Qazaqstan aýyr atletıkasynda buryndary da jeńispen órilgen jaqsy dástúrdiń bolǵanyn eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Keńes Odaǵy tusynda Iýrıı Zaısev, Vıktor Mazın, Anatolıı Hrapatyı Olımpıada chempıony atansa, Stepan Ýlıanov, Vladımır Drekseler, Vasılıı Majeıkov, Sergeı Kopytov, Evgenıı Sypko jáne taǵy basqa sańlaqtar kóptegen dúbirli dodalarda daralandy. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin 1996 jyly Atlantada alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda Hrapatyı kúmis medaldi moınyna ildi. Atbasardyń alyby shaý tartyp qalǵan tusta jeńispen órilgen dástúr úzilgendeı boldy. Olaı deýge negiz, 1997-2003 jyldar aralyǵynda jerlestermiz ózderi qatysqan jarystardyń barlyǵynan qur qol qaıtyp júrdi. Atap aıtsaq, Sıdneı Olımpıadasy (2000 jyl) men Chıang-Maı (1997 jyl), Lahtı (1998 jyl), Pıreı (1999 jyl), Antalııa (2001), Varshava (2002 jyl) jáne Vankýverde (2003 jyl) uıymdastyrylǵan álem chempıonattarynda bizdiń ziltemirshilerge birde-bir júlde buıyrmady.
Uzaq jyldar boıy respýblıkalyq aýyr atletıka federasııasyn basqarǵan Qaırat Turlyhanov sol bir quldyraý kezeńin bylaı dep eske alǵan edi: – Dańqty Hrapatyıdyń dáýiri ótkennen keıin óz otandastarymyzdyń arasynan birazǵa deıin álemdik deńgeıdegi jarystarda olja salýǵa jaraıtyn jastar shyqpady. 2000 jyly Sıdneı Olımpıadasynan Qazaqstan aýyr atletteriniń qorjyny bos qaıtty. Bul jaǵdaı sol kezdegi Týrızm jáne sport agenttiginiń tóraǵasy Dáýlet Turlyhanovty qatty mazalady. Ol Iýrıı Zaısevtan bastaý alatyn, araǵa jyldar salyp Vıktor Mazın men Anatolıı Hrapatyı jalǵastyrǵan jeńisti dástúrdiń kúrt úzilgenine kúıindi. Bir kúni Dáýlet Bolatuly osy sala tizginin ustaý jaıynda maǵan usynys jasady. Alǵashynda biraz kibirtiktegenim ras. О́ıtkeni bul men úshin tańsyq óner. Biraq baýyrym qıylyp suraǵannan keıin sózin jerge tastaı almadym. Sóıtip 2001 jyly federasııa basshylyǵyna keldim. Kelgen bette iske bel sheshe kiristim. Ár oblystaǵy jaǵdaıǵa qanyqtym. Bapkerler men sportshylardyń muń-muqtajyn tyńdadym. Osylaısha, aýyr atletıkanyń oıdaǵydaı damýyna kedergi keltirip otyrǵan kóptegen problemanyń baryn ańǵardym. Kóbisi qarajat máselesine kelip tireledi. Sony ońdy sheshýge tyrystym. Alaıda «is birden órge domalady» dep aıta almaımyn. Eń bir qıyn shaqtardy eske alsam, 2003 jyly Kanadanyń Vankýver qalasynda ótken álem chempıonaty oıǵa oralady. Atalmysh jarysqa Qazaqstannan 15 atlet baryp, barlyǵy oısyraı utyldy. Júldeli oryn bylaı tursyn, sol joly sarapqa salynǵan Afıny Olımpıadasynyń birde-bir joldamasyna ıelik ete almadyq. Muhıttyń arǵy jaǵyna baryp turyp, Qazaqstannyń kók baıraǵyn jelbirete almaǵanymyzǵa kúıindim. Kelgen bette barlyq máseleni oı eleginen ótkizip, aqyl tarazysyna saldyq. Ár óńir mamandarynyń basyn qosyp, olarǵa ortaq maqsatqa jetý úshin birlesip áreket etý qajettigin árqaısysyna tápishtep turyp túsindirdim.
