Tabysy tasyǵan Tobyl-Torǵaı óńiri

Qostanaı oblysy – elimizdegi qasıetti óńirlerdiń biri. Qazaqstannyń, qazaq hal­qynyń tarıhy Qostanaı óńirinsiz kemshin túser edi. El qorǵaǵan Shaqshaq Jánibek tarhan, ǵylym men bilim jaryǵyn shashqan Shoqan, Ybyraı, Alash ardaqtylary Ahmet, Mirjaqyp, Amangeldi, Keıki batyr, Márııam apa bastaǵan aqyndar legi, qazaq teatr óneriniń paıǵambarlary Serke, Elýbaı, Qapan sekildi halqymyzǵa osynaý qunarly topyraq bergen biregeılerdiń esimin jalǵastyryp tize berýge bolady. Baı tarıhy bar óńirdiń búgingi tirligi birligimen mazmundanyp, ýaqytpen birge tynystaıdy.

ÝAQYTPEN ÚNDESKEN AIMAQ

Nuraly SÁDÝAQASOV,

Qostanaı oblysynyń ákimi.                  

Qostanaı oblysy – elimizdegi qasıetti óńirlerdiń biri. Qazaqstannyń, qazaq hal­qynyń tarıhy Qostanaı óńirinsiz kemshin túser edi. El qorǵaǵan Shaqshaq Jánibek tarhan, ǵylym men bilim jaryǵyn shashqan Shoqan, Ybyraı, Alash ardaqtylary Ahmet, Mirjaqyp, Amangeldi, Keıki batyr, Márııam apa bastaǵan aqyndar legi, qazaq teatr óneriniń paıǵambarlary Serke, Elýbaı, Qapan sekildi halqymyzǵa osynaý qunarly topyraq bergen biregeılerdiń esimin jalǵastyryp tize berýge bolady. Baı tarıhy bar óńirdiń búgingi tirligi birligimen mazmundanyp, ýaqytpen birge tynystaıdy.

Torǵaı-Tobyl boıyndaǵy el asty­ǵyn jınap, malyn baǵyp, kenin qazyp, eli­mizdiń damýyna hal-qaderinshe úles qosyp keledi. Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń alǵa qoıǵan mindetteri men mem­lekettik baǵdarlamalardy júzege asyrý­dyń arqasynda oblystyń makro­eko­nomıkalyq kórsetkishteri kóńildegideı deńgeıge kóterilip keledi. Sonyń ishinde ónerkásip ónimi kóleminiń ındeksi 100,1 paıyzdy qurady. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy jalpy ónim 266 mıllıard teńgege jetip, ótken jylmen salystyrǵanda 144 paıyzdy qurady. Negizgi kapıtaldaǵy ınvestısııa 8 paıyzǵa artyp, 177 mıllıard teńge boldy. О́ńir­de qolǵa alynǵan on bir ınvestısııalyq jobanyń barlyǵy da búginde paıdalanýǵa berilip, oblysymyzdyń tabysyn tasyt­qan kásiporyndarǵa aınaldy. Oblys bıýd­jetiniń 99,6 paıyzy ıgerildi. Áleýmettik salada aldymen aýyzǵa ilinetin baspana máselesi bolsa, óńirde jalpy aýdany 212 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi, bul ótken jyldarǵa qaraǵanda 4 paıyzǵa kóp.

Qostanaı oblysynyń ekonomıkasy kópsalalyǵymen erekshelenedi. 2007 jylǵa deıin jalpy óńirlik ónimniń qury­lymynda aýyl sharýashylyǵy basymdyq tanytatyn, ol barlyq jalpy ónimniń 24 paıyzyn quraıtyn. Al sońǵy bes jylda ónerkásiptiń úlesi basym bolyp otyrǵany anyq baıqalady. Ol búginde shamamen 25 paıyzdy quraıdy. Árıne, biz muny qanaǵat tutyp otyrǵanymyz joq. Elimizdegi oblystardyń úzdik jetiligine kirý úshin ilkimdi jumystar kútip tur. Bul mejeden aldaǵy 3-4 jylda kórinip qalamyz degen senimimiz de bar.

