Kóne shahar kelbeti (Almatynyń birtutas beınesi qashan qalyptasady?)

Áste, qalanyń tarıhı kelbetin saqtaý eskige jabysyp, jańany jolatpaý degen uǵym emes. Jyldar jyljyp, ýaqyt syrǵyǵan saıyn zamanǵa saı jańa ǵımarattardyń boı kóterýi zańdy. Másele, sol nysandarǵa ortaq birizdilik qalyptastyrý, ári qalanyń ózine tán ereksheligin joǵalt­paý. Almaty jasyl jelek qusha­ǵynda, ásem taýlardyń baýraıynda ornalasýymen erek. Iаǵnı biz aıtyp otyrǵan qos ıgilik qalanyń basty artyqshylyǵy bolyp qala berýge tıis edi... Tıis edi degendi tegin aıtyp otyrǵanymyz joq. О́ıtkeni bul qaǵıda búgingi kúni qanshalyqty saqtalyp otyr degen saýal týyndaıdy. Qoǵam belsendisi Ashat Asylbekovtiń pikirinshe, mıl­lıon­dar toǵysqan megapolıs dál osy turǵydan kel­gende aqsap tur. Endeshe, taqy­ryp­ty maman sózimen tarqatyp kóreıik.

– Sońǵy 20 jylda taý baýra­ıyndaǵy ańyzǵa aınal­ǵan alma aǵashtary túp-ta­myrymen joıylyp, tóbeler­diń basyna deıin úıler salyndy. Munyń eki sebebi bar. Birinshisi, halyq sanynyń ósýi, ekinshisi – taý alqaptaryndaǵy kórikti jerlerdiń jappaı satylýy. Bir qatelik birneshe qıyndyqtyń qaqpasyn ashyp berdi. Bul óz kezeginde qala eko­lo­gııasyn eseńgiretti, aı­maq­tyń seısmıkalyq qaýipti aýmaqta ornalasýy múldem eskerilmeıtin boldy. Bul jeńil qaraıtyn jaǵdaı emes. Qazir qala ishinde kishkentaı bos oryn paıda bola qalsa birden alyp turǵyn úı boı kóteredi. Munyń saldary qalanyń tyǵyzdyǵyn arttyryp, turǵyndardyń jaıly ómirine qolaısyzdyq týdy­ryp otyr. Degenmen bul jaıt­­ty jan-jaqty qaras­tyr­ǵan jón. Basty qynjyl­ta­tyn jaıt, jappaı salynyp jatqan qurylys nysan­darynda jalpy qalaǵa ortaq estetıkalyq talǵam qalyp­taspaýy. Máselen, Ankara men Ystanbulǵa barsańyz áýe­jaıdan bastap sol eldiń rýhy seziledi. Iаǵnı qury­lys nysandary ulttyq erek­she­likterge beıimdelip jasal­ǵan. Aıtalyq, úı shatyr­lary­nyń túsi birkelki. Kólik jol­darynyń ózi tabıǵı erekshe­likter eskerile otyryp ja­salǵan, uqsata bilý, tabıǵattyń óz ádemiligin búgingi kúnmen tıimdi úılestirý degen dúnıeni baıqaısyz. Bizge osy nárse jetpeıdi, qala ishinde bıik tóbe bolsa sony kúrep tas­tap, áınek ǵımarat salǵandy jaqsy kóremiz. Sonda tabıǵı erekshelik, ulttyq brend qaıda qalady, – deıdi A.Asylbekov.

Maman muny retteýdiń bir ǵana joly qala bıligi qurylys júıesin qatań qadaǵalap, ketken kemshilikterdiń ornyn toltyrýy kerek degendi aıtady. Bul úshin ortaq stan­dart qalyptastyryp, qury­lys­shylar men kásipkerlerge joǵary talap qoıý qajet. Este bolsa, Almatyny bir­yń­ǵaı dızaın kod boıynsha kó­rik­tendirip, sáýletin bir­kelkilendirý jumysy birer jyl buryn bastalǵan bolatyn. Qalanyń sáýletin aıqyndaıtyn dızaın kodta turǵyn úılerdiń qasbeti qan­daı túspen boıalýy kerek­tigi, balkondardyń birkelki jabdyqtalýy, tipti jarnama sóreleriniń ornalasýyna deıin qujatqa engizilgen. Al nátıje qandaı? Osy saýalǵa jaýap izdegen taǵy bir sarapshynyń oıy tómendegideı.

