Sýretterdi túsirgen avtor
Altaıda qys erte túsip, kóktem kesh keledi. Bıigindegi qar erinshektene erip, mamyrdyń sońyna deıin jatady. Tuıaqtylardyń qystan tebinmen shyǵýy ekitalaı. Qarasha bolmaı shópke turady ádette. Sol úshin de malmen jan baǵyp otyrǵan katondyqtar úshin jazdyń ár kúni qymbat. Ala jazdaı shetel shyǵyp, jaǵajaıda jatý – olar úshin jat. Kelte jazdyń shýaqty kúnderi shóbin shabady, baqshasyn baptaıdy.
Pishendeme basýdyń mashaqaty
2000 jyldyń shildesi edi. Maralǵa pishendeme (kók shópti keptirmeı saqtaý ádisi) daıyndaýǵa Aqtomar jaılaýyna shyqqanbyz. «On kún isteseńder, jıyrma myń teńge tóleımiz» degen soń aýyldyń bir top balalary birden kelistik. Ol tusta ondaı aqshany aýyldyń qara sıraq balasyn qoıyp, qyzmettegilerge tólemeıtin. Sóıtip «Ýazıkpen» Tasshoqynyń ıek tusyndaǵy Aqtomarǵa týra tartqanbyz. Jete sala, qaraǵaıdan qıylǵan tórt-bes baraqtyń birine jaıǵastyq. Mańaıy ný samyrsyn, betkeıleri bitken shuǵynyq gúl. Túbin qazsań, altynnan qymbat qurt shyǵatynyn keıin bildik qoı. Buǵy-maraly ushy-qıyry belgisiz qorshaýdyń ishinde órip júr. Birazynyń múıizin kesip, keptirip qoıypty. Kepken múıizdi qyzyqtap kórgenimiz bolmasa, onyń paıdasyna asa bas qatyra qoımadyq. Estýimizshe, Koreıaǵa ótkizetin. Bul qojalyqtyń ıesi de káris desetin el.
Bizdiń kelgendegi jumysymyz pishendeme basý edi. Maraldyń qystaıǵy azyǵy da sol, shyryny keppegen Altaıdyń myń túrli shóbi. Kún uzaq qolymyzdan aıyr túspeıtin. Jańa ǵana shabylǵan jas shópti traktor tirkep júrgen súıremege tıeımiz (Súıreme dep otyrǵanym, volokýsha. Tilimizge ıkemdep, bálákóshke deıtinbiz). Traktor ógiz aıańmen júrip otyrady, biz shópti eki jaǵynan júgirip júrip, laqtyramyz. Bir qyltanyn qaldyrmaýǵa tyrysatynbyz. Shalalyǵyńdy brıgádir kórse, «aq-ala aıran qylmaı durys jınańdar» dep aıǵaı salatyn. Jas shóptiń salmaǵy da barshylyq. Eki-úsh kúnnen keıin bilektegi tamyrymyz bileýlenip shyǵa keldi. Súıreme tolǵan soń traktorshylar tómendegi transheıaǵa aparyp tógedi. Ony shynjyr tabandy traktor ári-beri shyrynyn shyǵaryp, taptaıdy. Erte kezde atpen de nyǵyzdaǵan desedi kónekózder. Sondaǵy deımin, shóptiń ıisin aıtsańshy, qushyrlana tynystar edik. Jańaǵy transheıa tolǵan soń betin shymmen qymtap, jaýyp tastaıdy. Keıin, maral shópke turǵanda shetinen kertip, kúndelikti rasıonyna qosady.
