Aýyldaǵy veterınarlardyń telefonynda tynyshtyq joq. Biri «sıyrymnyń ishi kepti» dep shaqyrsa, endi biri «anyqtama jazyp ber» dep mazalaıdy. Senbi-jeksenbi, kún-túnge qaramaıdy. Kóktem shyqsa, tizeden qı keship, eldiń qorasynan shyqpaıtyn da sol baıaǵy qarapaıym mal dárigerleri. Ýaqtyly ekpesin egedi, qanyn alady. Qan demekshi, alǵan qandy zerthanaǵa deıin jetkizetin termosómkeler de tapshy. Kúnniń ystyǵynda 100-200 shaqyrymdyq jerdegi zerthanaǵa jetkenshe, qan uııdy, quramy ózgeredi. Sodan soń maldyń aýrýy anyqtala ma?
Veterınarlardyń jumysyna saı arnaıy kıim, qural-jabdyqtary da joq. Joq bolǵan soń bir ınemen ondaǵan basty egip shyǵýǵa májbúr. О́z qaltalarynan tıyn shyǵaryp satyp alaıyq dese, bir ıneniń quny 50 teńgeniń mańaıynda. Myńdaǵan basqa qarjy shaq kelmeıdi. Onsyz da jalaqylarynan jyrymdap, eski kólikterin lekerleıdi, maı-suıyn quıady. Endi kelip, sol aılyqtaryn ala almaı otyrǵan joq pa?! Qarashada elý paıyzy tólengen, sonymen boldy. Jeltoqsannyń mereke-meıramdarynda syıaqy alǵandy qoıyp, aılyqtaryna zar bolyp júr. Asyrap otyrǵan bala-shaǵasy, tólep otyrǵan nesıeleri bar. Sonyń ózinde ýlap-shýlap basshylardyń tabaldyryǵyn tozdyryp júrgen biri joq edi. Aıtsa da «aýyldaǵynyń aýyzy sasyq» degen bar emes pe, kim qulaq assyn?! Ishinara óz ishterinde kúńkildep-kúńkildep qoıatyn. Amaly taýsylsa kerek, jýyrda Katonqaraǵaı aýdanynyń mal dárigerleri máselelerin aıtyp habarlasty.
Qyl ústinde tur
– Aqsha negizi bir jylǵa bólinýi kerek edi. Biraq qarashadan beri aılyq ala almaı otyrmyz. Joǵary bilimmen jalaqy 90 myń teńgedeı bolýy kerek. Menińshe, jumys ótilin de durys eseptemeıdi, ár aıda ártúrli jalaqy alamyz. Emdelý úshin járdemaqy tólenbeıdi, kásipodaqqa dep aqsha ustalady, biraq onyń qaıda ketip jatqany belgisiz. Aıta bersek, másele kóp. Mal qaraýǵa kıetin arnaıy kıim múldem joq. Qaýipti vaksınalarmen jumys isteımiz. Kólikter tozǵan, synsa ózimiz jóndetemiz. Bekitilgen mal men eldiń qolyndaǵy maly josparmen sáıkes kelmeıdi. Josparda tym kóp bekitilgen. Malǵa syrǵa taǵyp, tizimge kirgizińder deıdi. Al syrǵa joq, kelgen syrǵalar qoldanylǵan. Bári bazada shyǵyp tur. Jylqyǵa tablo basaıyq desek, oǵan ne benzın, ne qyzdyratyn qural joq. Múlde jaǵdaı jasalmaǵan, – deıdi Katonqaraǵaı aýdany О́rel aýyldyq okrýginiń veterınary Aıbyn Tumarbaev.
Belqaraǵaı aýyldyq okrýginiń mal dárigeri Saıran Oqasovtyń aıtqan máselesi de sol – jalaqy mardymsyz, qural-jabdyqtar tozǵan. Sóıte tura joǵarydan qoıylǵan talaptardy oryndaý – mindet.
– Osydan biraz jyl buryn «veterınarııa qyl ústinde tur» dep problema kóterilgen. О́kinishke qaraı, áli sol qalpy, qyl ústinde turmyz. Pandemııa kezinde bári onlaın jumys istep júrgende, mal dárigerleri de dárigerlermen, polıseılermen qatar jumys istedi. Sóıte tura, jazda da tórt aı jalaqysyz otyrdyq. Kompıýterde maldy ıdentıfıkasııalaý baǵdarlamasy da durys bolmaı tur. Jetilmegen, oılastyrylmaǵan. Basqarmadaǵy mamandardan surasaq, olar da bilmeıdi, – deıdi máseleniń mán-jaıyn túsindirgen Saıran Oqasov.
