Balabaqshaǵa eki jastan barsa...

Bilim jáne ǵylym mınıstrligi osydan az ýaqyt buryn «Qazaqstanda 10 712 mektepke deıingi uıym bar, onyń 6 109-y – memlekettik, 4 603 uıym – jeke­men­shik. Onda 864 900 bala nemese 1-6 jastaǵy balalardyń jalpy sanynyń 75,4 paıyzy qamtylǵan» degen aqparat ta­rat­ty. Osy jerde máselege qaraı «Sonyń ishinde 1-3 jastaǵy balalardy balabaqshamen qamtý kórsetkishi qandaı?» dep suradyq. Jaýapty vedomstvodan jedel jaýap bolmady. Soǵan qaraǵanda, daıyn derek joq. Demek, mundaı zertteý júrgizilmegen syńaıly.

Elbasy N.Nazarbaev 2018 jylǵy 10 qańtardaǵy Qazaqstan halqyna jol­da­ǵan «Tórtinshi ónerkásiptik revalıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múm­kin­dik­teri» atty Joldaýynyń jetin­shi ba­ǵytynda bilim sapasyn art­­ty­rýǵa toq­taldy. Osy máseleniń bir sheshimi retind­e 2019 jyldyń 1 qyrkúıeginen mektepke deıingi bilim berý isinde bala­lar­dyń erte damýy úshin óz betinshe oqý mashyǵy men áleýmettik daǵdysyn damytatyn baǵdarlamalardyń biryńǵaı standartyn engizýdi tapsyrǵan edi. Mine, osydan soń mınıstrlik Balalardyń erte jastan damýy úshin olardyń áleý­met­tik daǵdylaryn jáne óz betinshe oqý daǵdylaryn damytatyn baǵdarlama ázirledi. Eks-mınıstr Erlan Saǵadıev qol qoıǵan qujattyń maqsatynda baǵ­­dar­­lamanyń balalardy 3 jasqa deıin ońtaıly áleýmettendirý jáne má­denı-áleýmettik normalarǵa, otbasy, qoǵam men memle­kettiń dástúrlerine baý­lý, olarda áleý­mettik daǵdylar men óz betinshe úırený daǵdylaryn da­my­­týdy kózdeıtini kórsetilgen. Sóz joq, maqsaty jaqsy jazylǵan, biraq bul qanshalyqty oryndalyp jatyr? Joǵaryda kórsetilgen múddege qol jet­kizý úshin balany solaı jan-jaqty tárbıeleıtin ortaǵa berý kerek. Al mun­daı oryn – sózsiz balabaqsha. Balabaq­shamen 3 jasqa deıingi balalardy tolyq qamtamasyz ete almaı otyryp birde­ńe aıtý qıyn. Bulaı deýimizge de sóz ba­syn­da­ǵy keıipkerimizdiń jaıy túrtki boldy.

«Qyzym men egiz ulym jekemenshik balabaqshaǵa barady. Endi 4-shi balam­dy bersem, tegin bolady degen. Úıde bárin bilip, saırap tursa da tobyndaǵy tárbıeshileri qyzymnyń tústerdi ajyrata almaıtynyna kún saıyn shaǵym­da­nady. Qyzym balabaqshaǵa barǵysy kelmeı júr, úırenýge yntasy joq. Osydan da kishi ulymdy jekemenshik bala­baqshaǵa bergim kelmeıdi. Al memle­ket­tik mektepke deıingi uıymdarda oryn bola bermeıdi, oryn bolsa da 1,5 jastan qabyldamaıdy. Buıyrsa az ýaqytta úlkenim mektepke barady. Al ony 1-synypqa daıyndaıtyn topqa berý úshin 25 myń teńge surady. Ony qal­tam kótermeıdi. Sondyqtan jumysqa shyǵýym kerek, solaı isteıin desem kishi ulyma alańdaımyn», deıdi kóp balaly ana Á.Sámbetbaeva.

Memleket mundaı máselede qandaı shara qabyldap otyr? Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń janyndaǵy «Mektepke deıingi balalyq shaq» respýblıkalyq ortalyǵynyń dırektory Manara Ada­mova balalardy balabaqshamen qamtý máselesiniń kún tártibinen túspegenin aıtady.