Iá, «jumyla kótergen júk jeńil» demekshi, birlesip istegen jumys óz jemisin berdi. Qysqa ǵana merzim aralyǵynda Qazaqstan aýyr atletıkasy aıaǵynan tik ári nyq turdy. 2004 jyly Afıny Olımpıadasynda Sergeı Fılımonov kúmis medaldi moınyna ildi. Ol tek túrkııalyq Taner Saǵyrdan ǵana qalyp qoıdy. Sol kezderi Týrızm jáne sport agenttiginiń tóraǵasy Dáýlet Turlyhanovqa Saǵyrdyń jeke jattyqtyrýshysy Enver Túrkilerıdi Qazaqstanǵa shaqyrtý jaıynda oı keldi. Kezinde Bolgarııa men Túrkııa aýyr atletıkasyn órge súırep, bir shoǵyr juldyzdy úlken arenaǵa shyǵarǵan dańqty bapker biraz oılana-tolǵana kele óz kelisimin berdi.
Enver Túrkilerıdiń kelýimen otandyq ziltemirshilerimiz buryn-sońdy bolmaǵan tolaǵaı tabysqa qol jetkize bastady. 2005 jáne 2006 jyldardaǵy álem chempıonattarynda Ilıa Ilın bas júldeni oljalady. Syr boıy saıypqyranynyń arqasynda komandalyq esepte Qazaqstan úzdik bestiktiń qatarynan kórindi. 2008 jyly Beıjiń Olımpıadasynda Ilın altyn alsa, Anna Vajenına men Irına Nekrasova kúmispen kúpteldi. Marııa Graboveskaıa qolaǵa qol sozdy. Keıinnen 75 kılo salmaqta top jarǵan sportshynyń dopıng qoldanǵany anyqtalyp, Vajenınanyń kúmisi altynǵa aınaldy. Jalpy esepte Qazaqstan úshinshi tuǵyrǵa jaıǵasty.
2009 jyly Koıandaǵy álem chempıonatynda Zúlfııa Chınshanlo, Maııa Maneza, Svetlana Podobedova jáne Vladımır Sedov qarsylas shaq keltirmese, Vladımır Kýznesov úshinshi oryndy enshiledi. Beıresmı komandalyq saıysta Qazaqstan ekinshi oryndy oljalady. 2010 jyly Antalııada Maneza men Podobedova altynnan alqa taǵyndy. 2011 jyly Parıjde Chınshanlo men Ilın top jarsa, Maneza men Podobedova ekinshi satyǵa taban tiredi. Túrkııa men Fransııadaǵy jarysta Qazaq eli quramasy úzdik úshtikti qorytyndylady.
2012 jyly London Olımpıadasynyń alaýy tutandy. Ǵalamdyq dodada Qazaqstan quramasy aıdy aspanǵa shyǵaryp, Tumandy Albıon elinde ánuranymyzdy tórt márte shyrqatty. Chınshanlo, Maneza, Podobedova jáne Ilın aldaryna jan salmasa, Anna Nurmuhambetova qola medaldi keýdesinde jarqyratty. Alystaǵy aǵylshyndar elinde tórt birdeı órenimiz jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna birinen keıin biri kóterilip jatqan kezde qýanbaǵan jankúıer joq-aý, sirá! Barshamyzdyń abyroıymyz artyp, rýhymyz asqaqtady! Al eń bastysy, komandalyq esepte ekinshi satyǵa turaqtadyq. Aldymyzda – tek Qytaı.
2013 jyly Vroslavtaǵy dúnıejúzilik dodada Almas О́teshov kúmis, Vladımır Sedov qola medaldi ıemdendi. 2014 jyly Almatydaǵy Balýan Sholaq atyndaǵy sport saraıynda jalaýy jelbiregen jarysta jerlesterimiz jasyndaı jarqyrady. Zúlfııa Chınshanlo, Ilıa Ilın jáne Jasulan Qydyrbaev teńdessiz dep tanylsa, Jazıra Japparqul men Vladımır Sedov kúmis, al Kırıll Pavlov qolany qorjynǵa saldy. Qazaqstan quramasy jalpy esepte taǵy da ekinshi oryndy ıelendi.