Túske qaraı baraq jaqtaǵy asýǵa eleńdeıtinbiz. Asýdan at-arba kórinse, «Tóıtó ǵoı» dep qýana júgirer edik. Tóıtó – aspazymyz. Bizge dep jyqqan maraldyń etin bir kúni asyp ákelse, bir kúni qýyrdaq qýyrady. Bárimiz bir úıdiń balasyndaı tamaqqa tyńqııa toıyp alyp, samyrsynnyń kóleńkesinde bes-on mınýt myzǵıtynbyz. Aqtomardyń aýa raıy da tym qubylmaly. Qazir kún shaqyraıyp tursa, áp-sátte aspan túnerip, jańbyr sirkireıdi. Shatyr-shutyr naızaǵaı oınaıdy. Naızaǵaıdyń qudiretin sonda kórgenmin. Kóz ushyndaǵy qaraǵaıdy qaq aıyrǵanda, tyǵylatyn jer tappaı sasqanbyz.
Túski astan soń kerzi etigimizdi súırete basyp, qaıta traktorıstiń sońynan eremiz. Basynda qyzyq sııaqty kóringen, kún sanaı bastaıtynymyzdy kim bilgen. Keshki altyda qural-saımanyńdy tastaı salyp, qaıtyp ketý degen joq. Kóz baılana ǵana traktordyń tirkemesine otyryp, baraqty betke alatynbyz. Keshki qyzyǵymyz – kerosın shamnyń jaryǵymen karta oınaımyz. Tóıtó «áı, uıyqtańdar» degenshe ýlap-shýlap otyra berer edik. Ol ózi sáremizdi daıyndap, tún aýǵansha júretin...
Sodan beri jıyrma jyldan astam ýaqyt ótti. Aýylsharýashylyq tehnıkalarynyń túr-túri shyǵyp jatqanymen, aýylda pishendemeni áli osy ádispen ázirleıdi.
Buǵynyń baby
Maraldyń baby bólek. Jazdaı azyǵyn daıyndaý óz aldyna, qystaıǵy kútip-baptaýy jáne bar. Shópti qoıǵa shashqandaı shasha salmaıdy, ýaqytymen, mólsherimen beredi. Tóldegende qozyqasyna da erekshe kútim kerek. Múıizdiń qyp-qyzyl qany qyp-qyzyl aqsha bolǵanymen, taban et, tókken ter arqyly keledi. Bylaıǵy jurt buǵy baqqandar aqshanyń astynda qalady dep oılaıtyn shyǵar. Jo-joq, bul maýsymdyq kásiptiń kózi. Týrıster jyldyń úsh aıy aǵylady, boldy. Maral sharýashylyǵyn dóńgeletip otyrǵan Darıǵa Isabaevanyń aıtýynsha, sýbsıdııa iri qaraǵa bólingen sııaqty, paıyzy óte az eken.
– Maraldy iri qaramen salystyrýǵa kelmeıdi. Shyndap kelgende, jabaıy janýar. Mysaly, Reseıdiń Altaı respýblıkasynda «Maral sharýashylyǵy» degen jeke sala, oǵan qatysty zań jobasy bar. Bas-basyna jeke sýbsıdııa bóledi. Tipti on-on bes maral ustap otyrǵan sharýalar da sýbsıdııadan qaǵylmaıdy. Bizde she? Sýbsıdııa alý úshin úlken qojalyǵyń bolýy kerek. Onyń ózinde sýbsıdııa mólsheri tym az. Qysqasy, týrısterden túsken qarjynyń basym bóligi maraldyń kútimine, jumysshylardyń jalaqysyna ketedi. Qosymsha kásip kózi bolmasa, ózin ózi bálendeı aqtamaıdy. Aıta bersek, másele kóp, – deıdi maral sharýashylyǵynyń jetekshisi.
