Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev
pen jýrnalıst Saýytbek Abdrahmanovtyń suhbat kitabynan
– Nursultan Ábishuly, búgingi suhbat Táýelsizdikke deıingi kezeńdi túıindeýge tıis. Sizdiń atyńyzǵa aldyn ala jazba túsirgenimde endigi áńgimeńiz Táýelsizdik qarsańyndaǵy kezeńge arnalsa, onyń mátini gazette Táýelsizdik kúni qarsańynda jarııalansa dep ótinish aıtqanym sondyqtan.
Munyń aldyndaǵy áńgimeńizdiń negizinde jazylǵan «Syn saǵaty soqqanda» dep atalǵan taraýda sizdiń respýblıka basshylyǵyna kelerińizdiń aldyndaǵy oqıǵalar sóz bolǵan. «Men ózimdi respýblıka partııa uıymynyń basshysy etip saılaǵan plenýmnan shyǵa sala, Almatynyń mashına qurylysy zaýytyna baryp, jumysshylarmen kezdestim. Meniń birinshi hatshy bolyp saılanǵanymdy olar bilgen de joq. Sol arada ózim aıttym. Sóıtip, jańa qyzmetime alǵashqy quttyqtaýdy jumysshy qaýymynan aldym. Dál sol kúnderi Qaraǵandyda shahterler ereýili bastaldy. Dereý sonda barýǵa týra keldi. Bul jeke áńgime», degen edińiz. Táýelsizdik qarsańyndaǵy kezeń jaıyndaǵy sózińizdi sol oqıǵadan bastasańyz deımin.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev
pen jýrnalıst Saýytbek Abdrahmanovtyń suhbat kitabynan
– Nursultan Ábishuly, búgingi suhbat Táýelsizdikke deıingi kezeńdi túıindeýge tıis. Sizdiń atyńyzǵa aldyn ala jazba túsirgenimde endigi áńgimeńiz Táýelsizdik qarsańyndaǵy kezeńge arnalsa, onyń mátini gazette Táýelsizdik kúni qarsańynda jarııalansa dep ótinish aıtqanym sondyqtan.
Munyń aldyndaǵy áńgimeńizdiń negizinde jazylǵan «Syn saǵaty soqqanda» dep atalǵan taraýda sizdiń respýblıka basshylyǵyna kelerińizdiń aldyndaǵy oqıǵalar sóz bolǵan. «Men ózimdi respýblıka partııa uıymynyń basshysy etip saılaǵan plenýmnan shyǵa sala, Almatynyń mashına qurylysy zaýytyna baryp, jumysshylarmen kezdestim. Meniń birinshi hatshy bolyp saılanǵanymdy olar bilgen de joq. Sol arada ózim aıttym. Sóıtip, jańa qyzmetime alǵashqy quttyqtaýdy jumysshy qaýymynan aldym. Dál sol kúnderi Qaraǵandyda shahterler ereýili bastaldy. Dereý sonda barýǵa týra keldi. Bul jeke áńgime», degen edińiz. Táýelsizdik qarsańyndaǵy kezeń jaıyndaǵy sózińizdi sol oqıǵadan bastasańyz deımin.
– Qazaqta «Basy qatty bolsa, aıaǵy tátti bolady» degen sóz bar ǵoı. Iá, jańa qyzmetke kiriser-kirispeste osyndaı jaısyz jaǵdaımen betpe-bet kelgenbiz. Qaraǵandynyń «Tentek» shahtasy bastap, basqalary qostap, birneshe kún boıy kómir óndirilmeı qalý qaýpi tóndi. Jalpy, ereýil ataýly qaı kezde de qaýipti. Al sol kezde tipti qaterli bolatyn. Ekonomıka ereýilderdi kótere alatyndaı jaǵdaıda emes edi.
Munyń bári Qazaqstanda metallýrgııa, mashına jasaý kásiporyndary assosıasııasyn qurý ıdeıasy týyndaǵan kezden bastaldy. Ol ýaqytta qatyp qalǵan qasań qalyptardy buzý ońaıǵa túspeıtin. Ol ýaqytta deımin, jalpy, qaı zamanda da, qaı qoǵamda da bul ońaı bolmaǵan. Sol kezdegi tártipti nyǵaıtý, uıymshyldyqty kúsheıtý, tutastaı alǵanda ekonomıkany basqarýdy jaqsartý jónindegi bizdiń jumysymyz reforma jolyndaǵy qoldan jasalǵan kedergilerdi alyp tastaýǵa baǵyttalǵan edi. HIH partııa konferensııasy men KSRO halyq depýtattary I seziniń sheshimderi de soǵan mindetteıtin. Biraq, Ortalyq qandaı sharýany da «joǵarydan» aıtylatyn artyq-aýys aqylsyz jasaýdy keshire almady. Qaraǵandy shahterleri ereýilge shyǵý arqyly, árıne, ekonomıkalyq turǵydan da, saıası turǵydan da táýekelge, tipti qaýipti qadamǵa bardy. Edáýir shyǵynǵa ushyratqanymen, ereýildiń ámirshil-ákimshil júıeniń qatyp-semip qalǵan qaǵıdattaryna áser-yqpal jasaıtyndaı moraldyq kúsh-qýat bergenin, tutastaı alǵanda túpki máni jaǵymdy bolǵanyn aıtý jón. Osy arqyly jumysshy taby qaıta qurýdy sóz júzinde emes, is júzinde qoldaıtynyn kórsetti, bastalǵan jańǵyrýlarǵa ashyq ta, jasyryn da túrde qarsylyq bildiretinderge qatań eskertý jasady. Shahterler zań júzinde bekitilgen kásiporyndar derbestigi naqty iste nege joq dep máseleni qabyrǵasynan qoıdy.
Men Qaraǵandyǵa barysymen qonaq úıge de túspesten áýejaıdan tike ortalyq alańǵa tarttym. Jaz kezi. Shyjyǵan ystyq kúnniń astynda saǵattar boıy betpe-bet sóılestik. Qaraǵandydaǵy ereýil belgili bir dárejede Kýzbass pen Donbasstaǵy kenshiler belsendilerimen jaqyn baılanys ornatýdan da shyqqan. Ondaǵy da, mundaǵy da problemalar uqsas. Odaqtyq eki mınıstrdi sol kúni-aq Máskeýden shaqyrtyp alyp, kenshiler aldynda jaýap bergizdik, qordalanyp qalǵan máselelerdi sheshý jónindegi ýádelerin aldyq. Shahterler túptiń-túbinde meniń ýájderimmen kelisti. Keıinnen respýblıkadaǵy barlyq qoǵamdyq birlestikterdiń basshylarymen bir jyl merzimge ereýilderge moratorıı jarııalaý jóninde ýaǵdalastyq jasaldy. Moratorıı sharty saqtaldy. Onyń merzimin uzartý qajettigi bolǵan joq. Respýblıkadaǵy jaǵdaı turaqty qalypqa tústi.