Sóz oraıy kelgende, 2001-2014 jyldar aralyǵynda respýblıkalyq aýyr atletıka federasııasynyń tizginin Qaırat Turlyhanovtyń ustaǵanyn aıta ketken abzal. Aıtýly azamat basshylyq jasaǵan kezde Qazaqstan quramasy álemdegi eń úzdik komandalar sanatyna erkin endi. Dúbirli dodalarda únemi úzdik úshtiktiń qatarynan kórinip júrdi. Sol ýaqyt aralyǵynda otandastarymyz Olımpııa oıyndarynda 6 altyn, 2 kúmis jáne 2 qolany oljalasa, álem chempıonattarynda 13 altyn, 5 kúmis jáne 3 qolany ıelendi. Onyń syrtynda Azııa oıyndary men chempıonaty jáne taǵy basqa halyqaralyq dodalar bar. Sonyń barlyǵynan qorjyn tolyp qaıtatyn. Mine, osy kezeńdi «Qazaqstan aýyr atletıkasynyń altyn dáýiri» dep ataýǵa tolyq negiz bar.
Tolaǵaılarymyzdyń dáýiri júrip turǵan kezde Qaırat Turlyhanovtyń: «Sońǵy jyldary biz álemdik jáne qurlyqtyq deńgeıdegi dodalarda tek Qytaı quramasynan qalyp kelemiz. О́zgeleri artymyzdan syǵalap qaldy. Rasynda da, búgingi tańda tórtkúl dúnıede qazaqstandyq ziltemirshilermen teńese alatyn komandalar sanaýly. Osy deńgeıge jetý úshin otandastarymyzǵa kóp eńbektenýge, izdenýge týra keldi. Bir ǵana mysal. Qytaıdyń 1,5 mıllıardtan asa turǵyny bar. Qolda bar málimetterge sensek, Qytaı elinde 18 mıllıon adam turaqty túrde aýyr atletıkamen aınalysady. Al bizdiń halyqtyń sany 18 mıllıon shamasynda. Soǵan qaramastan Qazaqstan qytaılarǵa ájeptáýir qarsylyq kórsetýde. Bul – óte keremet kórsetkish! Buryndary biz osyndaı ǵalamat nátıjege qol jetkizgen emes edik. Tek sońǵy tórt-bes jyl aralyǵynda ǵana silkinis baıqaldy. Dáp qazir múıizderi qaraǵaıdaı memleketterdiń ózderi Qazaqstannyń aýyr atletterinen qaımyǵady», dep tebirene sóılegeni esimizde.
2015 jyly da jerlesterimizdiń jeńis joly jalǵasty. Hıýstondaǵy álem chempıonatynda Nıjat Ragımov pen Aleksandr Zaıchıkov top jarsa, Jazıra Japparqul – kúmis, Svetlana Podobedova qola medaldi enshiledi. Mine, sodan keıin Qazaqstannyń aýyr atletteriniń basyna qara bult úıirildi. Qyr-sońymyzdan qalmaǵan WADA (Dopıngke qarsy kúres agenttigi) áýeli jastar býyny ókilderine kılikti. Kóp uzamaı ataqty sportshylarymyzǵa tis batyra bastady. Olardyń barlyǵyna «ruqsat etilmegen dári-dármek paıdalandy» degen aıyp taǵyldy. Nátıjesinde, Ilıa Ilın, Zúlfııa Chınshanlo, Maııa Maneza, Svetlana Podobedova, Irına Nekrasova jáne Marııa Graboveskaıa Beıjiń men London Olımpıadalarynda oljalaǵan júldelerinen aıryldy. Álem chempıonattarynda tolyq medaldar jıyntyǵyna ıelik etken Vladımır Sedovtyń qorjyny áp-sátte bosady. Tipten ol qurlyqtyq dodalarda jeńip alǵan júldelerinen qaǵyldy. Resmı málimetterge súıensek, dáp qazir Sedovtyń Qazaqstan chempıony degennen basqa esh ataǵy joq.
2016 jyly Rıo Olımpıadasynda atoı salady dep úmittengen Almas О́teshov pen Jasulan Qydyrbaevqa da quzyrly organdar qatań úkim shyǵardy. Ekeýi de 2015 jyly Hıýstonda jeńip alǵan júldelerinen aıyryldy. Ol kezde О́teshov – kúmis, al Qydyrbaev qola medaldi enshilegen edi. Kúlli qazaq jankúıeri qos qandasymyzdyń Olımpııa oıyndarynyń jeńis tuǵyrynda marqaıyp turǵan sátin kórýdi armandady. Eger tarıhqa júginsek, soǵan deıin Alashtyń birde-bir azamatynyń tórtjyldyqtyń basty dodasynda qanjyǵasy maılanǵan joq edi. Sol kóshti Almas pen Jasulan bastaıdy dep úmittendik. Biraq olarǵa ondaı baqyt buıyrmady. Ekeýiniń de baǵyn baılaǵan WADA. Aıtýly ziltemirshiler túrli merzimge úlken sporttan shettetilgennen keıin úlken sporttan qol úzýdi jón kórdi.
