Ulttyń uly qazynasy

«Qazaq tili – ultymyzdyń uly qazynasy. Til – ulttyń jany ǵana emes, onymen birge ósip, órkendep otyratyn sarqylmas baılyǵy. Sondyqtan qazaqtardyń ár býyny ana tilimizdi jańa zamanda dúnıege kelgen jańasha ataýlarmen tolyqtyryp, sózdik qordy eselep otyrǵan.

Osydan otyz jylǵa jýyq ýaqyt buryn jaryq kórgen ontomdyq «Qazaq tiliniń túsindirme sózdigine» 66,9 myń ataý sóz ben 24 myń sóz tirkesi engizilse, sizderdiń nazarlaryńyzǵa usynylyp otyrǵan birtomdyq biregeı basylym – «Qazaq sózdiginde» 106 myń ataý sóz ben 48,3 myń sóz tirkesi, barlyǵy 154,3 myńnan astam leksıkalyq birlik qamtylǵan.

Bul táýelsizdik jaǵdaıynda elimizdiń ekonomıkasy, ál-aýqaty ǵana emes, barsha qazaqstandyqtardy biriktirýdiń basty faktory – memlekettik tildiń de meılinshe óskendiginiń aıqyn dáleli».

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń keshe elordadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada tusaýkeseri ótkizilgen kenen de kemel eńbek – «Qazaq sózdigine» alǵysózinde osylaı aıtylǵan.

Iá, 155 myńǵa jýyq leksıkalyq birlikti qalyń bir tomǵa syıǵyzǵan bul sózdik – asyl mura. Gazettiń búgingi beti el rýhanııatyndaǵy osy zor tabysty oqıǵanyń mán-maǵynasyn ashýǵa arnalyp otyr.

«Qazaq tili – ultymyzdyń uly qazynasy. Til – ulttyń jany ǵana emes, onymen birge ósip, órkendep otyratyn sarqylmas baılyǵy. Sondyqtan qazaqtardyń ár býyny ana tilimizdi jańa zamanda dúnıege kelgen jańasha ataýlarmen tolyqtyryp, sózdik qordy eselep otyrǵan.

Osydan otyz jylǵa jýyq ýaqyt buryn jaryq kórgen ontomdyq «Qazaq tiliniń túsindirme sózdigine» 66,9 myń ataý sóz ben 24 myń sóz tirkesi engizilse, sizderdiń nazarlaryńyzǵa usynylyp otyrǵan birtomdyq biregeı basylym – «Qazaq sózdiginde» 106 myń ataý sóz ben 48,3 myń sóz tirkesi, barlyǵy 154,3 myńnan astam leksıkalyq birlik qamtylǵan.

Bul táýelsizdik jaǵdaıynda elimizdiń ekonomıkasy, ál-aýqaty ǵana emes, barsha qazaqstandyqtardy biriktirýdiń basty faktory – memlekettik tildiń de meılinshe óskendiginiń aıqyn dáleli».

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń keshe elordadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada tusaýkeseri ótkizilgen kenen de kemel eńbek – «Qazaq sózdigine» alǵysózinde osylaı aıtylǵan.

Iá, 155 myńǵa jýyq leksıkalyq birlikti qalyń bir tomǵa syıǵyzǵan bul sózdik – asyl mura. Gazettiń búgingi beti el rýhanııatyndaǵy osy zor tabysty oqıǵanyń mán-maǵynasyn ashýǵa arnalyp otyr.