Shahterler ereýilinen biz kóp taǵylym aldyq. Eń bastysy, ereýil jumysshylar ekonomıkalyq tetikterdi jańǵyrtý jónindegi joǵarydan túsip jatqan nusqaý-tapsyrmalardy qabyldaı almaıtynyn kórsetip berdi. Munyń ózi kádimgi bir qońyraý sııaqty edi, biz Qaraǵandydaǵy jaǵdaıdy rettemesek, ol erteń Pavlodarda, búrsigúni О́skemende degen sııaqty jalǵasyp kete barýy ábden múmkin bolatyn. Sol tusta respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń sessııasynda sóılegen sózimde men mundaı ereýilderdiń taǵy bir tolqynyna el ekonomıkasy shydas bere almaıdy degendi ashyq aıtqanmyn. Ondaı oqıǵalar jalǵasyn tapqanda, ekonomıkalyq kórsetkishterdiń tómendeıtinin bylaı qoıǵanda, adamdardyń ál-aýqatyn jaqsartý baǵytynda jańa ǵana qolǵa alynyp jatqan sharýalarymyz júzege aspaı qalatyn edi. Abyroı bolǵanda, shahterlerge osyny túsindire bildik. Olardyń talaptary qanaǵattandyrylysymen, ereýil komıtetiniń jumysqa shyǵý jónindegi sheshimi birden-aq oryndaldy. Qaraǵandydaǵy ereýilden keıin halyqpen etene bolý, jurtshylyqpen ashyq sóılesý, ózimizdiń múmkindikpen-aq sheship tastaýǵa bolatyn máselelerdi keıinge qaldyrmaý qajettigi árkimge de anyq kórindi. Shahterler ereýili esh ketken joq. Aılar boıy Ortalyqpen júrgizilgen áńgimeniń, kelissózderdiń arqasynda 1991 jyldyń jazynda, ıaǵnı Táýelsizdikke deıin-aq meniń Kómir ónerkásibi mınıstri Shadovpen, Metallýrgııa mınıstri Soskovespen, Radıoónerkásip mınıstri Shımkomen kezdesýimniń nátıjesi boıynsha kommıýnıkege qol qoıyldy. Ol kommıýnıke kásiporyndardyń Qazaqstan ıýrısdıksııasyna kóshýin tıimdi ári qajetti dep tanydy. Bul naqty táýelsizdikke jasalǵan naqty qadam edi.
Qaraǵandydaǵy ereýildiń bir taǵylymy – kásipodaq komıtetteriniń róli ábden tómendep ketkendigin kórsetkeni. Shahterlermen onshaqty ret kezdeskenimde solardyń arasynan birde-bireýi jergilikti kásipodaq basshylary týraly bir aýyz jyly pikir aıtqan joq.
– Bul neniń saldary?
– Kadrlarmen jumysta talaı jyl boıy qalyptasqan qate kózqarastyń saldary. Buryn qalaı bolýshy edi? Bireý partııalyq, keńestik jumysty jóndep alyp júre almasa, ony qaıda jiberetin? Árıne, kásipodaq jumysyna. Ol sol jerde zeınetke shyqqansha typ-tynysh otyra beretin. Qaraǵandyda ereýil komıtetiniń múshelerimen sóılese júrip, men jumysshylar arasynan shyqqan jas deseń jas, qaıratty deseń qaıratty, saýatty deseń saýatty talaı adamdy kórip qýandym. Al biz bolsaq, kadr izdeı qalǵanda sharýany nomenklatýralyq anketalardy súzip shyǵýdan bastaımyz. Aıtqandaı, sol oqıǵa kezinde kózge túsken birneshe azamat egemendiktiń eleń-alań shaǵynda el aldyna shyǵyp, keńinen tanyldy, keıinnen Parlamentke depýtat bolyp ta saılandy, basshy qyzmetterge de joǵarylatyldy.
Qaraǵandydaǵy ereýil bizdegi bar máseleniń túpki máni adamnyń kásiporynnyń da, jerdiń de qojaıyny emestigi, sodan da onyń qazynanyń menshigine qalaı bolsa solaı qaraıtyndyǵy ekenin taǵy da kórsetip berdi. KSRO-daǵy eńbek ónimdiliginiń tómendigi, mysaly, amerıkalyq jumysshynyń bir kún ishinde bizdegi jumysshydan úsh ese ónim shyǵaratyndyǵy adamdarymyzdyń sonshama jalqaýlyǵynan, sonshama biliksizdiginen emes. Bizde paıdalanylǵan qondyrǵylardyń eskiligi men tıimsizdiginen. Jumys ónimdiligi men jalaqynyń alshaqtyǵynan. О́ndirip isteseń de alatynyń sol aılyq, tańerteńnen keshke deıin jaı sendelip júrseń de alatynyń sol aılyq. Jaqsy jumys isteýdegi maqsat ne sonda? Ozat ataný ma? Qurmet taqtasyna jazylý ma? Gramota alý ma? Árıne, olardyń da ózindik róli bar, áıtse de tek moraldyq kótermeleýmen alysqa bara almaıtynymyz anyq.
Keshegi ótken keńes zamanynyń tarıh sahnasynan ketýiniń basty sebebiniń biri – jappaı ıesizdik. «Qoǵamdyq menshik» degenniń ózi shyn máninde adamdyq menshiksizdik, ıaǵnı kádimgi ıesizdik bolatyn. «О́zińdiki ózińe, ottaı ystyq kózińe» degen sóz bar ǵoı. Qojaıyn kerek. Nege bolsa da. Múlikke de. Úıge de. Jumys ornyna da. Sonda ǵana adamnyń jeke basynyń múddeliligi bastalady. Qojaıyn elge de kerek. Jerge, sýǵa, ormanǵa, jer asty baılyqtaryna – bárine de ıelik etpese bolmaıdy. Sondyqtan da men KSRO Prezıdenti laýazymyn taǵaıyndaý máselesin qaraǵan halyq depýtattarynyń III sezinde respýblıka Joǵarǵy Keńesi jerdi, onyń qazynalaryn, sýdy, ormandy, basqa da tabıǵat resýrstaryn respýblıka menshigi dep jarııalaý quqyn ózinde qaldyrady degendi ashyq aıttym. Bul málimdememdi eshkim de ýltımatým túrinde qabyl almaýy qajettigin de eskerttim.