– Meni alańdatatyn ah­ýal – Almatynyń estetıka­lyq kelbeti. О́ıtkeni ǵımarat­tar­dyń biri qyzyl bolsa, endi bireýi jasyl. Mekemelerdiń túr-túsi de árkelki. Qarasańyz, ortaq úılesim taba almaısyz. Osy oraıda qalanyń arhıtektýrasyna, qurylysyna ortaq standart qajet-aq. Nysandarda ózara úılesim men baılanys bolsa deısiń. Sebebi bul – úlken mádenıettiń bel­gisi. Máselen, Eýropanyń kez kelgen memleketine bara qalsańyz, ǵımarattardyń estetıkalyq talǵamy esińizdi alady. Bári birkelki. Ortaq standart birden kózge urady. Bizge de osy qajet, – deıdi akademık Oraz Baımuratov.

Sońǵy jyldardyń sheń­berinde qaladaǵy saıabaqtar men jol jıekterinde ulttyq naqyshta kómkerilgen túrli mýraldar paıda bola bastady. Sapa men talǵam birine-biri saı bolsa, ǵımarattardyń syrt kelbetteri etnostyq naqyshtarmen órnektelse degen pikirler aýyq-aýyq aıtylyp júr. Jer silkiný qaýpi joǵary óńirdegi turǵyn úıler men ǵımarattardyń tıisti normaǵa saı salynýy óz aldyna bólek áńgime.

Qalaı degende de seń qoz­ǵal­dy. Almaty bıligi byl­­tyr­dan beri qurylys sapa­sy­na tereńirek kóńil bóle bas­taǵandaı. Ásirese shahar­dyń tarıhı ortalyǵyn qal­pynda saqtap qalýǵa mán beri­lip otyr. Júıeli sheshim qa­byl­daý, jurtshylyqty aýmaqtarda qurylys salýdy talqylaýǵa tartý, sondaı-aq bıznesti qoldaý úshin teńdes­tirilgen sheshimder qabyldaý maqsatynda Almaty ákimi Baqytjan Saǵyntaev ja­ýap­ty basqarmaǵa týyndaǵan máselelerdi ońtaıly sheshý úshin qala qurylysyn ret­teıtin jańa erejeler ázirleýdi tapsyrǵan bolatyn.

Almaty qalalyq Jospar­laý jáne ýrbanıstıka bas­qar­masynyń basshysy Almas­han Ahmedjanovtyń aıtýyn­sha, budan bylaı árbir alma­ty­lyq qalanyń qoǵamdyq keńis­tigin ózgertý boıynsha óz ıdeıasyn usyna alady. Qala tur­ǵyndarynyń barlyq usynys­tary eskızderdi ázirleý kezin­de qaralyp, eskerilmek.

Jýyrda qala ákiminiń tóraǵalyǵymen qurylys kom­panııalarynyń jáne kásibı qaýymdastyqtyń ókil­deri bas qosqan keńeste turǵyn úı qurylysy salasynda qurylys merzimin saqtaý jáne jumys sapasyn arttyrý másele­leri jan-jaqty talqylanyp, atalǵan máseleniń tamyryna qan júgirdi.

Búgingi tańda Almatyda 779 qurylys nysany bolsa, onyń 533-i kommersııalyq obekt. Atalǵan qurylys ju­mys­taryn barlyǵy 323 qury­lys kompanııasy men 135 teh­nıkalyq qadaǵalaý uıy­my júzege asyryp otyr. Ar­naıy júrgizilgen monı­torıng nátıjeleri bo­ıynsha 2020 jyly qurylys kom­pa­nııa­larynyń 80%-y óz isine salǵyrt qaraǵany úshin jaýap­kershilikke tartylǵan. Atap aıtqanda 154 kompanııa ártúrli sanattaǵy qurylys lısenzııalarynan aıyrylsa, 69 mekemeniń lısenzııasy alty aı merzimge toqtatyldy. Qurylys normalaryn buz­ǵany úshin jyl ishinde salyn­ǵan aıyppuldardyń jalpy so­masy 220,3 mln teńgeni qura­ǵan. Onyń ishinde jeke tul­ǵalarǵa – 124 mln teńge, jeke kásipkerlik sýbektilerine 272 mln teńge aıyppul salynypty.