BIREGEI BASYLYM

Mahmud Qashqarıdyń «Dıýanı luǵat-at-túrik» eńbegi túrki tilderiniń tarıhı salystyrma sózdiginiń eń alǵashqy jarqyn úlgisi sanalady. Osy sózdikten bas­taý alǵan, búgingi tańda ǵylymǵa belgili ortaǵasyrlyq parsy túsindirme sózdikteriniń uzyn-yrǵasy 200-diń mańaıynda. Al óz elimizde ótken ǵasyrda eki tomdyq «Qazaq tiliniń túsindirmeli sózdigi», on tomdyq «Qazaq tiliniń túsindirme sózdigi» eńbekteri jaryqqa shyqqany aıan. Ýaqyt óte kele jurtshylyqtyń qoldanýyna yńǵaıly yqsham sózdikter – «Qazaq tiliniń sózdigi», «Qazaq ádebı tiliniń sózdigi» kitaptary shyqqan edi.

«Táýelsizdik jyldarynda qoǵamdyq ómir men ǵylymnyń úzdiksiz damýyndaǵy ózgerister qazaq tiliniń bir tomdyq bas sózdigin túzý qajettiligin týyndatty», dedi tusaýkeser rásiminde Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammed. Mınıstr 2002 jyly qazaq tili túsindirme sózdiginiń 15 tomyn shyǵarý qolǵa alynyp, ol 2011 jyly máresine jetkenin atap ótti. Iаǵnı, 2011 jyly 15 tomdyq qazaq tiliniń túsindirme sózdigi jaryqqa shyqqan. Onda 150 myń sóz ben sóz tirkesi qamtylǵan.

«Túrki tilderiniń ishinde qazaq tili eń baı til sanalady. Osy ýaqytqa deıin túrki áleminde 80 myń sóz ben sóz tirkesin qamtyǵan «О́zbek tiliniń túsindirme sózdigi», qyrǵyzdardyń 50 myń sóz ben sóz aıqyshyn qamtyǵan eki tomdyq «Qyrǵyz tiliniń sózdigi», 92 292 sóz ben 122423 sóz maǵynasy keltirilgen túrikterdiń «Túrkshe sózdikteri» shyǵaryldy. Al «Qazaq sózdigi» 106 myń ataý sóz ben 48 300 sóz tirkesin qamtyp otyr. Túrik tiliniń sózdigi 2011 jyly ábden tolyqtyrylyp, 11-shi basylymda jaryq kórip otyr. Bizdiń sózdik nebári úshinshi ret basyldy. Alda áli de tolyqtyrylatyny kúmánsiz. Sondyqtan bul sózdik 30-dan asa túrki tilderiniń ishinde eń baıy qazaq tili ekenin dáleldeıtin eńbek. Sózdiktiń jaryqqa shyǵýy ult rýhanııatyndaǵy aıtýly oqıǵa. M.Qashqarıden jetken sóz baılyǵyn altynmen aptap, kúmispen kúptep qazaq halqynyń tórine shyǵaramyz», dedi mınıstr.

Sharaǵa qatysqan zııaly qaýym ókilderi de sózdiktiń jaryqqa shyǵýyna rızashylyqtaryn bildiristi. «Joqtan bar bolmaıdy, bar nárse joǵalmaıdy» – degen belgili jazýshy Ábish Kekilbaıuly jaryqqa shyqqan sózdik halyqtyń tildik qorynyń damý jolynyń kórsetkishi ekenin aıtty. «Qazaq tili – jasampaz til. Bizde arab, parsy, mońǵol, shaǵataı tilderinen, basqa da tilderden engen sózder bar. Qazaq tiliniń grammatıkalyq apparatynyń myqtylyǵynyń arqasynda olardyń bári tilimizge kirip ketti. Mysaly, «qudaı» degen qazaqtyń sózi emes dep eshýaqytta aıta almaısyz», dedi jazýshy. Al belgili ǵalym Myrzataı Joldasbekov ǵylymnyń ınemen qudyq qazǵandaı sharýa ekenin, aıtýly eńbekterdi daıyndaý barysynda ǵalymdar on jyl, jıyrma jyl ýaqytyn sarp etetinin aıta kelip, qazaq tiliniń mártebesin kóterý úshin qazaq til bilimi ǵylymynda orny bar tulǵalardy ulyqtaý qajettigine, onyń ishinde 90 jyldyq mereıtoılary jaqyndaǵan Ábdýáli Haıdar men Rabıǵa Syzdyqtyń mereıtoılaryn keń kólemde, laıyqty deńgeıde atap ótý kerektigine toqtaldy. Sondaı-aq, basqa da zııaly qaýym ókilderi shara barysynda óz oı-pikirlerin ortaǵa salyp, «sózdik tez arada ǵylymı aınalymǵa enip, tájirıbede qoldanylýy tıis», «dúkenderde de turýy kerek», «bul eńbekpen urpaqty tárbıeleýimiz qajet», desti. Aıta keteıik, «Qazaq sózdigin» uzaq jyl ýaqytyn sózdik qurastyrýǵa arnaǵan belgili ǵalym Nurgeldi Ýálı bastaǵan top daıyndaǵan.