Ádette, aýyl sharýashylyǵy óndi­ri­si tabıǵı-klımattyq jaǵdaıǵa, ken óndirý ónerkásibi álemdik naryq jaǵ­daıy­na táýeldi bolyp turǵanda, bul biz­diń oblys ekonomıkasyna da áse­rin tıgizedi. Sondyqtan aýyl sharýa­shy­lyǵyn ártaraptandyrý, balamaly óndiristerdi damytý, onyń ishinde shıkizat sektorynyń yqpalyn azaıtyp, joǵary baǵa qosylatyn ónimder óndiretin ónerkásip kásiporyndaryn damytýdy negizgi mindetterdiń biri sanaımyz. Degenmen, Qostanaı qashannan aýyl sharýashylyǵymen dańqy shyqqan óńir. Qazir jalpy óńirlik ónimniń 21 paıyzyn ekonomıkanyń osy salasy beredi, sonymen qatar, bul elimizdegi jalpy ishki ónimniń 14 paıyzyn quraıdy. Qostanaı oblysy respýblıkadaǵy barlyq óndirilgen astyq pen unnyń 25 paıyzyn, ettiń 10 paıyzyn, súttiń 7, jumyrtqanyń 12 paıyzyn beredi. Qazaqstan boıynsha un óndirýden ázir Qostanaıdyń aldyna esh oblys túsken joq, biz birinshi orynda kelemiz.

Bıyl kóktemde qostanaılyq dıqandar 5,2 mıllıon gektarǵa egin ekse, sonyń 4,4 mılıon gektary tek dándi daqyldarǵa tıesili boldy. Jaz-kúz aılarynda jań­byr­dyń kóp jaýýyna baılanysty astyq jı­naý naýqanynda qıyndyqtar bolmaı qalmady. Soǵan qaramastan oblys dıqandary ortasha gektar aınalymyn 11,4 sentnerge jetkizip, qambaǵa 5 mıl­lıon tonna astyq quıyp aldy. Bul respýblıkada jınalǵan barlyq astyqtyń tórtten biri degen sóz. Elbasynyń tapsyr­masyna sáıkes, bizdiń oblysta egin sharýa­shylyǵyn ártaraptandyrý sońǵy úsh jylda belsendi júrgizilip keledi. Bıyl maıly daqyldar alqabyn 36 myń gektarǵa taǵy da keńeıttik. Bul maı syǵa­tyn kásip­oryndardy shıkizatpen tolyq qam­tama­syz etýge múmkindik berdi jáne osynyń arqasynda oblysqa keletin ósim­dik maıynyń ımporty 11 paıyzǵa qysqardy.

Jemdik daqyldardyń kólemin 2016 jylǵa deıin 675 myń gektarǵa deıin jetkizetin bolamyz. Bul oblysta mal sharýashylyǵyn damytýǵa tikeleı baılanysty. Osy salada shaǵyn, orta, iri taýarly sút jáne et óndiretin fermalardy qurýymyz olardaǵy mal basyn eki ese kóbeıtýge múmkindik berdi. Eger 2010 jyly oblystaǵy 398 aýyl sharýashylyǵy kásipornynda 85 myń bas iri qara bolsa, qazir sharýashylyqtyń sany 838 boldy, al ondaǵy mal sany 155 myń basqa jetti. Bul barlyq mal sanynyń 39 paıyzy.

О́ńirde 10 sút óndirý zamanaýı keshenin, 17 bordaqylaý alańyn qurdyq. Onyń syrtynda 15 sharýashylyq asyl tuqymdy mal ósiredi. 5 qus fabrıkasynda jańǵyrtý jumystaryn júrgizdik. Osy sharýashylyqtardyń barlyǵynda jumys ozyq ınnovasııalyq tehnologııamen júrgiziledi, árıne, ondaǵy maldyń da ónimdiligi joǵary. Mysaly, jeke sektordaǵy bir sıyr jylyna 2500 kılogramm sút berse, al mamandandyrylǵan sharýashylyqtardaǵy sıyrlardyń kórsetkishi 5 myń kılogramnan 6400 kılogramǵa deıin jetedi. Jalpy alǵanda, Elbasynyń azyq-túlik molshylyǵyn jasaý jónindegi tapsyrmasyna sáıkes qoıylǵan mindetterdi sheshý jolynda oblys aýyl sharýashylyǵy salasy memlekettiń qoldaýyn da sezinip otyr. Sońǵy úsh jylda agrarlyq sektordyń mańyzdy salalaryna bólinetin sýbsı­dııanyń kólemi 3,3 ese ósti. 2003 jyldan beri osy salany damytýǵa 334 mıllıard teńge jumsalsa, sonyń 149 mıllıard teń­gesi, ıaǵnı 45 paıy­zy qaıtarymsyz qarjy bolatyn.