– Ol málimdemeńiz 1990 jylǵy naýryzda jasalǵan edi. Keıin oılap otyrsam, egemendik týraly mundaılyq naqty áńgimeni KSRO kóleminde respýblıka basshylarynyń arasynda eń aldymen siz kótergen ekensiz.
– Ol kezde oıymyzdy Lenınnen sıtata alyp tuzdyqtap otyratyn edik qoı. Bir sózimde Lenınniń ulttardyń erikti odaǵy tolyq senimge negizdelýi kerek degenin eske salǵanmyn. Sol tolyq senim boldy ma elde? Bolǵan joq. KSRO-nyń federasııalyq memleket ekendigi, Konstıtýsııa boıynsha árbir odaqtyq respýblıka derbes memlekettik qurylym bolyp tabylatyny atymen umyt qaldyryldy. Rasynda da, óziniń jerine, óziniń baılyǵyna ıelik ete almaıtyn derbes memlekettik qurylym bola ma eken? Ekonomıkaǵa baqylaý bolmaǵan jerde egemendik te bolmaıtyny beseneden belgili. Sondyqtan biz biletin Qazaq KSR-i egemen respýblıka emes, Keńes Odaǵynyń kádimgi bir bólshegi ǵana edi.
Jalpy, KSRO halyq depýtattarynyń sezderi sol kezdegi keńestik qoǵamnyń sanasynda tereń iz qaldyrǵany talassyz. Kommýnıstik partııanyń kúni ótip bara jatqanyn, ony reformalaý jóninde naqty qadamdar jasalmasa jaǵdaıdyń kún ótken saıyn qıyndaı beretinin de sol sezder kórsetip berdi. Bir depýtattyń: «Partııanyń qadirin óziniń is-áreketimen partııanyń ózi ǵana ketire alady» dep aıtqany esimde. Aýyr da bolsa ádil osy sóz partııa basshylyǵyn oılantýǵa tıisti edi. Olaı bolmady. Qaıta qurý degen qoǵam ómirin demokratııalandyrýǵa, sol arqyly adamdar boıynda buǵyp jatqan bastamashyldyq qýatty oıatýǵa baǵyttalǵan, o basta jap-jaqsy maqsattardy kózdegen sharýa edi. Sol sharýa qur sózge aınalyp ketti. Barlyq deńgeıde jaýapkershilik tómendedi. Tártip nasharlady. Tártiptiń kez kelgen jumystyń mindetti sharty ekendigi, tártip bolmaǵan jerde demokratııa erte me, kesh pe qoǵamdy haos pen beıberekettikke uryndyrmaı qoımaıtyny eskerilmedi. Sezde sóılegen sózimde «Ne biz osyny jasaımyz, ne biz halyqtyń seniminen aıyrylamyz» degen de bolatynmyn. Keıin aıtqanym keldi. Gorbachev bıligi halyqtyń seniminen aıyryldy. «Qoǵamdyq menshik» degendi betke tutý arqyly ortalyq vedomstvolar negizinen óz múddelerin kózdegen bolatyn. Olar respýblıkalardyń saıasatynda egemendik kóbeıe túsken saıyn ózderiniń quzyreti kemı beretinin oılaýdan asa almady.
Bir kezde qatarynda 20 mıllıon kommýnıst turǵan Kompartııanyń qatary seldireı túskeni de sondyqtan. Partııa músheligine kandıdattardyń múshelikke ótýden bas tartýy, partııadan shyǵýǵa ótinish jazatyndar qatary kóbeıdi. Partııanyń laıyqty tyń kúshtermen tolyǵýy is júzinde toqtady deýge de bolady.
– Qalalyq, aýdandyq partııa komıtetteri birinshi hatshylarynyń respýblıkalyq keńesinde birqatar partııa komıtetterinde partııalyq stajy bir jylǵa da tolmaǵan adamdardy nusqaýshylyq jumysqa alý faktileri kezdeskenin aıtqanyńyz esimde.
– Bir aýdanda jas kommýnıstiń aýpartkomnyń nusqaýshysy qyzmetine partııalyq bıletti alǵan kúni taǵaıyndalǵan jaǵdaıy da kezdesken tipti. Árıne, munyń bári partııanyń bedelin tómendete berdi. Sol tusta birqatar oblystyq partııa konferensııalarynda obkomnyń birinshi hatshylary qaıtadan saılanbaı qalǵan bolatyn. Kompartııanyń kúndelikti jumysyn kóbik sóz kómip ketkeni sol partııa jarııalaǵan demokratııanyń da qadirin túsire berdi. Demokratııa – memlekettiń ómir súrý pishini. Ony adamnyń aýzyna ne kelse sony aıtýy, oıyna ne kelse sony isteýi, jaýapsyzdyqpen ushtasyp jatatyn júgensizdik dep uǵýǵa tipti de bolmaıdy. Bizdiń shyǵystyq óz dástúrimiz, otbasyndaǵy qarym-qatynasymyz, búkil ómirimiz batystyq hrıstıandyq taǵylymyn qabyldaı almaıdy. Halyq bárinen buryn eki nárseden – anarhııa men despotızmnen qorqady. Demokratııa osy ekeýiniń ortasynan tabylýǵa tıisti.
– Bul kezde Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy jaǵdaı qandaı edi?
– Birqatar mańyzdy kórsetkishter boıynsha bizdiń respýblıkamyzdyń jaǵdaıy eldiń basqa óńirlerimen salystyrǵanda táýirleý boldy. Buǵan biz bárinen buryn qalypty ahýaldy saqtaýdyń, jumysty durys uıymdastyra alýdyń arqasynda qol jetkizdik.