Aıgúl SEIILOVA,

«Egemen Qazaqstan».

QAJET TE QUNDY EŃBEK

Qazaq tiliniń bir tomdyq úlken túsindirme sózdigi zııaly qaýymnyń kúndelikti jumys tirligine tikeleı qolǵabys ete­tin, qazaq qaýymynyń til mádenıetin sapasy jaǵynan jetildire túsetin rýhanı quralǵa aınalaryna talas joq. О́ıtkeni, qazaq tiliniń túsindirme sózdigin jasaý jolyndaǵy zertteý ju­mystarynyń tájirıbesi eske alynǵany kórinip tur.

Bul qubylystyń bir jaqsysy, burynǵy 10 tomdyq túsindirme sózdik kóbine qazaq keńes aqyn-jazýshylarynyń taptyq sa­ryn­daǵy týyndylarynan alynsa, qazirgi «Qazaq sózdigi» aqtańdaqqa aınalǵan sheshendik sózder men alash arystary shyǵarmalarynyń qaımaǵy men tyıym salynǵan Shortanbaı, Dýlat sııaqty aqyn­dardy tolyq qamtypty. Qa­zaq tiliniń tabıǵı baılyǵy kóri­nis tapqan, ásirese, jańa zamanda paıda bolǵan san túrli ǵy­lym salasyndaǵy jańa termın sózderdiń molynan qamtylýy oqyrman sanasyn tyń uǵymdarmen baıyta túseri sózsiz.

Sózdikte «áttegen-aı» degizer­lik tustar da joq emes. Máse­len, kitaptyń 865-betindegi «qy­namende» sózi Abaıdyń 1888 jyly jazylǵan «Bireýdiń ki­sisi ólse qaraly ol» óleńinde «qynamende, jar-jar men bet­ashar bar» degen óleń jolynda berilgen «qynamende» sóziniń mán-maǵynasynan aýytqyp ketken tárizdi. Munyń ózi bizdiń, keıbir Abaı sóziniń maǵynasyn umytyp, jadymyzdan shyǵaryp alǵanymyzdy kórsetedi. Abaı­tanýshy ǵalym bolsam da osy sózdiń maǵynasyna túsine almaı arnaýly túrde izdestirgen edim. Sonda «qynamende» sózi qyzǵa quda túsip, kelindikke alyp ketýge kelgen qudalar tobyna arnaıy túrde qoldanylatyn oıyn-saýyqtyń bir túri eken. Qudalardyń betine balshyq (búginde un jaǵady) jaǵý, bas qudany ógizge teris mingizip basyna jaýlyq jaýyp aýyldy aınaldyra qýý nemese qudalardy tórden esikke, esikten tórge súıreý, shańyraqqa asyp qoıý, t.b. eldi kúldiretin, qyzyqqa batyrý tárizdi oıyn eken. Muny Y.Altynsarınniń «Orynbor qazaqtarynyń quda túsý, qyz uzatýy» degen maqalasynan da ushyratamyz. «Qynamende» sózi bul sózdikte kúıeý jigittiń qyz úıine kelgende qoldanatyn oıyn-saýyq emestigi kórinip tur. Nemese 200-bette berilgen «baspaq» sózi «iri qaranyń bas terisinen jasalǵan tuz salatyn ydys (?)» dep jańylys berilgen. Bul sóz Abaıdyń 1893 jyly jazylǵan «Boıy bulǵań» óleńinde:

Baıy – baspaq,

Bıi – saspaq,

Áýleki aspaq sypyra qý, –

dep berilgen «baspaq» sóziniń maǵynasy túıeniń moıny uzyn bolǵandyqtan, ony eki jerden baýyzdaıdy, sonyń ortasyndaǵy jerin baspaq deıdi. Sol baspaq atalǵan jerdiń túbin tigip, dorba jasap baılar qymbat buıymdaryn sonda saqtaıtyn bolǵan. Bul jerde Abaı baıdy baspaqqa balap obrazdy uǵym berip otyr. Naqtyraq aıtqanda, qazaqtar baspaq sózin tek túıege ǵana baılanysty aıtatynyn eske alý kerek edi.

Mekemtas MYRZAHMETULY,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory,

professor, Memlekettik

syılyqtyń laýreaty.

ELDIKTIŃ BIR BIIGI

Qazaqstan Respýblıkasy Máde­nıet jáne aqparat mınıstrligi ulty­myzdyń uly meıramy – Táýelsizdik kúni qarsańynda jáne bir súıinshi habarmen qazaq qaýymyn qýantyp otyr. Bulaı deýdiń jóni bar. О́ıtkeni, osydan eki jyl buryn el táýelsizdiginiń 20 jyldyq merekesine oraı, atalmysh memlekettik organ 150 myńnan astam ataý sózder men sóz tirkesterin qamtıtyn 15 tomdyq «Qa­zaq áde­bı tiliniń sózdigin» jaryqqa shyǵarsa, endi mine, memlekettik ti­li­mizdiń abyroıyn burynǵydan beter asqaqtatatyn kólemi 156 baspa ta­baq­tyq leksıkografııalyq týyndyny tartý etkeli otyr. Bul týyndy – sııasy áli kebe qoımaǵan, «Qazaq sózdigi» degen aıdarmen jýyrda ǵana «Dáýir» baspasynan shyqqan qazaq tiliniń bir tomdyq úlken túsindirme sózdigi.

Sózdiktiń redaksııasyn basqarǵan tulǵalar men qurastyrýshylar – respýblıkaǵa aty keńinen tanymal Ahmet Baıtursynov atyndaǵy bedeli bıik Til bilimi ınstıtýtynda uzaq jyldar boıy eńbek etken ataqty akademıkter men leksıkografııa salasynda baı tájirıbe jınaqtaǵan ǵylym doktorlary men bilikti lıngvıst ǵalymdar. Olar sózdik túzý isindegi álemdik jáne otandyq dástúrler men teorııalyq zertteýlerge keńinen súıene otyryp, atalmysh ınstıtýtta san jyldar boıy jınaqtalǵan kartoteka qoryn keńinen paıdalanǵan.

Búgingi tańda túsindirme sóz­dikterge degen suranys búkil álem sekildi bizdiń elimizde de zaman talabyna saı týyndap otyr. О́ıtkeni, ýaqyt adam aıtqysyz jyldamdyqpen alǵa jyljýda. Bul qubylys, ási­rese, aqparat-kommýnıkasııa teh­no­logııalarynyń óte tez ári úzdiksiz jańarýynan óte aıqyn seziledi jáne onyń saldary men yqpaly búkil planeta bolmysyna, onyń ishinde álemniń basqa tilderi sekildi qazaq tili men sózdik qorynyń da tolassyz jańaryp, neologızmder tasqynymen tolyǵyp otyrýyna serpin berýde. Bul pikir negizsiz emes, sebebi oǵan dálel bolatyn faktorlar jetip-artylady.