Qostanaı oblysy ken óndirisimen de dańqy shyqqan óńir. Ken óndirý búgin de oblys ekonomıkasynyń jetekshi salasy bolyp otyr. О́nerkásip óndirisinde onyń úlesi 52 paıyzǵa teń. Qostanaı oblys­ynda elimizdegi barlyq temir keniniń 90 paıyzy óndiriledi. Al temir jentekteri men boksıttiń jáne asbestiń 100 paıyzyn Otanǵa biz beremiz. Bul saladaǵy negizgi iri kásiporyndar «Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestigi», «Qostanaı mıneraldary» aksıonerlik qoǵamdary, «О́rken» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń fılıaly, Krasnooktıabr jáne Torǵaı boksıt ken óndirý basqarmalary osy baılyqty shalqytyp otyr.

Sońǵy jyldary óńir ekonomıka­sy­nyń damýyna mashına jasaý óndi­ri­si aıtarlyqtaı yqpal ete bastady. Memlekettiń qoldaýynyń arqa­syn­da «AgromashHoldıng» jáne «Sary­Ark­a­AvtoProm» kásiporyndary dúnıejúzine belgili «Ssang Yong», «Pejo», Chance, «Iveko» markaly avtomobılderdi qurastyrý óndirisin bastady. Osy jyly 6700 avtomobıl sapqa qoıyldy, bul ótken jylǵydan 2,5 ese kóp kórsetkish. Elimizde shaǵyn avtobýstar tek Qostanaıdan ǵana shyǵady, bıyl 581 qolaıly kólik tutynýshylarǵa jol tartty.

Mashına jasaý isinde qazaqstandyq úlesti kóbeıtý – aldaǵy ýaqyttaǵy jumystardyń negizgi mazmunynyń biri. Sol úshin qazir qoraptardy dánekerleý men boıaý jumystaryn atqaratyn iri seh ashyldy. Osy sehta shaǵyn júıeli ádispen birinshi otandyq «Nomad» avtomobılin shyǵarý bastaldy, al aldaǵy kóktemde «Toyota Fortýner» avtomobılin de osy sehtan sapqa qoıýdy bastaıtyn bolamyz. Buryn kenimen, astyǵymen belgili Qostanaıdy mashına jasaý ortalyǵynyń birine aınaldyrǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy ekeni jurtqa aıan. Indýstrııalandyrý kartasy júzege asqan kezeńde oblysta 101,2 mıllıard teńge turatyn 69 joba ómirge joldama aldy. Olarda 4,3 myń jańa jumys orny ashyldy. Osy baǵdarlama sheńberinde ashylǵan uqsatý kásiporyndarynda eńbek ónimdiligi 1,3 ese artty. Qostanaı oblysy júzege asyrǵan jáne ınvestısııa ákelgen jobalar jóninen respýblıka óńirleri arasynda ekinshi orynda keledi.

Qostanaıda ındýstrııalyq-ınno­va­sııalyq baǵdarlama sheńberinde maıda sortty prokat óndiretin «EvrazKaspıanstal» zaýyty jyl aıaǵyna deıin paıdalanýǵa beriledi. Ol tolyq qýatynda jumys istegende jylyna 450 myń tonna metall shyǵaratyn bolady. Kelesi jyldyń ózinde zaýyt 230 myń tonna shyǵarǵaly otyr. Aldaǵy ýaqyttaǵy maqsat Indýs­trııalandyrý kartasyna jańa tehnologııalardy, zamanaýı quraldardy engize otyryp, ónimniń jańa túrlerin shyǵarýdy ıgerýge múmkindik beretin ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý bolmaq. Oblysta tek «Bıznestiń jol kartasy-2020» boıynsha úsh jyldyń ishinde bıznesti damytý úshin 250 adamǵa jáne kásiporynǵa qarjylaı kómek kórsetildi.