«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi Joldaýyn iske asyrý jónindegi jalpy­ult­tyq is-sharalar jospary, Bilim berý men ǵylymdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵ­dar­lamasy, Ulttyq qoǵamdyq senim keńe­sin­de berilgen Prezıdenttiń tikeleı tapsyrmasyna sáıkes, Mektepke deıingi tárbıe men oqytýdyń modeli daıyndaldy. Atalǵan model qazir bekitilip jatyr. Jobasy bar, sol joba 2025 jylǵa deıin mektepke deıingi tárbıe men oqytýdy jan-jaqty damytý jaıyn qarastyrady. Sizder kóterip otyrǵan máselelerdiń bári osy modelde qamtylǵan. Bul jerde eń birinshi mindet – balalardy mektepke deıingi uıymdarmen qamtý. Búginde statıstıkalyq málimetter boıynsha 3 pen 6 jas aralyǵyndaǵy balalardyń balabaqshamen qamtylýy 98,5 paıyzdy quraıdy. Osyǵan qaramastan, Bilim berý men ǵylymdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda balabaqshamen qamtý máselesi qalyp otyr. Nege? Sebebi jo­ǵa­ryda aıtylǵandaı, 1-3 jastaǵy bala­lar­dyń bári tolyǵymen mektepke deıingi uıymmen qamtamasyz etilmegen. 3 jasqa deıingi balalardy balabaqshamen qamtý kórsetkishi tómen. Ulttyq bilimdik derekter qoryndaǵy statıstıkalyq máli­met­ter 1-3 jastaǵy balalardy mektepke deıin­gi uıymmen qamtý 42 pa­ıyzdy ǵana quraı­tynyn kórsetip otyr. Sondyqtan model­di iske asyrýda bul másele bas­ty nazarǵa alyndy», deıdi ortalyq dırek­to­ry.

M.Adamovanyń aıtýynsha, modeldi iske asyrý úshin keshendi jospar ázirlenip jatyr. Josparda erte jastaǵy balalardy balabaqshamen qamtýdy sheshý joldary aıqyndalǵan. Eń aldymen 3 jasqa deıingi búldirshinderdi mektepke deıingi uıymmen qamtamasyz etýde burynǵy tá­jirı­be qoldanylady. 3-6 jastaǵy bala­lardy balabaqshamen qamtýdy 100 pa­ıyzǵa jetkizý mindeti memleket-jeke­menshik áriptestigi baǵytynyń nátı­jesin­de oryndaldy. Mundaǵy maqsat – jeke­menshik balabaqshalardaǵy baǵany qat­ty ósirmeı, ata-analardyń qaltasyn qaq­paıtyndaı jaǵdaı jasaý bolatyn.

«Budan bólek, biz modeldi iske asy­rýǵa arnalǵan keshendi jospary­myz­da ata-analarǵa kómek bolatyn­daı usy­nystardy berýdi qolǵa aldyq. Máse­len, atalǵan memlekettik baǵ­dar­lamada «Úı tárbıeshisi», «Úı jaǵ­da­ıyn­­­daǵy áleýmettik kútýshi» jobasy ázir­lendi. Sol jobany bıyl aprobasııa­dan ótkizip, 2022 jyldan bastap engizý kózdel­gen. Atalǵan jobany jergilikti atqa­rýshy organdar uıymdastyrady. Iаǵnı jer­gilikti atqarýshy organ­dar­dyń esebinen balabaqshalarda tárbıe­shilerden bólek arnaıy bir shtat qaras­ty­rylady. Úı tárbıeshisi nemese úı jaǵdaıyndaǵy áleýmettik kútýshi mektepke deıingi tárbıe men oqytýdyń negizgi ádistemelerin, balalardyń jas erek­sheligine qaraı pedagogıkalyq tur­ǵyda jumys isteý joldaryn bilýi kerek qoı. Sondyqtan olar mektepke deıingi uıymdardyń shtatynda bol­ýy tıis, sonda ǵana is-tájirıbe bary­synda bárin arnaıy mamandardan kórip, úırenedi», dedi «Mektepke deıingi balalyq shaq» respýblıkalyq ortalyǵynyń basshysy.

