DIQANNYŃ KО́ŃILI DALADA...

Qustardyń qanatyna kóktemdi ilestirip jetetin kókek aıy! Sharýa qazaq “sáýir bolmaı, táýir bolmas” depti. Qostanaıda qalyń túsken qardyń kóbesi sógildi, “jylǵalar­dan sý aǵyp, qańqyl-qańqyl qaz kelip” jatyr. Az kúnde topyraq býsanyp, sharýanyń qyrǵa shyǵatyn kezi de kelip qalady. Aýa raıyn boljaýshylar kúnniń kúrt jyly­natynyn da eskertip otyr. Al “kóktemniń ár kúni – jylǵa azyq” ustanymyna berik dıqandardyń qarbalasy bastaldy. Dán sebýden astyqty jınaǵanǵa deıin bar jumysty atqaratyn tehnıkalar qys boıy jóndeldi. Eginge aldymen kóktiń nury kerek, alaıda onyń syrtynda janar-jaǵarmaı, qarymdy tehnıka, sapaly tuqym, tyńaıtqysh, gerbısıd sııaqty kerek-jaraqtardyń bárin saılap almasa, dıqannyń bitik bıdaı baptaımyn deýi de bekershilik bolyp qalady. Bıyl oblysta 4 mıllıon 625 myń gektar jerge egin egiledi. Onyń 4 mıllıon 430 myń gektary dándi daqyldar úlesine tımek. Bul ótken jylǵy alqappen qatarlas. Dı­qandar dándi daqyldyń alqabyn bıyl da azaıtqan joq. Bul kóktemde de barlyq egis alqabynyń 95 paıyzyna dán sebiledi. Ǵa­lymdar aıtqan ǵylymı negizge súıensek, bıdaı men arpa, suly barlyq egis alqabynyń tek 70-75 paıyzyn ǵana quraýy kerek. Degenmen, oblysta maıly daqyldar alqaby da keńeıip keledi. Mysaly, bıyl onyń alqaby ótken jylǵa qaraǵanda eki ese kóbeıdi, ıaǵnı dıqandar 116 myń gektarǵa maıly daqyldar ekpek. Biraq onyń kólemi barlyq egis alqabynyń 2,5 paıyzyn ǵana qurap otyr. Bul biryńǵaı bıdaı alqabyn azaıtyp, kóp tanapty egiske kóshýge áli tym jetkiliksiz. Kóp tanapty egisti jolǵa qoıý úshin dándi jáne maıly daqyl­dar­dyń syrtynda kóp jyldyq shóp­ter, burshaq tuqymdas, jarmalyq daqyldar men kókónis túrleriniń de aýqymyn keńeıtý kerek. Bul tý­ra­ly jaqynda kóktemgi dala jumys­taryna dıqandardyń daıyndyǵyn kórý maqsatymen oblysqa kelgen Aýyl sharýashylyǵy mınıstri A.Kú­rishbaev myrzanyń qatysýy­men ótken keńeste de keńinen sóz boldy. Tek bıdaı ege bergenmen aýylsharýashylyq rynogynda da, halyqaralyq rynokta da utpaımyz. Oǵan ótken 2009 jyl naqty mysal bolyp otyr. Egin sharýashyly­ǵyn­da tepe-teńdikti saqtaý úshin aldaǵy ýaqytta aýdan ákimderi bıdaı kó­le­min barlyq egis kóleminiń 70-75 paıyzynan arttyrmaýdy júzege asy­ratyn bolady. Bul topyraqty azdyrmaý jolynda basty sharalar­dyń biri bolýmen qatar, aýyl sha­rýa­shylyǵy rynogyn da júıelep oty­rýǵa alǵysharttardyń birine aınalady. Kóktemgi dala jumystaryna ob­lysta aldymen tuqym daıyn bol­dy. Qazir qambadaǵy 581 myń tonna tuqymnyń 500 myńnan astam ton­nasynyń sapasy tekserildi. Onyń 83 paıyzy I jáne II klasqa jat­qy­zyldy, ıaǵnı bul kórsetkish ót­ken jylǵydan da jaqsy degen sóz. Qostanaı óńirinde maıly daqyldar sońǵy jyldary ǵana qolǵa alyna bastady. Sondyqtan baǵasynyń qymbattyǵyna saı kútiminiń de kiltıpany mol rapstyń, zyǵyrdyń egý, kútý tehnologııasyna áli qanyq emes sharýalardyń utylǵan kezderi de joq emes. Bıyl bıdaı aýmaǵyn azaıtqysy keletin sharýalar zy­ǵyr­dyń tuqymyn izdep sarsylatyn túri bar. Ázirge bul daqyldyń tuqymyn satýmen “Melagroprom” JShS aınalysady. Onyń sharýa­lar suranysyn qanshalyqty oryn­daıtyndyǵyn bıylǵy kóktem kórseter. Búginde dala tósin qýatty teh­nı­kalarsyz elestetý