DÁIEKTEME:
«Álbette, respýblıkalyq organdar is ústinde túzetýler engizýge tyrysty. Tipti halyq sharýashylyǵynda keıbir oń úrdisterge jete aldyq. Olardyń arasyndaǵy bastysy – ekonomıkany áleýmettik qajetterge qaraı burý. Besjyldyqtyń ótken tórt jyly ishinde tutyný zattaryn óndiretin ónerkásip 23,7 paıyz ósim bergen bolsa, «A» toby 14,2 paıyz ǵana ósim berdi. Taýar shyǵarý 35,7 paıyzdaı artty. Investısııalyq saıasatta da áleýmettik salanyń paıdasyna qaraı eleýli ózgerister boldy. Halyq sharýashylyǵyna bólingen memlekettik kúrdeli qarjy jalpy alǵanda úshtiń birindeı ósken jaǵdaıda turǵyn úı qurylysyndaǵy onyń kólemi 1,5 ese derlik artty. Ústimizdegi jyldyń birinshi toqsanynda turǵyn úılerdi iske qosýdyń besjyldyq jospary oryndaldy.
Mektepter, emhanalar, aýrýhanalar salýdyń qarqyny edáýir artty. Aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirýdi ulǵaıtýdyń baıqalǵan úrdisi arqasynda azyq-túlikpen jabdyqtaý jaqsara tústi. О́tken besjyldyqtyń ortasha jyldyq deńgeıimen salystyrǵanda et óndirý 285 myń tonnadan astam, sút 649 myń tonna ulǵaıdy. Ústeme ónimniń úshten bir bóligi jeke sektordy ozyq qarqynmen damytý esebinen alyndy. Respýblıka bul saladaǵy shekteýlerdi elimizde alǵashqylardyń biri bolyp alyp tastady, sonyń nátıjesinde halyqta iri qaranyń sany 500 myńǵa, qoı men eshki – 1,5 mıllıonǵa, shoshqa 100 myńǵa kóbeıdi. Halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etýde belsendi túrde damyp kele jatqan baý-baqsha, úı mańy sharýashylyǵy jaqsy demeý bolyp otyr: baýly saıajaı ýchaskeleri bar otbasylardyń sany tórt jyldyń ishinde 302 myńǵa, úı mańy baqsha ýchaskeleri barlar 82 myńǵa kóbeıdi. Kooperatıvtik qozǵalys nyǵaıyp keledi: qazir osy salanyń kásiporyndary bir jyl ishinde 1,5 mıllıardtan astam somnyń buıymdaryn óndirip, túrli qyzmetter kórsetýde.
Alaıda, bul nátıjeler bizdi eshqandaı jaıbaraqattandyra almaıdy, óıtkeni, ol týyp otyrǵan qajettikterge tipti de saı kelmeıdi. Ári dese olarǵa ámirshil-ákimshil jáne ekonomıkalyq ádisterdi bolashaǵy joq, jasandy túrde ushtastyrý tártibimen qol jetti. Turaqty da teńdestirilgen ekonomıkadan biz áli de bolsa alystamyz. Elimizdegi hám respýblıkadaǵy qazirgi ekonomıkalyq jáne áleýmettik-saıası jaǵdaı joǵary ónimdi eńbek, bastamashyldyq pen tapqyrlyq yntalandyryla, qajetti qurylymdyq ózgeristerdi júzege asyrýǵa baǵyttaıtyn sharýashylyq orta qalyptastyrý jónindegi batyl sharalardy qajet etýde».
N.Á.NAZARBAEV,
Qazaqstan Kompartııasynyń
XVII sezinde sóılegen sózden,
«Izbrannye rechı», Astana, «Saryarqa» 2009, 1-tom, 237-238-better.
Áıtse de, daǵdarysty jaǵdaıdan tolyq shyǵa alǵan joqpyz. Onyń basty sebebi – ondaǵan jyldar boıy respýblıka ónerkásibiniń qurylymy ábden bytysyp bitken edi. Sonyń saldarynan Qazaqstan eldiń tek shıkizat óndiretin óńirine aınalǵan edi. Bizdiń shıkizattyń qyzyǵyn basqalar kóretin. 1986 jylǵy jeltoqsan oqıǵasynan keıin ortalyqtaǵy baspasózde Qazaqstan jasalǵan jaqsylyqty bilmedi, basqalardyń esebinen masyl kúıinde turyp jatqanyn umytty degen sııaqty áńgimege deıin aıtqan maqalalar da shyqqan. Syrttaı qarasańyz, solaı da sııaqty. Qazaqstanda óndirilgen ulttyq tabys pen Qazaqstannyń ony damytýǵa paıdalanatyn ulttyq tabystyń aıyrmasy 5 mıllıard somdy quraıtyn. Sóıtip, respýblıkaǵa jyl saıyn odaqtyq bıýdjetten qarjy dotasııa túrinde beriletin. Sodan baratyn da jeriniń asty da, ústi de baılyqqa toly Qazaqstan dotasııalyq respýblıka degen attan qutyla almaı júretin. Al máseleniń mánisine tereńdeý qarasańyz, basqasha qorytyndy jasaısyz. Respýblıka óz aýmaǵynda ornalasqan ónerkásiptiń nebári 7 paıyzyna ǵana ıelik ete alatyn. Bıýdjettegi jańaǵy úılesimsizdiktiń syry bárinen buryn Qazaqstannyń ónimderine jónsiz tómen baǵa qoıylǵandyqtan ózge respýblıkalarmen saıma-saı aıyrbas jasaı almaıtynynda edi. Esimde qalǵan bir-eki jaıdy keltireıin. Aqtóbe oblysyndaǵy taý-ken kombınaty búkil eldegi hrom rýdasynyń 95 paıyzyn óndiretin. Kombınat onyń tonnasyn 27 somnan ótkizetin. Al Odaqtyń Syrtqy ekonomıkalyq baılanystar mınıstrligi álgi rýdanyń tonnasyn shetke 100 valıýtalyq somǵa satatyn. Bylaısha qaraǵanda úsh ese ǵana artyq satqan sııaqty ma? Olaı emes. Somnyń satyp alý qabiletin qosa esepteseńiz rýdanyń baǵasy o bastaǵydan keminde 23 ese artyq bolyp shyǵady. Balqash mysy 16 ese qymbatqa satylatyn. Jańaǵy mınıstrlik valıýta túsiminen kásiporynǵa da, óńirge de tas tatyrmaıdy. Eńbek ujymdary odaqtyq mınıstrlikterden óz tapqandarynyń az ǵana tabysynyń ózin qol jaıǵandaı kúıde surap júrgenderi. Buǵan qalaı tóze alarsyń?! Sol kezde balabaqsha salýdyń ózine Máskeýdiń ruqsaty kerek edi degenge búgingi adamdar senbeıtin de shyǵar. Osynyń bári áýel basta sondaı bir zymııandyqpen, alystan oılastyrylǵan. Mysaly, Qazaqstannyń batysynda sol kezdiń ózinde munaı men gaz kondensatynyń baı qory boldy. Biraq olardy óz jerińde óńdep, benzınge nemese kádimgi tutynatyn gazǵa aınaldyra almaısyń. Ondaı kásiporyndardyń bári Reseıdiń Qazaqstanmen shektes oblystaryna salynyp qoıǵan… Mundaı jaǵdaı biz egemendikke qol jetkizgennen keıin de talaıǵa deıin sozylyp keldi. Osynyń bárin kóre turyp, Qazaqstandy «respýblıka» dep qalaı ataýǵa bolady? Bárin de Máskeý basqaryp, bılep-tóstep otyratyn.