Biz osy maqalany jazý barysynda el aýmaǵyndaǵy birneshe mektepke deıingi uıymmen habarlastyq. Kópshiliginde 3 jasqa deıingi balalarǵa arnalǵan toptar joq. Bolǵan kúnniń ózinde derligi tek 2 jastan bastap qabyldaıdy. Aıtalyq, balalardy balabaqshamen qamtý máselesi qashanda ózektiligin joımaıtyn mıllıonnan asa turǵyny bar elordadaǵy №71 «Móldir» balabaqshasynda 2 jastan bastap búldirshinderdi qabyldaıtyn 1 kishi top bar. Onda 30 bala tirkeýde tur. Qazirgi karantın talaptaryna sáıkes 15 bala kelip júr. «Qalǵan 15 balanyń ata-anasy jumys jaıyn qalaı qyldy eken?» degen suraq týady. Endi qarańyz, atalǵan mektepke deıingi uıymnyń ádiskeri Aınur Amangeldiqyzynyń aıtýynsha, 3-4 jastaǵy balalar tárbıe­le­netin 3 ortańǵy top bar eken. Ár topta 30 tárbıelenýshiden 90 balaǵa oryn qarastyrylǵan. Uıym ókili ata-ana­lar­dyń kóbine balalaryn erte jastan balabaqshaǵa bergisi keletinin jetkizdi.

Japondyq ınjener, áıgili bıznesmen, japon daryndy balalaryn tárbıeleýshi, Sony korporasııasynyń negizin qalaýshy Masarý Ibýka balalardy erte jastan damytýdy kóp zerttegen. Onyń osy zertteý nátıjesinde jazylǵan «Úshten keıin kesh» (Kindergarten Is Too Late by Masaru Ibuka) kitabynda balany 3 jasqa deıin tárbıeleýdiń qanshalyqty ma­ńyzdy ekeni ǵylymı-tájirıbelik tur­ǵy­da kórsetilgen. Bala ómiriniń alǵashqy 3 jyly ıntellektisiniń qalyptasýyna erekshe yqpal etetin kórinedi. Masarý Ikýbanyń oıynsha, biz balalardy boıy ósip, buǵanasy qatqannan keıin jantalasa beretin úıirmelerdegi qajetti daǵdynyń bárin adam eseıgen shaǵyna qaraǵanda 3 jasqa deıingi kezeńde ıgerýge anaǵurlym beıim, qabiletti keledi eken. Kitaptyń qysqasha mazmunyn jı­naq­tap jazsaq, mıdyń fızıologııasyn zertteý, ekinshi jaǵynan 3 jasqa de­ıingi búldirshinderdiń psıhologııasy kór­set­ken­deı, balanyń aqyl-oı qabilet­terin damytýdyń bas­ty kilti – adam ómi­riniń alǵashqy úsh jyldyq tanymdyq tájirı­besi, ıaǵnı mı jasýshalarynyń damý ke­zeńinde ekenin kórsetti. Eshbir bala danyshpan, bolmasa aqymaq bolyp týmaıdy. Munyń bári bala ómiriniń negizgi ári sheshýshi jyldarynda mıdyń damý deńgeıi men ony yntalandyrýǵa baılanysty. Bul – týǵannan úsh jasqa deıingi jyldar.

Álemdi sharlamaı-aq ulttyq tárbıe­niń tereńine boılasaq ta balany erte jas­­tan damytýdyń qandaı mańyzdy ekenin túsinýge bolady. Qazaq 1-3 jastan emes, tipti qursaqtan tárbıeleýge erekshe mán bergen. Iá, biraq halyq pedagogıkasyn da, shetel tájirıbesinde qolǵa alý úshin eń aldymen tárbıe men bilim beretin uıymdar jaıyn sheship alýymyz kerek. Bul túıtkildiń túıinin túbegeıli tar­qat­paıynsha, 3 jasqa deıingi balalardy da balabaqshamen 100 paıyz qam­ta­masyz etip almaıynsha, ondaǵy tárbıe men bilim týra­ly sóz etý múmkin emes. О́ıtkeni «ata-ájeniń mektepteri» kúnnen-kúnge jabylyp jatyr, al áke men ana jumystan bosamaıdy. Bar úmit – balabaqshada...