Iá, maralshylarǵa memleketten qoldaý bolmasa, qoldaǵy kıeli janýardyń sany azaıa bermesine kim kepil?! Onsyz da kemip bara jatqan joq pa? Qazirgi ýaqytta Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy 11 maral sharýashylyǵynda jalpy sany 3 260 maral men teńbil buǵy bar. Keńes ókimeti ydyraǵan soń maraldyń satylǵany satyldy, soıylǵany soıyldy. Áli de ózge óńirler satyp alyp, pantysyn tabys kózine aınaldyrmaq. Tabys tapqanymen, pantynyń emdik quramy Altaıdaǵydaı bolmaıdy. Bul anyq. О́ıtkeni sol óńirde maraldyń múıizine qajetti shóp bar ma? Mysaly, maral altyn tamyr, qyzyl tamyr, shetka shóp sekildi dárilik ósimdiktermen qorektenedi. Altaıdaǵydaı 500 túrli dárilik qasıetke baı ósimdik ózge óńirde joq. Demek, pantynyń da emdik qasıeti joǵalady. Maraldyń mekeni Altaı ma, sonda ósip-ónýi kerek. Maral sharýashylyǵynyń búge-shigesin jaqsy biletinder de osy pikirde.
Pantynyń paıdasy
Jergilikti ákimdiktiń málimetine súıensek, atalǵan sharýashylyq ónimniń úsh túrin beredi: múıiz, et jáne janama ónimder. Aýdan boıynsha kesilgen shıki pantynyń ortasha salmaǵy 4-4,5 keli. Jyl saıyn aýdannyń maral ósirý sharýashylyqtarynda 4 tonna shıki nemese 2 tonna konservilengen panty óndiriledi eken. Múıizi men janama ónimderi túsinikti delik, al maraldyń satylyp jatqan etin kórmeppiz. Ony áneýgúni Katonqaraǵaıdaǵy belgili buǵyshy Amanjol Aıaǵanov ta aıtqan.
– Qazir maraldy kóp soımaıdy. Áıtpese, eti dámdi. Buryn ishek-qarnyna deıin tamaq qylatyn, – deıdi buǵyshy. – Maralǵa ýaqytymen qaraý kerek. Qystyń kúni shóbin shanaǵa tıep qoıyp, tańerteń beste shashamyz. Bir saǵat buryn, keıin degen joq. Shóp qana emes, tártibimen pishendemesin, jemin beremiz. Dál qazir aǵashtyń búri paıdaly, múıizdiń ósýine jaqsy kómektesedi. Sálden keıin múıizdiń túbindegi tuqysy túsip, jańa múıiz kórinedi. Kádimgi balanyń sút tisi túsken sııaqty. 72-75 kúnde ushy qyzaryp, babyna keledi. Sodan keıin bul bar ǵoı, jazǵa salymǵy jańbyrdan keıin burqyrap kóteriledi eken, – deıdi Amanjol kúrekteı alaqanymen múıizdiń pishinin kórsetkendeı bolyp.
– Osy buryn, kolhoz-sovhozdyń kezinde maral sharýashylyǵy shalqyp turdy emes pe?! – deımin ǵoı áńgimesin jalǵamaq bolyp.
– Tú-ý-ý, ol kezde Vverh Katýnnyń (qazirgi Aqsharbaq) maral sovhozdary shýlap turǵan. Keńes ókimeti kezinde kún aralatyp kesetin. Bir keskende, 20-30 basqa deıin barady. Kún aralatyp kesetini, aldyńǵy keskenderdi qaınatyp úlgermeıdi. Múıizdiń salmaǵy da barshylyq, 17-18 kıloǵa deıin baratyn. Bir qyzyǵy, qazirgideı saýlap jatqan týrıst joq edi, – deıdi tańdaı qaǵyp.
– Qazir she?
– Qazir ári ketse 12 kılo. Múıizdiń salmaǵy, sapasy kútimine qaraı. Al endi munyń paıdasy kóp. Otyz jyldyń ishinde kóz jetti. Bálem bar ǵoı, ishinde júrip vannasyna túsip kórmeppin. Túsken soń oranyp jatý kerek. Oǵan bizde sharýa bastan asady. Múıizdiń býyn qabyldadyq. Tamasha. Teriń burshaq-burshaq bolyp shyǵady, – deıdi sózin nyǵyzdap.