– Áýel basta Odaqtyń saqtalýyn jaqtaǵanyńyzben, birazdan keıin respýblıkanyń «tolyq egemendigin» alǵa shyǵarǵanyńyz belgili. «Tolyq egemendiktiń» túpki máni kádimgi «táýelsizdik» ekendigi sóz uǵatyn adamnyń bárine anyq ańǵarylyp turǵan edi. Bul ózgeris nege baılanysty boldy?
– Ár zamannyń óz talaby bar. Odaqty saqtaý degenim Qazaqstandy búldirmeýdiń amaly edi. Sebebi bizdi ishimizden de, syrtymyzdan da búldirýge Ortalyqtyń qolynda jetkilikti áleýet bar bolatyn. Ol kezde men úshin jańarǵan Odaqtyń endi federasııa bolmaıtyndyǵynyń basy ashyq edi. Biz kezinde Andreı Saharovtyń Odaqty teń quqyqty elder dostastyǵy retinde qaıta qalyptaý jónindegi kókeıge qonymdy usynysyna qulaq aspadyq.
– Halyq depýtattarynyń III sezinde siz KSRO Prezıdenti laýazymyn taǵaıyndaý jónindegi zań jobasynda el Prezıdenti óz mindetin atqara almaıtyn kezde onyń ókilettigi Joǵarǵy Keńes Tóraǵasyna, bylaısha aıtqanda, spıkerge kóshetindigi jónindegi qaǵıdaǵa qarsy shyǵyp, el vıse-prezıdenti laýazymyn taǵaıyndaýdy usynyp edińiz. Sizdiń usynysyńyz qabyldandy. Keıin Iаnaev KSRO vıse-prezıdenti retinde GKChP búligin bastaǵanda sondaı usynys jasaǵanyńyzǵa ókingen joqsyz ba?
– Suraǵyń qyzyq. Men ol usynysty sol laýazymǵa Iаnaevty saılaý úshin jasap pa ekenmin? Keńes Odaǵyndaı eldiń ekinshi tulǵasy Iаnaevtaı adam bolyp shyǵa keledi dep kim oılapty?
– Sol Iаnaevtyń bizdiń respýblıkamyzdaǵy jeltoqsannan keıin qaıtadan jańa jarasyp kele jatqan ultaralyq tatýlyqty buzyp jibere jazdaǵany da bar. Siz ol jaıynda Gorbachev Qazaqstanǵa kelip, respýblıka aktıvimen kezdeskende Bas hatshynyń betine aıtqansyz.
DÁIEKTEME:
«Mıhaıl Sergeevıch, aıtyńyzshy, Sizdiń orynbasaryńyz, el vıse-prezıdenti Iаnaevtyń kazaktar ókilderin qabyldaýyn qalaı baǵalaýǵa bolady? Áńgime ne jaıynda bolǵany bizge beımálim, biraq onyń ózi Oral oblysynda jikshildik qozǵalystardyń jańa tolqynyna sebep boldy. Al oǵan jaýap retinde jergilikti halyqtyń tıisti qımyly órshidi. Halyqtardy osylaısha qaqtyǵystyrý kimge tıimdi ekenin men bilmeımin, biraq ol kópultty Qazaqstanǵa, sondaı-aq búkil elimizge zııan keltiretinine senemin.
Kazaktardyń jekelegen bólimderiniń qurylýy týraly áńgimeler de bizdi alańdatatynyn jasyrmaımyn. Olar kimnen qorǵanbaqshy? Bálkim, burynǵy patshalyq ımperııanyń az ulttarynyń esine qarýsyz kóshpendilerdi otarlaý kezeńin salǵysy keletin bolar? Sol kezeńdegi aldaýdy, kemsitýdi jáne qataldyqty halyq osy ýaqytqa deıin umytqan joq. Jalpy alǵanda, keıbireýlerdiń naqty ýaqyt pen keńistik týraly uǵymy aýysyp ketken-aý degen áser qalyptasyp otyr.
Meni durys túsinseńizder eken deımin. Biz barlyq halyqtardyń teńdigin, laıyqsyz umyt qaldyrylǵan izgi dástúrlerdiń, ádet-ǵuryptar men mádenı qazynalardyń qalpyna keltirilýin, respýblıkadaǵy barlyq halyqtar tilderiniń damytylýyn jaqtaımyz. Biz eńbeksúıgish kazaktardyń urpaqtary da qazaq jerinde ózin týǵan úıindegideı sezinýin qalaımyz. Al problemalardy týǵyzyp otyrǵan tipti de olar emes, qaıta tar óristi jeke múddeleri men shamshyldyǵyn qanaǵattandyrý úshin adamdar arasynda iritki salýdy asa qajet etip otyrǵandar. Eger bizge ózimizdiń beıbit ómirimiz, balalarymyz ben nemerelerimizdiń bolashaǵy qymbat bolsa, osyndaı otpen oınaýdy toqtatýdy usynamyn. Shydamdylyq pen júıkeni álsin-áli synaýdyń keregi joq. Turlaýy joq ótken kezdi ańsap júrgen jelikbastarǵa ashyq eskertemin jáne saqtandyramyn: respýblıkaaralyq sharttarda jáne memlekettik egemendik týraly deklarasııalarda qol suǵylmaıdy dep tanylǵan respýblıkalar arasyndaǵy shekaralardyń ózgertilýine eshqashan jol bermeımiz. Onyń ústine Qazaqstan aýmaǵynda kazaktardyń patsha rejimine qyzmet etýiniń jyldyǵyn merekeleý áreketterine, ásirese, kazak bólimderiniń qurylýyna jol bermeımiz. Respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń meni qoldaıtynyna senemin».