Birinshiden, búgingi álem bir-birimen kindigi jabysqan kúlli ekonomıkalardyń basyn qosatyn jahandyq korporasııaǵa aınalyp ketken sekildi. Qazir adamdar ǵana emes, tutynys taýarlary da, kapıtal da, jumys ta, tabıǵı resýrs­tar da, zamanaýı tehnologııalar da, aqparat aǵyny da erkin aınalýda. Olarǵa eshbir tosqaýyl joq. Al bul qubylys óz kezeginde álemniń ózge tilderi sekildi qazaq tiline de zamanaýı halyqaralyq termınder men jańa uǵymdardyń erkin enýine keń jol ashyp otyr.

Ekinshiden, elektrondyq aqparat tehnologııalary men aqparattyq bazalardyń qarqyndy damyp kele jatqandyǵy sonshama, mıllıondaǵan adamdar ǵana emes, transulttyq korporasııalar men kompanııalar da ınternetti erkin paıdalana otyryp, qas-qaǵym sátte bıznespen baılanys­ty san-qıly máselelerdi op-ońaı sheshe alady.

Úshinshiden, qazirgi kezde tu­tynys ónimderin shyǵaratyn zamanaýı óndiris oryndary buryn adam qolymen isteletin qara jumysty ǵana emes, ıntellektýaldyq jumystardyń da basym kópshiligin robottardyń moınyna artyp qoıǵan. Bul úderis endi damyǵan memleketter ǵana emes, damýshy elderge de kelip jetti. Robottardyń qabileti, tipti, adam qabiletin qýyp jetip, jaqyn bolashaqta ony basyp ozýǵa da jaqyn tur.

Tórtinshiden, joǵaryda atal­ǵan múmkindikter múlde jańa tur­pattaǵy saıası-ekonomıkalyq qa­rym-qatynastar men álgi qarym-qatynastardy qamtamasyz etetin til men onyń sózdik qorynyń jarysa qalyptasýyna da úlken yqpalyn tıgizip otyrǵany jasyryn emes.

Besinshiden, ǵylymdardyń, ásirese, bıologııa, bıohımııa, genetıka jáne kvanttyq fızıka sekildi salalarynyń qaryshtap damy­ǵany sonshama, búgingi tańda nano­teh­no­logııalyq ádistermen atom nemese molekýla qurylymdaryn ózgertip, múlde jańa ónimder men qurylys materıaldaryn alýǵa da sheksiz múmkindikter ashylyp otyr. Demek, ǵylymnyń jańa salalarymen qatar jańa uǵymdar men jańa ataýlardyń da jarysa qalyptasýy zańdylyqqa aınalyp, túsindirme sózdikter de zymyraǵan zaman aǵymy men qoǵam suranysyna saı oqtyn-oqtyn jańaryp turýǵa tıis.

Mine, dál osy turǵydan kelgende, jańa sózdikke engen ǵylymı termınder men jańa uǵymdardyń basym kópshiligi halyqaralyq sıpatqa ıe. Alaıda, buǵan tańdanýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, bul – tek qazaq tiline ǵana emes, álemniń ózge tilderine de tán qubylys. Mysaly, dál búgingi tańda sóz baılyǵy bir mıllıonnan asyp jyǵylatyn aǵylshyn tiliniń ózinde de eń jıi qoldanylatyn álgi tildiń tól sózderiniń enshisi 33 paıyzdan aspaıdy. Qalǵandary – latyn, roman, grek nemese ózge tilderden engen kirme sózder. Sosyn eń baı tilderdiń biri sanalatyn orys tiline de atalmysh qubylys ortaq sıpat.