– Múıizdiń býy degenińiz qalaı?
–70-75 gradýs monshaǵa múıizderdi tastaıdy. Qyzýdy odan asyrsa, múıiz jarylyp ketedi. Otty syrttan jaǵady. Sodan ystyǵynda otyrasyń. Áseri keremet. Býyn-býynyń demalyp, rahattanyp qalasyń. Múıiz bir kún jatsa, erteńinde shyǵaryp, demaltyp, basqa múıizdi ákeledi, – deıdi Amanjol Aıaǵanov. – Al qaınatqanda sýǵa kóldeneń salyp, kóldeneń keptirý kerek. Alǵashqy múıizdiń sorpasy maılanyp, jaqsy shyǵady.
– Múıiz baptaýdy uqtyq, maral baǵý jaǵynda taǵy qandaı qıyndyq bar?
– Bul ózi, aqyryn ósetin janýar. Bir basyna bir-bir jarym gektar jer kerek. Jylyna bir ret tóldeıdi. Qalaı bolsa solaı týdyra bermeısiń, áıtpese qyrylyp qalýy múmkin. Saqman sekildi ǵoı. Qyrkúıektiń úshi-besinen bastap ózderi ysqyra bastaıdy. Aıǵyr uqsap on-on besten jınap almaýyn qarap, bólip júremiz. Buǵylardy bólmese, qysyr qaldyrýy múmkin. Sol úshin bes-altydan bólip tastaımyz. Qazannyń ortasy etekke túsirip almasa, qorshaýdyń ishindegi jerdi tuıaq ońdyrmaıdy. Mysaly, 60 maraldan 50 qozyqa aldym. Qozyqasyn aıaqtanǵansha, kútemiz. Qara sýyqta qalqada ustaımyz. Múıiz kesý naýqany da áýre. Jaraý atqa taqymdy jigitter minip qaıyrmasa, oqys qylýy múmkin. E-e-e, jazsań mynany jazshy; jumysshy joq aýylda. Eshkim qara jumys istegisi kelmeıdi, – dep azdy-kópti máseleniń de basyn shyǵardy.
Tý túkpirge týrıster paıdasyn bilgen soń keledi. Pantymen emdeý demalys bazalaryna bergisi Reseıden, Qytaıdan arǵysy Latvııa, Koreıadan kelip, densaýlyqtaryn nyǵaıtyp jatady. Elimizdiń tórt buryshynan kelip jatatyndary qanshama?! Jalpy, panty júıke júıesin, júrek-qan tamyrlarynyń jumysyn qalypqa keltiredi, gınekologııalyq, ýrologııalyq aýrýlardy emdeıdi. Altaıdyń myń túrli shóbi – myń da bir aýrýǵa shıpa. Katonqaraǵaıǵa aǵylatyn qonaqtar «tabıǵattyń ortasy, múıizdiń sorpasy» dep keledi. Solarǵa on kúndik rahat syılaý úshin maralshylar jyl on eki aı tynbaı eńbektenedi. Alaıda «týrızmdi damytamyz» dep urandatqanmen, maralshylarǵa memlekettik deńgeıde kóńil bólinbeı, sharýalary shalqymaıdy.
Kerek derek
Tarıhshylardyń zertteýinshe, maral sharýashylyǵymen 1792 jyldary Katonqaraǵaı óńirine qonystanǵan «staroverler» aınalysa bastaǵan. Solardyń biri – Buqtyrmanyń boıyndaǵy Bekalqa aýylyna kóship kelgen aǵaıyndy Sharypovtar eken. Odan bólek Altaı taýlarynda 30-ǵa jýyq «staroverler» maral ustaǵan. Ol ýaqytta maral ónimderin Qytaıǵa ótkizip, ornyna jibek mata, shaı-shaqpyt alyp turypty.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Katonqaraǵaı aýdany