N.Á.NAZARBAEV,
KOKP Ortalyq Komıtetiniń Bas hatshysy M.S.Gorbachevtiń qatysýymen ótken respýblıkalyq aktıv jınalysynda sóılegen sózden, «Izbrannye rechı», 1-tom, 389-390-better.
– KSRO halyq depýtattarynyń sezderinde sóılegen sózderińiz sizdiń búkil el kólemindegi bedelińizdi aıryqsha bıiktetip jibergenin bilemiz. Gorbachev óz memýarlarynda sizdi vıse-prezıdenttikke nemese premer-mınıstrlikke usyna almaǵanyna ókinetinin bildiredi.
DÁIEKTEME:
«Odaqty bárinen de tabandy túrde qorǵaǵan Nazarbaev boldy. Biz onymen bul taqyrypqa talaı ret ári uzaq áńgimeleskenbiz. Onyń ustanymynyń astarynda Qazaqstan halqynyń quramy, ekonomıkasynyń Reseı ekonomıkasymen yqpaldastyǵynyń joǵary ǵana emes, óte biregeı deńgeıi sııaqty obektıvti faktorlar turdy. Másele sonymen birge Nursultan Ábishulynyń saıasatker retindegi, sanasynda orystyń jáne qazaqtyń ulttyq mádenıetteri ajyraǵysyz birikken adam retindegi jeke qasıetterinde de edi. Bul másele oǵan jaı ánsheıin emes, óziniń senim-nanymynan shyǵatyn qaǵıdatty is ekendigi sezilip turatyn. Men Nazarbaevqa kópten kóz salyp júrdim, onyń iskerlik alǵyrlyǵyn baǵaladym, sondyqtan da jaǵdaıattardyń toǵysýy meniń ony KSRO vıse-prezıdenti nemese premer-mınıstr laýazymyna usynýǵa múmkindik bermegenine ókinemin».
M.S.GORBAChEV,
«Jızn ı reformy», M., 1995. 2-kitap, 583-bet.
– Gorbachev KSRO vıse-prezıdenti laýazymyna meni resmı túrde usynǵan emes. Sondaı oıy bar ekenin birer ret aýyzsha bildirgen bolatyn. Mundaı usynys depýtattar tarapynan ózime birneshe ret jasaldy, tipti májilis barysynda depýtattar oryndarynan turyp, meniń famılııamdy atady da. Basqa respýblıkalar basshylary qoldady. Jýrnalısterdiń de osyny naqty qozǵaǵany, birneshe ret jazǵany bar. Men ondaı usynys bolǵan kúnde de bas tartatynymdy ańǵartqanmyn.
– GKChP búligi týraly áńgime etken kezde biz ondaı gazet maqalalarynyń keıbirin keltirgenbiz. «Pravda» gazetiniń tilshisi: «Birqatar depýtattar sizdiń kandıdatýrańyzdy vıse-prezıdent qyzmetine usynbaqshy. Sizdiń buǵan kózqarasyńyz qalaı?» dep suraǵanda siz: «Sol vıse-prezıdenttiń ne úshin kerektigin bilmeımin… Eger oǵan Konstıtýsııany ózgertý jobasyndaǵy ról tıse, onda bul kezekti kómekshilik qyzmet. Men ózimdi ondaı qurylymda elestete almaımyn» (1990, 24 jeltoqsan) dep jaýap qaıtarǵansyz.
– Sol tusta osyndaı suraqty maǵan «Moskovskıe novostı» gazeti de qoıǵan. Men ózimiz Konstıtýsııaǵa engizgeli otyrǵan quqyqtar vıse-prezıdentke bastamashylyq úshin múmkindik bermeıtinin aıtqanmyn. Ol eshqandaı pármeni, quqyǵy joq laýazym edi. Gorbachev solaı bolýyn qalady. Sondyqtan men buǵan o bastan qarsy boldym.
– Ol qyzmettiń jaıy solaı boldy. Al endi KSRO Úkimetiniń basshysy, ıaǵnı premer-mınıstr qyzmetinen bas tartýyńyzdyń sebebi qalaı? Tatarstannyń burynǵy prezıdenti Mıntemır Shaımıevtiń «Nezavısımaıa gazetanyń» betinde «Nazarbaev premer-mınıstr bolǵanda biz Odaqty saqtap qalar edik» (1993, 28 shilde) dep jazǵanyn buryn da bir aıtqanbyz.
– Maqsat qalaıda Odaqty saqtap qalýda emes qoı. Ol kezdegi máseleniń mánin dál burynǵy Odaqty sol kúıinde saqtaý dep qaraýǵa tipti de bolmaıdy. Odaqtyń taraýyna bir jyl ǵana qalǵan kez edi. Birinshiden, Premer-mınıstrdiń qolynda eshteńe qalmady, respýblıkalar óz bilgenin istedi. Qabyldanǵan sheshimder oryndalmady. Sonda ekonomıkany qalaı basqarýǵa bolady? Osyny oılaýǵa týra keldi. Ekinshiden, men Máskeýde otyryp, óz elime – Qazaqstanǵa ne jaqsylyq jasaı alamyn? Sodan men jaı ǵana bas tartpaı, biraz óz talaptarymdy qoıdym. Olardy Gorbachevtiń qabyldamaıtynyn bildim. Muny ýaqyt dáleldedi.
DÁIEKTEME:
«– 1991 jyldyń 3 qańtarynda Gorbachev ótkizgen májiliste Úkimettiń jańa basshysy jóninde áńgime qozǵalypty. Evgenıı Prımakov pen Vadım Bakatın ol qyzmetke sizdiń kandıdatýrańyzdy usynypty. Leonıd Mlechın «Nazarbaev. Grýppovoı portret s prezıdentom» degen kitabynda: «Togda vopros otlojılsıa. No v ııýle reshenıe bylo prınıato» dep jazady. Jyl basynda bul másele nege keıinge qaldyryldy?
