵyly­myn­daǵy jaǵdaıdyń jaqsarýyn memlekettik qarjylandyrýdyń ulǵaıýymen jáne ǵylymdy memleket tarapynan qoldaýdyń kúsheıýimen baılanystyra qarastyrady. Olardyń uǵymynda ǵylymı ortada básekege qabilettilikti arttyrýdyń naryqtyq tetikterin zertteýdi materıaldyq yntalandyrýdyń ıkemdik pishinderi, basqarýdyń tıimdi qaǵıdattaryn qoldaný jáne eńbekke aqy tóleýdiń derbestendirilgen dıfferensııaldy júıesin engize otyryp, jekelegen ǵylymı joba deńgeıinde jáne ǵylymı uıymdastyrý deńgeıinde jasaý barynsha keıingi kezekterge qalyp qoıyp jatady.

Ǵylymı zertteýlerdi ǵylymı uıymdar – ǵylymı ortalyqtar ǵylymı-zertteý ortalyqtary jáne medısınalyq joǵary oqý oryndary deńgeıinde basqarýdyń qazirgi zamanǵy jáne tıimdi tetikterin odan ári damytýǵa baılanysty jumystarǵa halyqaralyq standarttar men talaptardy, qazirgi zamanǵy menedjment pen ǵylymı zertteýlerdi qarjylandyrýdyń tıimdi pishinderin engizý jónindegi sharalardyń keshenin iske qosý kerek. Bul úshin zertteý zerthanalarynda halyqaralyq sapa standartyna jáne GLP talaptaryna saı attestattaýdan ótkizý praktıkasy qamtamasyz etilip, kommersılızasııa ofısteri, ǵylymı zertteýlerdi qaraıtyn menedjment pen tásildemelerdi qamtamasyz etetin bólimsheler qurylýy kerek. Osynyń sanatynda ǵylymı ınnovasııanyń balamaly kózderin tartý tetikterin keńeıtken jón. Buǵan eldegi memlekettik – jeke men­shik áriptestikti deldal retinde paıdalanyp, ǵylymı zertteýlerdi qarjylandyryp turýǵa bolady.

Ǵylymı ujymdar men ǵyly­mı bólimsheler deńgeıindegi mened­jmentti jetildirý barlyq deńgeıdegi ǵylymı zertteýlerdiń jobalyq menedjment pen ǵylymı zertteýler halyqaralyq standarttary (Good Clinical Practice, Good Laboratory Practice, Quality Practice in Basic Biomedical Research taǵy basqalar) qaǵıdattary arqyly qamtamasyz etilýi tıis.

2016 jylǵa deıingi tujy­rym­damaǵa sáıkes jumysty júzege asyrý sheńberinde barlyq deńgeıdegi ǵylymı ınnovasııalyq úderister menedjmentterin jetildirý qam­ta­masyz etilip, ǵylymı jáne ınno­vasııalyq ınfraqurylymdy damytý, ǵylymı kadrlardy daıarlaý men ıntegrasııa úshin jaǵdaı qalyptastyrý sapasyn arttyrý jóninde sharalar qabyldanatyn bolady.

2017 jyldan bastalatyn ekin­shi kezeńde densaýlyq saqtaý sala­syndaǵy ǵylymı taldaýlar men ınnovasııalardyń básekege qabi­lettiligin arttyrý men sapasyn jaq­sartýdyń sharalary qabyl­danatyn bolady. Bul Qazaq­stan­nyń medısınalyq jáne farma­sevtik ǵylymyn álemdik zertteý keńis­tigindegi ıntegrasııasyn jedeldetýge múmkindik beredi.

Joǵaryda atalǵan ǵylym men ınnovasııasynyń ınfraqurylymyn damytý, materıaldyq-tehnıkalyq baza men medısına ǵylymı uıymdarynyń kadrlyq áleýetin arttyrý, sondaı-aq, ǵylymı taldamalar men ınnovasııalardy praktıkalyq densaýlyq saqtaý salasy men álemdik zertteý keńistigine engizýdiń tıimdi júıesin qalyptastyrý otandyq zertteýshiler men ǵylymı uıymdardyń, ǵylymı zertteýlerdiń álemdegi joǵary damyǵan elderdiń kórsetkishine ja­qyndata túsýge yqpaldy etip, Qazaq­stan densaýlyq saqtaý júıesiniń básekege qabilettiligin arttyrýdyń sharttaryn jasap beredi. Sóıtip, bizdiń memleketimizdiń halyqaralyq deńgeıde odan ári tanyla berýine keńinen jol ashady.

Vıtalıı KOIKOV,

Densaýlyq saqtaý mınıstrligi «Respýblıkalyq densaýlyqty damytý ortalyǵy» RMK ǵylymı zertteýler, saraptama jáne ınnovasııalyq is-áreket ortalyǵynyń jetekshisi.