Din jáne ulttyq múdde

«Bilimdilik pen otan­súı­gish­tik ultty, al nadandyq pen ózimshildik toǵyshar qalyń buqarany jasaıdy».

Per Býast (1765-1824),

fransýz oıshyly.

Dinniń qoǵamdaǵy orny, onyń sana-sezimge áseri kúrde­li, kóp aspektili másele. Sonyń biri – din men ulttyq múdde­niń araqatynasy. Birimiz halqy­myz­dyń basyn biriktiretin eń negizgi kúsh din desek, endi birimiz ulttyq múddeni aldyǵa qoıamyz. Sondyqtan da «dinniń orny joǵary ma, álde tór ulttyq múddege tıesili me?» degendi talqyǵa salý mańyzdy kórinedi.

«Bilimdilik pen otan­súı­gish­tik ultty, al nadandyq pen ózimshildik toǵyshar qalyń buqarany jasaıdy».

Per Býast (1765-1824),

fransýz oıshyly.

Dinniń qoǵamdaǵy orny, onyń sana-sezimge áseri kúrde­li, kóp aspektili másele. Sonyń biri – din men ulttyq múdde­niń araqatynasy. Birimiz halqy­myz­dyń basyn biriktiretin eń negizgi kúsh din desek, endi birimiz ulttyq múddeni aldyǵa qoıamyz. Sondyqtan da «dinniń orny joǵary ma, álde tór ulttyq múddege tıesili me?» degendi talqyǵa salý mańyzdy kórinedi.

Til, din, tarıh, folklor, kórkem ádebıet, mýzykalyq mura, otbasy tárbıesi, ádet-ǵuryp, t.b. halyqtyń san ǵasyrlar boıy tirnektep jınaǵan rýhanı-mádenı qazynasy jıynyn «ulttyq qundylyqtar» ataımyz. Al ulttyq qundylyqtardy qaıtken kúnde de joǵaltpaı saqtap qalý jáne ári qaraı damytý sharalary men is-áreketterin jınaqtap aıtqanda, «ulttyq múdde» deımiz.

Jaratýshy-qudiret baryna shyn senim barlyq ult, ulystardyń júregin jaýlasa, muny olardy taza nıetke, izgi ister men jarqyn úmitke bastaý­shy fenomen deýge bolady. Sol sebepti dinsizdik jáne din men ultty bólý jaqsylyqqa aparmaıtyny keńestik dáýir tájirıbesinen jaqsy málim jáıt. Áıtse de, din – joǵarǵy rýh, Qudaımen baılanys qana.

Al, jer betindegi kúlli qa­rym-qatynastyń quraly qaısy deseńiz, ulttyq mádenıet pen qundylyqtar aldyńyzdan shy­ǵady. Senseńiz, sonaý eski dáýir­degi aqyn-jyraýlardan búgingi qazaq zııalylaryna deıin tek ulttyq múddeni ditteýmen keldi. Aıtalyq, Abaı din nasıhatshysy emes, adam janynyń, qazaq mineziniń bilgiri boldy. Onyń murasynan nár alǵan alash arystarynyń «taza ıslam» máselesin kótergeni káne. Árbir adam aldymen qoǵam aldyndaǵy mindetterin oryndaýy kerek. Alash arysy Smaǵul Sádýaqasovtyń: «Qazaq eli... maq­satyna jetý úshin eń áýeli óziniń ult ekenin bilip, ulttyǵyn tanyp alýy kerek», dep jazǵany sol.

Zııaly qaýym ókilderi din­niń emes, ulttyń damýy men jeti­lýi joldaryn qarastyrdy jáne musylmanshylyqty emes, «ulttyqty taný» degen máse­leni aldyǵa qoıdy. Nege? Muny uǵyndyratyn Quran aıaty bar: «Áı, adamzat! Bir-biriń­di tanýlaryń úshin senderdi ult­tar, ulystar qyldyq» degen («Hujrat» súresi, 13-aıat). Bul arada «Senderdi synaý úshin túrlishe ult, ulys etip jarattym. Qalasam, bir-aq ult eter edim» degen astar bary anyq. Demek, árbir ult, ulystardyń ózindik keıpi, bet-beınesi, kelbeti bolýy – Táńiriniń qalaýy. Ulttyń tańdaýy, qabyldaǵan isi Qudaı taǵala tarapynan da qabyldanbaq. Dinı sana men ulttyq sana jarysynda sońǵynyń orny árqashanda qadirli, tórde bolatyny osy jaıtpen óz túsinigin tabady.