– 1990 jylǵy jeltoqsan aıynda Joǵarǵy Keńes depýtattarynyń talaptarymen N.I.Ryjkov ornynan ketýge májbúr boldy. Sol kezderde Prezıdenttik keńes bolashaq Premerdiń kandıdatýrasyn qaraýǵa kiristi. Bul Keńeske odaqtyq jáne avtonomııalyq respýblıkalar basshylary múshe boldy. Sondaı bir Keńes otyrysy kezinde Úkimet basshysy etip kimdi taǵaıyndaımyz degen saýal qoıyldy. Jańa atalǵan adamdarmen birge M.Shaımıev meni qoldady. Men eger Úkimet tóraǵalyǵyna kirisetin bolsam, onda eń aldymen barlyq respýblıkalarda bolyp shyǵýym kerek, olardyń parlamentteriniń osy taǵaıyndaýǵa kelisimin alýym kerek, ekonomıkalyq reformalardy alańdaýsyz júrgizetindeı keń ókilettilik qolyma berilýi kerek, osyndaı ókilettiktermen ǵana mundaı jumysqa kirisýim múmkin degendi aıttym Gorbachevke. «Eger respýblıkalar meniń taǵaıyndaýymdy qoldasa, onda birqatar shuǵyl sharalardy qabyldaýyma týra keledi. Úkimet basshysy retinde búkil ekonomıkalyq saıasatty bir qolda ustaýym kerek», degendi de aıttym. Mıhaıl Sergeevıchtiń túri ózgerińkirep ketti. «Sonda men nemen aınalysamyn?», dedi. «Siz halyqaralyq máselelermen aınalysasyz», dedim. Ol kisi únsiz qaldy. Árıne, Gorbachevtiń óz ókilettigin óz qolymen shekteýge kelispeıtini belgili edi».
«Sergeldeńniń sońy»,
«Egemen Qazaqstan», 1991, 18 tamyz.
– Sonymen, siz mundaı bıik qyzmetten Gorbachevke onyń qabyldaýy múmkin emes shart qoıý arqyly bas tarttyńyz deýge bolady ǵoı?
– Olaı deýge bolady. Shynymdy aıtsam, men Qazaqstandy sol laýazym úshin qaldyryp ketkim kelmedi. Odaqtaǵy jaǵdaı da qıyn edi. Men ekonomıkalyq formasııa aýysyp, qoǵamdyq júıe ózgerip jatqan ótpeli shaqta KSRO sııaqty alyp memleketti tez arada bólshekteýge jol berý jónsiz, tipti qaýipti ekendigin talaı ret aıttym da. Bar nazardy naryqqa birte-birte aýysýdyń jolyn qarastyrýǵa, oǵan kóshýdiń alǵashqy bir jarym-eki jylynda kóp qıyndyq bolatynyna, halyqtyń ál-aýqaty kúrt túsip ketetinine kónýge týra keletinine aýdarýǵa shaqyrdym. Ekonomıkany jóndeýdiń, nusqaý berý men monopolızmge negizdelgen qurylymdy qıratýdyń munan basqa joly joq ekenin eske salýmen boldym. Biz jurtqa máseleniń mánin túsindirip, qoǵamdyq sanany barsha adamdar istiń jaıyn jaqsartýǵa múddelilik tanytatyndaı etip ózgertýge tıisti edik. Sol baǵytta biraz jumys atqaryldy da. Áıtse de, Odaqtyń irgesin onyń negizin qalaǵan Reseı Federasııasynyń ózi aldymen qazǵanyna tarıh kýá. Reseı aldymen óz Kompartııasyn quryp, KOKP-nyń birtutastyǵyn buzdy, odan keıin memlekettik táýelsizdigin aldymen jarııalap, KSRO-nyń birtutastyǵyn buzdy. Ony jurttyń bári biledi.
Odaqty jańǵyrtý nıetinen kúder úzdirgen sebeptiń biri – Gorbachevtiń ekiudaı saıasaty. Ol birese ana lagerge, birese myna lagerge arqa súıep, basy qosylmaıtyndardyń basyn qosýǵa, tipti jaýyǵyp alǵandardyń ózin óz jaǵyna tartýǵa jantalasyp baqty. Aqyr aıaǵynda eshkim ony qoldamaıtyn bolyp shyqty.
– Eshkim qoldamaıtyny bir basqa, ózi sengen, ózi usynyp, asa bıik laýazymdarǵa saılanǵan adamdary ózin satyp ta ketti ǵoı. Gorbachevtiń kitabynan «Nazarbaev týraly oıladym, biraq onyń ornyn Qazaqstanda basa alatyn adamdy tappadym. Oılanýǵa ýaqyt qalmady, sol kezde Iаnaev «qolǵa túse» ketti. Qatty qatelesken jerim sol!» degen joldardy («Jızn ı reformy», 2-kitap, 532-bet – S.A.) buryn da eske salǵanbyz.