Joǵaryda aıtylǵan jaısyz jaǵdaılar Qazaqstan quramasyn qatty álsiretti. 2016 jyly Rıo-de-Janeıroǵa baramyz dep julqynyp turǵan ziltemirshilerimiz tórtjyldyqtyń basty dodasynan shet qalyp, olardyń ornyn ózge órender basty. Desek te myqty bapkerlik mekteptiń qalyptasýy jáne daryndy jastardyń kóptigi óz jemisin berdi. Brazılııada jerlesterimiz óz jankúıerlerin jerge qaratqan joq. Olımpııa oıyndarynda otandastarymyz 1 altyn, 1 kúmis jáne 4 qola medaldi oljalady. Atap aıtsaq, Nıjat Ragımov – birinshi, Jazıra Japparqul – ekinshi, Karına Gorıcheva, Farhat Harkı, Denıs Ýlanov jáne Aleksandr Zaıchıkov úshinshi satylarǵa taban tiredi.
Árıne, bul óte jaqsy kórsetkish. Biraq áli de arqany keńge salýǵa bolmaıdy. Quryǵy uzyn WADA Qazaqstanǵa qaıta qyrǵıdaı tııýdi kózdep otyr. Olaı deýge negiz, kúni keshe ǵana olar Nıjat Ragımovqa «dopıngke qarsy kúres erejelerin buzdy» degen aıyp taǵyp, ony jarystardan ýaqytsha shettetti. Endi tergeý men tekserý jumystary bastalady. Eger kúdik rastalsa, Ragımov biraz júldesinen aıyrylady. Al odan keıin Japparqul men Gorıchevaǵa, Harkı men Ýlanovqa nemese Zaıchıkovke kezektiń kelmesine kim kepil? Erteńgi kúni WADA «olar da dopıng qoldandy» dep jer-jahanǵa jar salsa, esh tańdanbaımyz. Oǵan kózimiz áldeqashan jetken.
Qazirgi kezde aýyr atletterimizdiń jaǵdaıy máz emes. Jasyratyny joq, kórsetkishimiz jyldan-jylǵa nasharlap keledi. Máselen, sońǵy eki álem chempıonatynda bar-joǵy úsh júldege ǵana qolymyz jetti. Atap aıtsaq, 2018 jyly Ashhabadta Arlı Chonteı men Nadejda Lıhacheva jáne 2019 jyly Pattaııada Igor Son júldegerler qataryna qosyldy. Bar tabysymyz osymen ǵana shekteledi. Al buryn qandaı edik?!
Bıyl Tokıoda alaýy tutanatyn Olımpııa oıyndaryna Qazaqstannan eki sportshy ǵana qatysa alady. Dopıng daýyna baılanysty bizdiń elge osyndaı shekteý qoıylyp otyr. Olardyń júlde alýy ıa almaýy neǵaıbyl. О́ıtkeni qazirgi kezde komanda qatty álsiregen. Saqa sportshylar birinen keıin biri qýdalanýda. Jastardyń áli qanattary qataıa qoıǵan joq. Árıne, osyndaı moraldyq jáne psıhologııalyq turǵydan óte qıyn jaǵdaıǵa tap bolyp otyrǵan ziltemirshilerden dáp qazir ońdy nátıje kútý qısynsyz. Bul jaǵdaı sport tizginin ustap otyrǵan azamattarǵa oı salýǵa tıis. Eń birinshi kezekte komanda arasyndaǵy ishki ahýaldy durystaý qajet. Ekinshiden, HOK, WADA, Halyqaralyq aýyr atletıka federasııasy sekildi beldi uıymdarmen qarym-qatynasty dıplomatııalyq turǵydan retke keltirý kerek. Tek sonda ǵana talaı kúrdeli másele óz sheshimin taýyp, is ońǵa basady. Al eger dál osylaı jalǵasa beretin bolsa, onda kezinde dańqy tóske órlegen Qazaqstan aýyr atletıkasy qurdymǵa ketetini daýsyz. Al biz qazaqstandyq ziltemirshilerdiń dúnıejúzilik dodalarda elimizdiń Ánuranyn shyrqatyp, kók Týyn kókte jelbiretkenin qalaımyz.