Túıip aıtqanda, ulttyq múdde basty aıqyndaýshy kúsh bolǵan jáne bola da bermek. Demek, dinı qundylyqtar ulttyq múddege qyzmet etýi tıis. Osy paıym dáleline mysal.

Barshaǵa aıan, evreı halqy 2 myń jyl boıy tarydaı shashyrap, toz-tozy shyqty. Olardy ult retinde saqtap qalǵan qudi­ret – dástúrli dini, ıýdaızm. Iаǵnı, halyqtyń tól dini ulttyń múddesine qyzmet etti. Bul jalǵyz ǵana mysal emes.

Arab-ıslam mádenıetiniń sharıǵat ilimine negizdelgeni málim. Aıtalyq, tek Quran men Súnnáǵa súıengen Mysyr, Palestına, Sırııa turǵyndary bar bolmysymen arabtanyp ketti. Islam mádenıeti men arab mádenıeti qabysa tabys­ty, ózara biregeı uǵymǵa aınaldy. Mine, qazirgi «taza ıslam» doktrınasynyń arab elderinde nyq ornyǵýy naq osy jaıtpen óz túsinigin tabady.

Al, parsy, túrki etnostary arab-ıslam mádenıetine bas ıip, ony sol qalpynda qabyldaýǵa daıar emes-ti. Olardyń arab bolǵysy kelmedi. Din ıslam tarıhynda talas-tartys osydan bastaý alady. Naqty aıtqanda, parsytildi álemde shııttik, túrki­tildi álemde sopylyq qozǵalys ústemdik qurdy. Bir ǵajaby, bul bólinis áli kúnge jalǵasyp keledi. Islamda aǵym­dar men mazhabtardyń paıda bolýy da ulttyq múddeniń jemisi.

Bir sózben aıtqanda, ulttyq múdde men mádenıetke dindi qarama-qarsy qoıý jaqsylyqqa bastamaıdy. Osy zamanǵy bir mysal. Jańa dinı qozǵalystardyń bári derlik jer jahanǵa Eýropa nemese Azııa memleketterinen emes, tek muhıttyń arǵy jaǵynan aǵylatyny nesi? О́ıtkeni, olarǵa qunarly topyraq bolyp otyrǵan AQSh – ulttyq emes, azamattyq sıpattaǵy memleket. Osydan-aq kóp jaıdy ańǵara alasyz.

Aramyzda qazaqy dástúrler dinnen tys deýimen arab ultynyń dástúrin sharıǵatpen shatastyryp júrgender barshylyq. Olar ulttyq degen dúnıelerge murnyn shúıire qarap, onan musylmandyq dárejemiz kemip qalatyndaı kóredi. Shyndyǵynda, ulttyq (keń maǵynada etnostyq) mádenıet dástúrli dinge emes, kerisinshe, dástúrli din (musylmandyq mádenıet) ulttyq múddege qyzmet etedi. Dindi ustaný jolyndaǵy erekshelikter ulttyq múddeden týady. Oǵan mysal-dáıekter mol.

Qarap otyrsaq, radıkaldy dinı aǵymdardyń (meıli hrıstıandyq, meıli ıslamdyq bolsyn) ustanymdary ulttyq múddege qıǵash kelip, din men jergilikti salt-dástúrdi soǵys­ty­ryp qoıady. Jat aǵymdar men sektalar naq osy máselege alaqanyn ysqylaı kirisip, ózara tez til tabysa qalady. Iаǵnı, ult­tyq qundylyqtardy tárk etý olar­dyń ortaq sıpaty bolyp tabylady.