Qatardaǵy mal dárigerleri aıtqan olqylyqtardy alǵa tartyp, Katonqaraǵaı aýdandyq veterınarııa bóliminiń basshysy Raqymǵalı Baıgereevke de habarlastyq. Basshylyq qyzmette otyrǵanymen, máseleniń baryn moıyndap, ózi de búkpesiz birqatar problemanyń ushyn shyǵardy.
– Bul problema Katonqaraǵaıda ǵana emes, búkil oblysta bar. Biz jyl kóleminde atqarylǵan jumys boıynsha 15,5 mln teńge tabys taptyq. Onyń 8 mln 700 myń teńgesi jalaqyǵa jumsalatyn. Bıyl veterınarııa basqarmasy osy qarajatty bermeı qoıdy. Sessııada «aqshanyń bári koronavırýsqa ketti» dep búkil oblystyń veterınarlyq pýnktteri qarjysyz qaldy. Qatelespesem, Abaı, Ulan, Tarbaǵataı aýdandarynyń mal dárigerleri jalaqylaryn aldy. Tórt-bes aýdan únemdelgen qarjy esebinen tólegen eken. Bizge jeltoqsanda aılyq tóleısińder dep 10 mln teńge beremiz degen. Biraq oblystyq máslıhattyń sessııasy ótip, veterınarııa basqarmasyna bir tıyn bermeı qoıypty. Qarashada 50 myń teńgeden tóledik. Jeltoqsanda bizde qarajat bolmaı qalǵandyqtan tólenbedi. Oblysqa esep tapsyrýǵa barǵanda «qarasha men jeltoqsannyń aqshasy berile me?» dep edik, «Joq, boldy. 2021 jyldyń qarajaty esebinen ózderiń tóleńder, adamdardy qysqartyńdar» dep otyr. Amal joq, jumyskerlerdi aqysyz demalysqa jiberýge týra keledi. Aqshanyń bári bizge basqarmadan túsedi, al biz ózimizdiń jumystyń bárin atqardyq, jospardy oryndadyq. Sońynda bárimiz aqshasyz qaldyq. Nesıemizdi qaryz alyp japtyq, – deıdi Raqymǵalı Baıgereev.
Sonymen qatar bólim basshysynyń aıtýynsha, veterınarııa qyzmetiniń máselesin kún tártibinen túsirmeı, zertteı túsý kerek. Kóterilip otyrǵan másele – bir sheti ǵana. Kerek deseńiz, aýyldaǵy qańǵybas ıtterge deıin mal dárigerleri jaýap beredi. Aýyldy qoıyp, qalanyń ózinde ıesiz ıtter órip júr. Veterınarlarǵa berilgen pnevmatıkalyq qarýdyń jaqsylary on metrden tıgizedi, qoldaǵylary 5 metrge ǵana jetedi. It degeniń ońaıshylyqpen qarý kezengen adamdy jaqyndata qoımaıdy. Onyń ústine beriletin oq-dári de sanaýly.
Aýrý shyqsa ǵana kerek pe?
Ras, veterınarııa salasyna qatysty másele bir aýdanmen ǵana shektelmeıdi. Jalaqyǵa jaltaqtap otyrǵan oblystyń basqa da aýdandary bar. Jaraıdy, jalaqy erte me, kesh pe tólenetin shyǵar. Al jalǵan jospar, sapasyz syrǵa, jetkiliksiz tablo, saldyrlaǵan kólik, joq kıim... Bul máseleler sheshimin taba ma? Qos-qostan kólik mingen kóp basshylar mal dárigerlerin jaıaý salpaqtatpaı, kóz qyrlaryn salmas pa eken?
Úrjar aýdany Úrjar aýyldyq okrýginiń mal dárigeri Manarbek Qabınniń datyna da qulaq túrdik. Onyń sózinshe, veterınarııa salasyna qaıta-qaıta reforma jasalǵanymen, tıimdi júıe qalyptaspaǵan.