Endeshe, jańa týyndyǵa aq jol tileı otyryp, onymen jete tanysýdy oqyrmannyń ózine qaldyraıyq. Alaıda, kez kelgen mamannyń suranysyn qanaǵattandyrýǵa baǵyttalǵan bul qundy basylymnyń qalyń jurtqa qoljetimdigi qalaı bolady degen suraqtyń kese kóldeneń turǵany da jasyryn emes. Sebebi, jańa sózdiktiń tırajy óte shekteýli, tórt-aq myń dana. Tipti, ótken jyly on myńdyq taralymmen jaryq kórgen «Qazaq ádebı tiliniń sózdigi» de mıllıondaǵan halyqtyń suranysyn tolyq óteı aldy dep kesip aıtý qıyn. Biraq bul túıindi máseleniń sheshýi ınternetpen tikeleı baılanysty. Bul oraıda, ǵalamtordaǵy aıyna 41 mıllıardtan astam suranysty tirkep, qas-qaǵym sátte óńdep, dál jaýabyn lezde beretin Google izdeý júıesi eriksiz oıǵa oralady. Bul júıeniń qazaqstandyq Google.kz tarmaǵymen qatar ózge de izdeý júıeleri qazir elimizge qyzmet kórsetip tur. Eger joǵaryda atalǵan qundy basylymdardyń elektrondyq nusqalary atalmysh izdeý júıeleriniń qorlaryna ornalastyrylatyn bolsa, kez kelgen tutynýshy ózine qajet aqparatty jeke kompıýteriniń kómegimen lezde izdep taýyp, qajetine erkin paıdalanar edi. Demek, osy baǵyttaǵy jumystardy tıisti memlekettik organdar neǵurlym qolǵa tez alyp, iske asyrsa, búkil qoǵam budan tek utpasa, utylmaıtyny esh kúmán týdyrmaıdy.

Ádil AHMETOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.

ASYL MURA

Sapaly sózdikter túzý qoǵamnyń turaqty damýyna yqpal etip, ulttyq rýhanı-mádenıetti boıyna sińirgen, jahandaný úderisine ózindik bolmys-bitimimen aralasa alatyn urpaq tárbıeleýge qyzmet etedi.

1999 jyly shyqqan birtomdyq «Qazaq tili sózdigi», 2006-2011 jyldary daıyndalǵan on bes tomdyq «Qazaq ádebı tiliniń sózdigi», sońǵy jyldary shyqqan basqa da etno-mádenı mazmundaǵy sózdik túrleri qazaq leksıkografııasynyń jańǵyrý jolyndaǵy jańa izdenisteriniń nátıjeleri desek, Til   komıteti men A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty daıyndaǵan Qazaq tiliniń birtomdyq úlken túsindirme sózdigi qazaq til bilimindegi leksıkografııalyq dástúr sabaqtastyǵyn jalǵaı otyryp, qurylymdyq-mazmundyq sıpatymen erekshelenetin, aqparattyq turǵydan baıytylǵan, etno-mádenı mazmuny jaǵynan mańyzdy tildik birlikterdi múmkindiginshe molyraq qamtýǵa baǵyttalǵan leksıkografııalyq eńbek bolyp tabylady. Sózdikti daıyndaýǵa elimizdegi tájirıbeli leksıkolog, leksıkograf ǵalymdar (N.Ýálı, M.Malbaqov, Sh.Qurmanbaıuly, R.Shoıbekov t.b.) jáne bilikti jas mamandar tartylǵan.

Jańa sózdikti túzý barysynda tildiń teorııalyq negizi men jalpy til mádenıetiniń zańdylyqtary, tildiń fýnksıonaldy-qoldanbaly qyzmeti basshylyqqa alynǵan, leksıkografııanyń til mádenıetin kóterýge baǵyttalǵan mindetteri tildik normalarǵa saı túzilgen, «tildiń ózinde qalyptasqan normalar jáne ereje boıynsha usynylǵan normalar» tolyq qamtylǵan.