Adasqan aǵymdar (salafshy, ýahhabshy, takfırshi, hıbýt­tahrırshi) álem jurtshylyǵyn alańdatyp otyr. Islamdyq teris aǵymdardyń ókilderi dinde joq nárseniń bári «bıdǵat» (jańashyldyq) dep taqyldaıdy. «Shırk» (Qudaıǵa serik qosý) dep eldi shatastyrýshylar óz aldyna bir tóbe. «Madaq, qurmet bir Allaǵa ǵana laıyqty» dep áýlıelerdi qurmetteýge, ótkenge quran baǵyshtaýǵa qarsy. O, toba, tipti zırat qıratýshy radıkaldar da tóbe kórsetti. Olarǵa salsań, dinge elshil azamat bolý, ult múddesi jat, ol – «múshrik» (dinnen bezgendik). Bı, mýzyka tyńdaý, teatrǵa barý, sýret salý, týǵan kúndi toılaý – kúná, haram. О́zderin túsingisi kelmegender – «jahılıler» (nadan adamdar). Osylaısha ıslam atyn jamylǵan teris aǵymdar taıaz sýdy ádeıi laılap, tereń etip kórsetýge tyrysady.

Bir sózben aıtqanda, dástúrli ómir súrý formasy kúpirlik, ıaǵnı dinnen bezý bolady da shyǵady. Olaı bolsa, shataq dinderdiń súıenip júrgeni nemene? Eki nárse. Áýelgi doktrına – ózderinen basqalardy dinsiz, musylman emes dep bilý, ıaǵnı tákfır máselesi. Quranǵa súıengen uly Abaı: «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep», dese, tákfirshi shirkinder óz qandasyn da «kápir» sanap, jaýǵa balaıdy. Shyndyǵynda, arabtyń «kápir» sózi túpki maǵynasynda, qatygez, meıirimsiz uǵymdaryn beredi. Bıdǵat, shırk termınderi de «Qurandy molda teris oqyr» degenniń keri.

Shataq din jetekshileri tý­ra­lyqqa dep, san ǵasyrlar bo­ıy qalyptasqan mádenı qun­dy­lyqtardy moıyndamaýǵa, salt-dástúr ataýlyny sylyp tas­­taýǵa shaqyrady. Ata-baba joly­na adaldyq tanytpaý (máselen, ól­gen adamnyń jetisin, qyrqyn jáne jylyn bermeý, duǵa qylyp, qu­ran oqytpaý, sol sııaqty ata-ana­­ny syılamaý, búgingi aǵa bý­yn­­ǵa qurmetpen qaramaý) ádildik pe?

Ekinshi – ıslam dininiń zańda­ry qatal oryndalýyn talap etý, ıaǵnı jıhad máselesi. Sharıǵat zańdaryn qatal oryndaý sońy urpaqtar sabaqtastyǵynyń úzilýine, ıaǵnı ne arab, ne qazaq emes dúbárá halyqqa aınalýǵa ákelip soǵady. Onan kim utpaq? Uly Dala tósine ıslam taza qazaqı dástúrlermen ulasyp, jergilikti salt-sana, ádet-ǵurypty sińire bilgen hanafı mazhaby boıynsha taraldy emes pe.

Búginde Islam álemindegi óziniń baǵytyn «týra jol» dep uǵyp, «shahıdtik» ıdeıanyń shyrmaýyna arbalyp, qurban bolýǵa deıin barǵandar týraly kúnde derlik estımiz. Quran aıaty: «Kim aqylyn paıdalanbasa, Alla solarǵa azapty úıip-tógip beredi» (Iýnys súresi, 100-aıat) demekshi, jıhad máselesi bilmestikten, ıaǵnı aıat, hadısti aqylǵa salmaýdan, aqıqatty burmalaýdan týady. Bireýdiń qanyn tógý – kúnániń úlkeni. «Qııanat – ádilettiń dushpany», deıdi Abaı. Psıholog mamandardyń sózinshe, ózin ózi jaryp jiberýge ıtermeleıtin terrorlyq ıdeologııanyń tamyry – meıirim, mahabbat sezimderiniń jetispeýshiliginen. Bul sezimder joq jerde ádildik te joq. Minekı, qaı qyrynan qarasaq ta ulttyq múddeni tárk etip, tek «taza ıslam» uranyn kótergen «týrashyl» aǵymdardyń zardaby mol.

Aqıqatynda, ulttyq jáne dinı qundylyqtar qarama-qarsy bola almaıdy. Olardyń maqsaty ortaq, aınalyp kelgende, adam­dyq tárbıege saıady. Ekeýi de qoǵamnyń rýhanı saýlyǵy, adam­gershilik, ımandylyq degen asyl murattar boıynsha bir saǵaǵa quıady.

Asan OMAROV,

«Din máselelerin zertteý jáne taldaý

ortalyǵynyń» jetekshi ǵylymı qyzmetkeri.