Búginde óńir mekemeleri men uıymdarynyń basshylary buqaralyq aqparat quraldary ókilderimen baspasóz máslıhatyn ótkizýdi jıiletip júr. Bul kezdesýlerde ádettegideı jetistikter jaıly basa aıtylyp, áńgime sodan aspaı jatýy baıaǵy qalpy. Ondaıda qansha aıtqanmen, kásiptik turǵydaǵy paıym-túsinigimiz, oı-topshylaýymyz bar, bolǵan jerlerde estip-kórýimiz bar, biraz kemshilikter jaıyn da bilýge oqtalmaı qala almaısyń. Amal ne, másele mánisi máımóńkelenip belgisiz kúıde qalady. Taǵy taqaqtaı tússeń, resmı túrde hat jazylý kerektigi eskertilip sytylý jaǵy jáne qolma-qol. Hat joldanǵan kúnniń ózinde jaýaptyń uzaq joldan, onymen qosa kúzelip-túzelip ótetinin biletindikten, qulqyń qalaı soqsyń buǵan. Sondyqtan akademık Álkeı Marǵulan bir ǵalym óziniń doktorlyq eńbegin qorǵap jatqanda eki-úsh ret shyǵyp sóılegende «Áleke, búgin kóp sóılep kettińiz ǵoı» degen bireýge «Kisi ne nárse týraly birdeńe bilgen soń sóıleıdi ǵoı, bilmese nesin sóılesin» degendeı biletinderimiz keıbirine aınalyp soqpasqa bolmaı otyrǵany ras.
Búginde óńir mekemeleri men uıymdarynyń basshylary buqaralyq aqparat quraldary ókilderimen baspasóz máslıhatyn ótkizýdi jıiletip júr. Bul kezdesýlerde ádettegideı jetistikter jaıly basa aıtylyp, áńgime sodan aspaı jatýy baıaǵy qalpy. Ondaıda qansha aıtqanmen, kásiptik turǵydaǵy paıym-túsinigimiz, oı-topshylaýymyz bar, bolǵan jerlerde estip-kórýimiz bar, biraz kemshilikter jaıyn da bilýge oqtalmaı qala almaısyń. Amal ne, másele mánisi máımóńkelenip belgisiz kúıde qalady. Taǵy taqaqtaı tússeń, resmı túrde hat jazylý kerektigi eskertilip sytylý jaǵy jáne qolma-qol. Hat joldanǵan kúnniń ózinde jaýaptyń uzaq joldan, onymen qosa kúzelip-túzelip ótetinin biletindikten, qulqyń qalaı soqsyń buǵan. Sondyqtan akademık Álkeı Marǵulan bir ǵalym óziniń doktorlyq eńbegin qorǵap jatqanda eki-úsh ret shyǵyp sóılegende «Áleke, búgin kóp sóılep kettińiz ǵoı» degen bireýge «Kisi ne nárse týraly birdeńe bilgen soń sóıleıdi ǵoı, bilmese nesin sóılesin» degendeı biletinderimiz keıbirine aınalyp soqpasqa bolmaı otyrǵany ras.
«Erteńi kóbeıgen iste bereke bolmaıdy» deıdi halyq. Bul sóz oıǵa nege oralyp otyr deseńiz, máselen, aımaqta budan eki-úsh jyl buryn dúbirletilip, iri jobalardyń qataryna jatqyzylǵan Jezqazǵan qalasynyń irgesindegi Keńgir kentinde paıda bolýǵa tıisti qus etin óndiretin fabrıka týraly búginde eshqandaı habar-oshar estilmeýge aınaldy. Áli salynyp jatyr ma, álde qurylysy múldem toqyrady ma beımálim bolyp qalǵan-dy. Jalpy quny 2 mlrd. 866 mıllıon teńgege jobalanyp, jylyna 9,4 myń tonna jeńil etti tutynýshylarǵa jóneltpek jańa kásiporyn iske kirisýiniń mejelengen merzimi de ótkendeı edi. Mássaǵan, demegende ne dersiz, endi ǵana bilinip otyrǵandaı mundaǵy jumystar áli kúnge deıin qolǵa alynbapty. Mys óndirý kólemi tómendep, jumysshylar qysqartylǵan qala ómirine jańa tynys beredi degen kásiporynnyń ashylýyn kútken jergilikti turǵyndardyń úmiti qashan oryndalaryn eshkim tap basyp aıta almaıtyn kúıge kúrmelipti qazir.