– Veterınarııadaǵy berekesizdik 1990 jyldary bastaldy. Qolymyzǵa lısenzııa berip qoıa bergen, sodan beri eshteńe durys bolmady. Odan kommýnaldyq memlekettik kásiporyn ashyp, jergilikti bıýdjetke qaratty. Jergilikti jer jalaqy tólegisi kelse tóledi, tólemese ol da joq, júrdik. Jeltoqsan, qańtar, aqpan aılarynda aılyq tólemeıdi. Ondaıda lısenzııamen júrgenderdiń barar jer, basar taýy qalmaıdy. Eldiń malyn emdep, bergen tıyn-tebenin qanaǵat tutady. Keıin veterınarııa bólimin bir ashyp, bir japty. Qysqasy, bizdiki kózge kórinbeıtin, qadirsiz mamandyq. Aýrý shyqsa ǵana kerekpiz, deıdi Manarbek Qabın.
Qudaı ózi saqtasyn, 2018 jyldyń qyrkúıeginde Katonqaraǵaıdan sibir jarasy shyǵyp, bir adam qaıtys bolǵan. Sol kezde mal dárigerleriniń «aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys» boldy emes pe?! Kúni keshe Besqaraǵaı aýdanynda qus tumaýy shyqqanda turǵyndardyń kúni taǵy sol mal dárigerine qarap qaldy. Reseı, Mońǵolııa, Qytaıdan kóktem men kúzde tuıaqty ańdardyń kóshetinin eskersek, jaǵdaıdyń qaıtalanbasyna kim kepil? Ondaıda jalaqysyz, jaǵdaısyz júrgen mamandar jalt berýi de múmkin. Onyń ústine oblystaǵy 110 veterınar zeınet jasyna taıaǵan. Myna jaǵdaıdy kórip júrgen jastar mal dárigeri mamandyǵyn tańdaı qoıýy ekitalaı. Alaıda kadrdyń qat bolyp qalmaýy úshin joba ázirlenip jatqan kórinedi. Bul týraly Shyǵys Qazaqstan oblystyq veterınarııa basqarmasynyń basshysy Ramıl Saǵyndyqov aıtyp qaldy.
– Aldymen jalaqyny júıege keltirip, durystap alaıyq. Odan keıin tehnıkalyq-materıaldyq jaǵyn qarastyramyz. Sodan keıin baryp kadr máselesine nazar aýdaramyz. Al jalaqy ala almaı otyrǵan aýdandardyń esepteýleri durys bolmaı, jeltoqsanda aqshalary jetpeı qalǵan. Osy qańtarda esepshottary ashylyp, barlyǵy jalaqylaryn, syıaqylaryn alady. Syıaqy barlyq aýdanǵa jetpeıdi. Qarjyny durys baǵyttaǵan Abaı, Besqaraǵaı, Borodýlıha syndy aýdandar syıaqylaryn tólep qoıdy, deıdi R.Saǵyndyqov.
Túıin
Qalaı túsinsek? Katonqaraǵaı aýdandyq veterınarııa bóliminiń basshysy R.Baıgereevke basshylyq «2021 jyldyń qarajaty esebinen ózderiń tóleńder, adamdardy qysqartyńdar» degen soń amal joq, jumyskerlerdi aqysyz demalysqa jibermek. Al basqarma basshysy Ramıl Saǵyndyqov qańtarda jalaqy, syıaqy tolyqtaı tólenetinin aıtty. Ne de bolsa, mal dárigerleri ortaǵa salǵan oryndy máseleler Úkimet nazarynan tys qalmasa eken deımiz. Eger, Prezıdenttiń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna beı-jaı qaramaıtyn bolsa, jalaqysyn jarytyp ala almaı júrgen mal dárigerleriniń kótergen máseleleri jaýapsyz qala qoımas.
Kerek derek
- Ǵalamtordaǵy derekterge sensek, AQSh pen Germanııada mal dárigeriniń jalaqysy 70-80 myń dollardyń kóleminde eken.
- Sáýirdiń sońǵy senbisi – Halyqaralyq mal dárigerleri kúni.
- Veterınarııanyń tarıhı otany – Fransııa. XVIII ǵasyrda Lıonda alǵash ret mal dárigerlerin oqytatyn mektep ashylǵan. Kóptegen úı janýarlary epıdemııasyn toqtatý úshin Lıýdovık patsha mal dárigerlerin daıyndaıtyn mektep ashýǵa muryndyq bolǵan.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