Negizgi olqylyqtar – joba­lyq sheshimderden aýyt­qý jáne qurylys jumys­taryn júr­gizý barysynda tıisti talap­tardy saqtamaý. Bul ret­te qurylys óndirisin jetki­liksiz uıymdastyrý, beton ju­mystary tehnologııa­syn jáne qaıta toltyrý teh­nologııasyn buzý, kólik jolyn qalpyna keltir­meý, qaýipsizdik sharalaryn saq­tamaý, kirý jáne opera­sııa­lyq baqylaýdyń bolmaýy, jumys kestesinen kesh qalý sııaq­ty faktilerdi alǵa tartýǵa bolady.

«Tarıhı qurylys aýmaq­taryn saqtaý maqsatynda qala qurylysyn retteý aımaqtaryn belgileı otyryp, qalany damytýǵa qoıylatyn qurylys talaptaryn bekitýdi júzege asyramyz. Kez kelgen tarıhı mańyzy bar dep tanylǵan nysan aýmaǵyndaǵy qurylys qoǵamdyq talqy­laý­dan keıin ǵana júzege asa­dy. Turǵyndardy, qoǵam ókil­derin, sarapshylardy tarta otyryp, jarııa qoǵamdyq talqylaýlar ótkizý jónindegi tetikter ázirlendi. Sonymen birge qala qurylysyn retteý aımaqtarynda qurylys salý tyǵyzdyǵyn jáne ǵıma­rattardyń bıiktigin aıqyn­daýǵa, aerasııalyq rejimdi, jasyl ekpelerdi, qalalyq ortanyń jaılylyǵyn jaq­sartýǵa qoıylatyn talap­tardy kúsheıtý, tarıhı kel­betti saqtaý úshin ǵı­marat­tar men qurylys­tardyń qas­betterine qoıylatyn sharttar qala bıliginiń jiti nazarynda. Sonymen birge qurylys júrgizýshilerdiń senim­di reıtıngin qurý, tur­ǵyn úı qurylysy salasyn­da tájirıbesi joq kompa­nııa­lardyń qyzmetine shekteý qoıý kózdelip otyr. Budan ózge, tapsyrys berýshige ty­ıym salý jáne bekitilgen ju­mys jobasyna qurylys materıa­lyna qatysty avtor­lyq qadaǵalaýdyń ózgeris­ter engizýi úshin tıisti tetik­terdi qoldaný múmkindigi qarastyrylýda. Tehnıkalyq qadaǵalaý esebiniń túrin ózgertý de mańyzdy shara. Mun­da oryndalǵan jumys­tar­dyń kestesi jáne oǵan qansha adamnyń tartylǵany kórinis tabýy tıis. Qazirgi ýaqytta tarıhı ortalyq sheginde júr­gizilgen taldaý jáne tur­ǵyn­dardyń ótinishteri boıyn­sha jekemenshikte bolǵan 36 jer ýchaskesi anyqtal­dy. О́tken jyldyń 28 jeltoq­sanynan bastap basqarma jáne «Almaty bas jospary» ǴZI» JShS mamandary qalanyń Bas josparyn túzetý boıynsha jumys toptarymen turaqty oflaın jáne onlaın konsýltasııalar ótkizýde», deıdi A.Ahmedjanov.

Týrızm arqyly tynysyn keńeıtip, ekonomıkasyn eselegen elder saıahat súıer qaýymdy óziniń tarıhı ny­san­darymen-aq baýrap otyr. Bir sózben aıtqanda, ejelgi sáýlet halqyna ushan-teńiz dáýlet ákelip jatyr. Bul turǵyda bir ǵana baýyrlas túrik elin alǵa tartsaq jetkilikti. Almatyny damytýǵa baǵyttalǵan keńeste Prezıdent burynǵy qala qurylysyn josparlaý kezinde biraz qatelik ketkenin, budan bylaı ortalyq aýdandarda tyǵyz qurylysqa tyıym salyp, saıabaqtardy kóbeıtý qajettigin basa aıtqan edi.

Jaýaptylardyń sózine sensek, aldaǵy ýaqytta salynatyn nysandardyń «dızaın kod» talaptaryna saı bolýy qatań qadaǵalanady. Al qaladaǵy júzge tarta tarıhı ǵımarattyń bastapqy kelbeti ózgertýge ushyramaıdy, olar zańmen qorǵalatyndyqtan tek jańartylyp otyrmaq. Jańa ereje boıynsha qala qashan tolyqtaı ózgeretini ázirge belgisiz. Qalaı bolǵanda da, týrıster úshin elimizdiń áýe qaqpasy sanalatyn kóne shahardyń kelbeti kóp uzamaı kórkeıip, birtutas beınesi qalyptasady degen úmitti sóndirgimiz kelmeıdi.

ALMATY