qıyn. Ony sha­rýalar da túsingen. Sheteldik qa­rymy mol tehnıkalarmen máshıne parkin túgel jańalaǵan sharýashy­lyq­tar az emes. Mysaly, Meńdi­ǵa­ra aýdanyndaǵy “Karken” JShS dırektory, Qazaqstannyń Eńbek Eri Saıran Buqanov sııaqty sha­rýa­ny úıirildiretin kásipkerler teh­nı­kasyn 100 paıyz jańalap alǵan. Ka­nadadan, Germanııadan shyǵaryl­ǵan, kompıýterlendiril­gen kom­baın­dar men traktorlar qys aı­la­rynda sýytylǵan tul­pardaı ja­bý­lanyp, qar, jańbyr, shań tımeıtin arnaıy oryndarda saqtaldy. – Burynǵy “Enıseı” kombaın­darynyń altaýynyń orǵanyn myna kanadalyq kombaındar bir ózi atqarady. Aýyldaǵy basqa tirlikti ysyryp qoıa turyp, aldymen teh­nı­kany jańalaǵan sebebim, kók­temgi dala jumystaryn da, kúzgi jıyn-terindi de qysqa ýaqytta at­qarýǵa qol jetkizýdi maqsat tuttym. Bul astyqtyń da, kókónistiń de, maıly daqyldyń da aldymen sapa­syna oń áser etedi. Al sapaly as­tyq qandaı básekege de tótep be­re­di, shirenip otyryp satasyń, – deıdi Sákeń. – Kóktemgi dala jumystaryn atqarý úshin jyl saıynǵy daıyn­dyq jumystary kezinde janar-jaǵarmaı problemasy kóldeneń tu­ratyn. Dıqandardy onyń baǵa­sy­nyń oılantqan nemese jetim­sizdigi qınaǵan kezderi de boldy. Bıyl kók­temgi dala jumystary úshin ob­lys­qa 70 myń tonna dı­zel otyny, 7,7 myń tonna ben­zın, bes myń tonnadaı dızel maıy qajet. Qa­zir­diń ózinde Aty­raý men Pavlodar zaýyttarynan osy kólemniń 44 myń tonnasy Qostanaı úshin bóli­nip qoıdy, – deıdi oblys ákiminiń orynbasary Nuraly Sádýaqasov. Bıyl mıneraldy tyńaıtqysh­tar úshin oblys dıqandaryna bó­lin­gen sýbsıdııa byltyrǵyǵa qara­ǵanda edáýir kóp. Ony dıqandar qo­­ly­na ýaqytyly jetkizý meha­nızmi de bıyl burynǵyǵa qaraǵanda qo­laıly uıymdastyrylyp otyr. Tyńaıt­qysh­ty dıqan qazaqstandyq zaýyt­tardan alatyn bolsa, oǵan arnalyp bólingen kómek qarjy tikeleı zaýyttarǵa aýdarylady. Al dı­qan jet­kizýshilerden satyp alǵy­sy kelse onda qarjy onyń qolyna beriledi. Qostanaı óńirinde jazdyń jańbyrly nemese qýańshylyq bo­la­ryn áli tap basyp eshkim bilmeı­di. Mamandardyń aıtýyna qaraǵan­da, bıyl qar qalyń túskenmen 586 mıl­lıon tekshe metr syıymdyly­ǵy bar sý qoımalarynyń úshten biri ǵana tolatyn kórinedi. Son­dyq­tan dándi daqyldar men ekpe shópterdiń shegirtke bulty men basqa da zııankesterden jyl saıyn bolatyn qaýip bıyl da seıilmeıdi. Bıýdjetten bólingen qarjyǵa osy zııankesterge qarsy óńdeletin jer­diń kólemi bıyl 900 myń gektarǵa jetkizildi. Al ósimdiktiń túrli zııan­kesterine qarsy óńdeletin jar­ty mıllıonnan astam gektar jerge dıqandar qarjyny ózderi ta­býy kerek. Kókekten bastalǵan qarbalas qyrkúıek aıynda jaıqalǵan as­tyq­tyń oraǵymen aıaqtalady. Biraq dıqan kóńili tynshymaıdy. Osyn­sha beınetpen alaqanǵa túsken dán­di, qambaǵa quıylǵan astyqty or­ny­na satýy kerek. Astyq ry­no­gynda quldyrap ketken baǵa byl­tyr qostanaılyq dıqandardy biraz daǵdartyp qoıdy. О́tken jyly dıqandar óndirgen 5,4 mıllıon tonna astyqtyń 1,3 mıllıon tonnasy áli qambada jatyr. Soǵan qara­mastan bıyl alqap kólemi qys­qarǵan joq. Ýaqyt ne kórsetse de dıqan táýekeli berik, “qolda bar­dyń esebi tabylady” degen qaze­kemniń qanaǵatyn qostanaılyq dıqandar da ustanyp otyr. Názıra JÁRIMBETOVA. QOSTANAI.