– Másele Iаnaevtyń «qolǵa túse» ketkeninde emes. Másele Mıhaıl Sergeevıchtiń vıse-prezıdenttikke aıtqanynan shyqpaıtyn, ózindik pikiri joq, tabanynyń búri joq, minezsiz adamdy izdegeninde. Sony tapqanynda. Keıin dál sol adam búkil álem aldynda bet-júzi búlk etpeı, Gorbachev qatty naýqas, el basqarýǵa densaýlyǵy kótermeıdi, sondyqtan bılikti óz qolyma alamyn dep jalǵan sóılep, onyń ózin satyp ketti, zańdy Prezıdentti saıajaıynda qamap ustap, syrtqy dúnıemen baılanysyn úzdi, Máskeý kóshelerine tank shyǵaryp, qan tóktirdi. Munyń ózi de Gorbachevtiń, qazaqsha aıtqanda, adam tanymaıtynyna taǵy bir dálel. Saıasatta mundaı jaǵdaılar kezdesip turatyny anyq. Ondaılar bizde de bolǵanyn halyq biledi. «Kúshik asyrap, ıt ettim, Ol baltyrymdy qanatty. Bireýge myltyq úırettim. Ol mergen boldy, meni atty» dep Abaı aıtqandaı jaǵdaıdy kórdik. Jastaıynan ósirgen, tárbıelegen adamdar laýazymdy kótere almaı, bas aýǵan jaǵyna ketedi. Biraq mynanyń jasaǵany óte soraqylyq boldy. Tótenshe jaǵdaı jónindegi memlekettik komıtet dep atalǵan búlikshilerdiń tirligi jóninde saǵan kezinde egjeı-tegjeıli aıtqanmyn («Sergeldeńnen soń», «Egemen Qazaqstan», 2011 jylǵy 18 tamyz – S.A.). Oǵan endi qaıta toqtalyp jatpaı-aq qoıaıyq. Tek bizdiń respýblıka aýmaǵynda tótenshe jaǵdaı jarııalaýdan bas tartqanymyzdy, komıtettiń qurylýynyń ózin zańsyz dep tanyǵanymyzdy ǵana (Qazaq KSR Prezıdentiniń Málimdemesinde: «Úsh adam qurǵan, KSRO Joǵarǵy Keńesi men respýblıkalar qatyspaǵan komıtet áýel bastan-aq zańsyz qujattardy dúnıege ákelýde, olar, basqalaryna qosa, egemendik týraly respýblıkalyq deklarasııalardy aıaqasty etýde, naryqtyq ekonomıkaǵa kóshýdiń tańdap alynǵan baǵytyn elep-eskermeýde», delingen bolatyn – S.A.) qosa aıta keteıin. GKChP búliginen keıin kóp nárse ózgerdi. Men KOKP Ortalyq komıtetiniń Saıası Bıýrosy músheliginen jáne KOKP Ortalyq komıtetiniń quramynan shyǵatynym jóninde málimdeme jasadym. Arada bir apta ótkende Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń kezekten tys plenýmyn shaqyrdyq, plenýmda men Ortalyq komıtettiń birinshi hatshysy ókilettigin doǵaratynymdy málimdedim, respýblıkada Kompartııanyń qyzmetin toqtatýdy usyndym. Meniń usynysym qoldaý tapty.
DÁIEKTEME:
«Qazirgi jaǵdaıda men qıyn tańdaý jasap turmyn jáne ózimnen Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy mindetin alamyn. Qazaqstan Kompartııasynyń Ortalyq Komıteti óziniń qyzmetin toqtatý týraly jarııalap, birden-bir durys sheshim qabyldaýǵa tıis dep esepteımin, bul sheshimdi partııanyń qatardaǵy músheleri qoldaıdy dep senemin. Kezekten tys sezd nemese konferensııa ótkizý úshin uıymdyq komıtet qurý qajet, Kompartııanyń budan bylaıǵy taǵdyry sonda aıqyndalýy kerek. Oblystyq komıtetterden bastap, qalǵan basqa partııa komıtetteri de osylaı isteýge tıis.
Qazaq KSR Prezıdenti retinde men Qazaqstan halqyna bergen antyma, jańarý, respýblıkanyń memlekettik egemendigin tereńdetý, ekonomıkany túbegeıli reformalaý saıasatyna, Qazaqstannyń aýmaǵyn mekendeıtin barlyq ulttar men ulystardyń teńdigi, adam quqyǵyn saqtaý prınsıpine ózimniń adaldyǵym týraly bekem málimdeımin».
N.Á.NAZARBAEV,
Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń kezekten tys plenýmynda sóılegen sózden,
«Izbrannye rechı», Astana, «Saryarqa», 1-tom, 484-bet.
– Tamyz búliginiń taǵylymy degende neni aıtar edińiz?
– Ol oqıǵa Kompartııany betperde tutqan reaksııalyq kúshterdiń tarıhtyń obektıvti damýyna kedergi keltirmekke jantalasynyń, qoldan sýsyp bara jatqan bılikke jabysýynyń, ábden irip-shirip bitken ımperııalyq, totalıtarlyq rejimdi qaıta qalpyna keltirý dalbasasynyń naq ózi edi. Budan keıin respýblıkalardyń tolyqtaı memlekettik táýelsizdikke umtylýy tek ulttyq sana-sezimniń órleýiniń ǵana emes, totalıtarlyq ortalyqtyń qyspaǵynan qutylý áreketiniń de nátıjesine aınaldy. Bylaısha aıtqanda, GKChP búliginiń úlken paıdasy da boldy. Ol, birinshiden, onsyz da talqany taýsylýǵa taıaý turǵan KOKP-nyń tarıh sahnasynan ketýin tezdetip berdi, ekinshiden, odaqtas respýblıkalardyń táýelsizdik tarıhynyń bastaýyna jol ashty. Mysaly, Ýkraına «tamyz búligi» atanyp ketken sol kúnderden ile-shala, 24 tamyzda óz táýelsizdigin jarııalady. Elsın tank ústine shyǵyp, máskeýlikterdi barrıkadaǵa shaqyrǵan, Gorbachev Forostaǵy «tutqynnan» bosatylyp kelip, Reseı parlamentiniń kóz aldynda Elsın usynǵan qaǵazdarǵa onyń betine jaýtań-jaýtań qarap turyp qol qoıýǵa májbúr etilgen, qysqasy, Ortalyq bıliginiń kúli kókke ushýǵa jaqyn qalǵan shaqty men de paıdalanýdy uıǵardym. Onyń oraıy da kelip tur edi. Qazaq jerinde alǵashqy ıadrolyq synaq 1949 jylǵy 29 tamyzda jasalǵan ǵoı. Dál sol kúni, ıaǵnı 1991 jylǵy 29 tamyzda men «Semeı synaq polıgonyn jabý týraly» Jarlyqqa qol qoıdym. 409-shy Jarlyq bolatyn. Tarıhı qujat retinde nómirine deıin esimde saqtalyp qalǵan. Bul jaıynda burynyraqta saǵan biraz áńgime aıtqanmyn («Tajaldyń tunshyqtyrylýy», «Egemen Qazaqstan», 2011 jylǵy 27 tamyz – S.A.).
– GKChP-ǵa taǵy bir orala ketsek. «Elsın. Tamyzdaǵy úsh kún» degen kórkem fılm Gorbachevtiń, Elsınniń jáne Nazarbaevtyń Máskeýde kezdesýinen, jańa Odaqtyq shartqa qol qoıǵannan keıin jasalatyn kadrlyq taǵaıyndaýlardy talqylaýynan bastalady. Elsın Egemen memleketter odaǵy dep atalatyn bolashaq jańa eldiń prezıdenttigine Gorbachevti, al premer-mınıstrligine Nazarbaevty usynatynyn aıtady, Gorbachev sizdiń kandıdatýrańyzǵa kelisimin bildi