Sol sekildi osydan biraz ýaqyt buryn ǵana Jańaarqa aýdanynda da qus eti men jumyrtqa óndiretin taǵy bir fabrıka salý belgilengen bolatyn. Belgilenýi ne kerek, Keńgirdegi sııaqty munyń da aty búginde aýyzǵa alynýdan qalyp barady. Sóıtsek, qurylysy keıinge shegerilgen eken. Nege bulaı? Aıaq astynan ózgertile salynýy qalaı? Munyń sebepterin jasyrmaı aıtý ornyna, jaq ashpaı qalýymyzda qandaı gáptar bar?
Jańaarqa demekshi, osy jaqta, dálirek aıtqanda Eralıev aýyldyq okrýgi aýmaǵynda ashyq ádispen kómirdi qotaryp, artyp jan-jaqqa jóneltýshi «Jalyn» kenishiniń jumysy da toqyraýǵa aınalýǵa shaq tur. Sebebin bilsek, otynǵa suranys azaıǵan desedi. Ekinshiden, óndirilgen ónimdi saqtaıtyn qoıma salynbaǵan. Ashyq dalada úıilgen taý-taý kómir tozańy buryn malǵa jaıly jaıylymǵa burqyrap-shógip , aınalasyndaǵy tabıǵattyń kórkin ketirgen. Osylaı bolaryn bilgen jergilikti jurttyń qarsylyǵyna qaramastan, ashylǵan kenish aqyry Arqanyń eń bir shúıgin jerin sharýaǵa jaramsyz etip tastady.
Jasyratyny joq, qansha oılansań da keıde osyndaı jón-josyqsyz isterdiń qalaısha joly bola keterin, «búk tússe de menikiligin, shik tússe de menikiligin» túsinbeısiń. Taıaq tastam jerde bir ózi jylyna 8 mıllıon tonna kómir óndirýge qoly jetken «Shubarkól» kenishi turǵanda, ekinshisin ashýdyń ne qajettigi bolǵanyn, túsinip kórińiz.
Keń tóskeıi myńǵyrǵan malǵa toly Túgisken óńirin qazir tanı almaısyz. Kúnnen-kúnge júdegen keıpine ishińiz ashıdy. «Jańaarqa jylqysynyń qymyzy men eti-aı» dep tamsaný budan bylaı túske aınalatyndaı syńaıly. Birinen soń biri ashylyp jatqan qaptaǵan kenish túlikter órisin taryltyp barady. Kendi betinen ǵana alyp, shala-sharpy paıdalanǵannan soń, taıyp beretin ádet paıda bolǵan. Osyndaı jaǵdaılarǵa baılanysty tilshi qosynyna renishterin jetkizýshiler kóbeıip tur. Olardyń málimdeýinshe oblystaǵy «Saryarqa» ÁKK UK» AQ qolpashtaýymen ken kózderin talasa-tarmasyp paıdasyna jaratýshylardyń qaperine jer taǵdyry, jurt keleshegi kirip shyǵar emes. Oı men qyrda ken qoparǵan tehnıka, ken tasyǵan kólik kúndiz-túni josyp júr. Al mal órisi tarylyp, jer búliný ústinde. Osyndaıda qalaısha eske túsirmessiz, kezinde Túgisken aýylynda qymyz, et qalbyrlaý sehy, mal bordaqylaý orny, basqa da shaǵyn óndirister qurylmaqtyǵy jóninde jar salynyp aıtylǵan edi. Alaıda, aýdan ortalyqtarynda, iri eldi mekenderde jún-teri ótkizetin oryndar salý isi qaǵaz betinde ǵana qaldy. Oblysta ótken 10 aıda qoıdan alynǵan jún sharýashylyqtyń barlyq sanattary boıynsha 1943,7 tonnany qurapty. Alynǵan iri teri 161 myń 190 dana. Osy kúnge sheıin osynsha zatty óńdep, kádege jaratatyn oryn qurylyp kórmepti. Aýylǵa qajetti osyndaı isterge qoldaý kórsetý ornyna tabıǵat baılyǵyn talan-tarajǵa salyp, el ishiniń berekesin ketirgen áreketter bel alyp bara jatqandaı.
Aıqyn NESIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
QARAǴANDY.