Sondaı-aq, qoldanylǵan amaldar júıesiniń tájirıbelik leksıkografııa men teorııalyq leksıkografııanyń mindetterin tutas bir maqsatqa uıystyrýǵa baǵyttalǵany, tildiń sózdik baılyǵyn jıyp, retke keltirý, normaǵa túsirý, qoǵamnyń til mádenıetin arttyrý máseleleri tildiń sóz baılyǵyn ǵylymı turǵydan zertteý máselelerimen ushtastyrylǵany ańǵarylady.

Sózdikte grammatıkalyq, leksıkologııa­lyq, semasıologııalyq, orfoepııalyq jáne orfografııalyq málimetterdiń sıntezdelip, qorytylýy tildik birlikterdi ońtaıly sıpattaýǵa múmkindik týdyrǵanyn, sózdik birlikterge beriletin anyqtamalar maǵynasynyń aıqyndylyǵy men naqtylyǵy qamtamasyz etilgenin aıtýymyz kerek.

Túrki memleketterinde jalpytúrkilik ortaq qundylyqtardy saqtap, damytýǵa, mádenı-rýhanı baılanysty, túrki elderi arasyndaǵy ózara yqpaldastyqty nyǵaıtýǵa, túrki tilderiniń qoldanys aıasyn keńeıtýge basymdyq berilýi túrki leksıkografııasynyń kemeldene damýyna múmkindik jasap otyr.Túrki leksıkografııasyn damytý – túrki tilderi leksıkalyq qoryn jınaqtaýdyń, túrki tilderiniń ekologııalyq ahýalyn jaqsartýdyń; jańa uǵymdardy ataýda tól leksıkany meılinshe sarqa paıdalanýdyń, kirme elementterdi qabyldaýdy birizdendirýdiń, túrki tilderine ortaq termınologııalyq júıe qalyptastyrýdyń, túrki halyqtary tilderi arasyndaǵy alshaqtyqty ósirmeýdiń materıaldyq bazasy; túrki tilderiniń fýnksıonaldyq áleýetin arttyrýdyń, túrki halyqtary arasyndaǵy rýhanı-mádenı baılanysty nyǵaıtýdyń, jalpytúrkilik tildik sanany jańǵyrtýdyń basty tetigi. Sondyqtan qazirgi túrki tilderi aralyq ekitildi, kóptildi aýdarma sózdikterdi, ekitildi salystyrmaly túsindirme sózdikterdi, t.b. sózdik túrlerin qurastyrýdyń ǵylymı-ádistemelik ustanymdaryn jetildirip, jańa sıpattaǵy sózdikter daıyndaý isin qolǵa alý túrkitanýdyń kezek kúttirmeıtin mańyzdy máseleleriniń biri. Bul oraıda qazaq tilin «tirek til» retinde alyp, basqa túrki tilderimen salystyrmaly-túsindirme, salystyrmaly-aýdarma sózdikterin túzý qazaq leksıkografııasynyń úlesindegi keleli másele ekeni sózsiz. Túrki tilderiniń salystyrmaly sózdikterin túzý barysynda qazaq tilin «tirek til» deńgeıinde qoldaný úshin eń aldymen qazaq tiliniń optımaldy, ıaǵnı, sózdik qordy múmkindiginshe mol qamtıtyn, etno-mádenı leksemalardyń erekshelikteri eskeriletin, ǵylymı-teorııalyq, pragmatıkalyq-fýnksıonaldyq áleýeti joǵary, ádisnamalyq negizi júıeli, kólemi yqsham (múmkindiginshe bir tomnan aspaıtyn) túsindirme sózdiginiń daıyndalýy qajet. Til komıteti men A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty usynyp otyrǵan «Qazaq sózdigi» osy talaptyń údesinen shyqqan jumys bolyp tabylady.

Shákir YBRAEV,

Túrki akademııasynyń prezıdenti.

--------------------------------

Sýretterdi túsirgen

Erlan OMAROV.