Oblys ekonomıkasyn damytýda kásiporyndardyń syrtqy ekonomıkalyq baılanysy jáne olardyń halyqaralyq saýdada yqpaldasýy mańyzdy oryn alady. О́tip bara jatqan jyl álemdik baǵanyń jáne syrtqy naryqqa shyǵaratyn temir keni, temir jentegi, astyq, un jáne asyl metall sııaqty otandyq óndiris taýarlaryna suranystyń tómendeýimen erekshelendi. Mysaly, astyqty buryn 25 elge shyǵarsaq, bıyl 13 memleketke ǵana arttyq. Sondyqtan jyl boıy syrtqy saý­da aınalymy byltyrǵyǵa qaraǵanda 20 paıyzǵa tómendegeni baıqaldy. Alaıda, onyń ishinde eksporttyń úlesi ımporttan 1,6 ese basym boldy. Oblystaǵy syrtqy saýda aınalymynyń 43 paıyzyn Keden odaǵy elderimen alys-berisimiz quraıdy. Munyń ishinde negizinen irgeles Reseımen saýdamyz úzilgen emes.

Shetelderde suranysqa ıe, básekege qabiletti ónimder óndirýdiń úzdik, jańa tehnologııalaryn meńgerý úshin óndiris kásiporyndaryna jańǵyrtý jumystary qajet. Al ol iri ınvestısııalardy qajet etedi. Osy oraıda, 2013 jyly óńir ekonomıkasyna 177 mıllıard teńge ınvestısııa quıyldy. Onyń 70 paıyzy – kásiporyndardyń óz qarajaty. Oblystaǵy «Tobyl» áleýmettik-kásip­kerlik korporasııasy ınvestısııanyń ósýine kóptegen jumys júrgizip otyr. Onyń bazasynda «Investısııa tartý jáne ınnovasııany qoldaý ortalyǵy» quryldy. Oblys delegasııasy Reseıdiń Orynbor, Sverdlov oblystaryna, Belarýs respýb­lıkasyna baryp keldi. Sáýir aıynda Qostanaıda «KOSTANAY INVENT – 2013» halyqaralyq ınnovasııalyq forýmy ótti. Oǵan Reseıdiń kórshi oblys­tary men Belarýs respýblıkasynyń jáne Qazaqstannyń on oblysynan kásipkerler men ekonomıster, ǵalymdar qatysty. Ekonomıkalyq damý kórshilerge ortaq maqsat. Sondyqtan osy forýmda kóptegen jetistikter kórmege qoıyldy, sonymen qatar, ózekti máseleler de ortaǵa salyndy.

Oblys óńiriniń ekonomıkasy damysa halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy da jaqsara túsedi. Sońǵy alty jylda oblystyń aýyldyq jerlerin gazdandyrý qarqyndy júrgizilip keledi, oǵan 7,5 mıllıard teńge qarjy jumsaldy. Shalǵaıda jatqan Qamysty, Denısov aýdandarynyń ortalyǵyna gaz qubyry tartyldy. «Rýdnyı–Kachar kenti – Fedorov aýy­ly magıstraldi gaz qubyrynyń qurylysy» jobasy júzege asýda. Alaıda, aýyldar men selolardy gazdandyrýda bul jumysty qanaǵat tutpaımyz. Sebebi, oblys óńirindegi 618 eldi mekenniń tek alpysy ǵana kógildir otynnyń rahatyn kórip otyr. Oblystaǵy eldi mekenderde aýyzsýdyń ótkirligi bilinedi. Sońǵy alty jylda halyqty aýyzsýmen qamtamasyz etý júıesin damytýǵa 18,5 mıllıard teńge bólindi, tek ústimizdegi jyly «Aqbulaq» baǵdarlamasyna 5,6 mıllıard teńge jumsaldy.

Elbasy Nursultan Nazarbaev elimiz myqty bolýy úshin óńirlerdiń myqty damýy kerektigin aıtqan bolatyn. Qostanaı óńiriniń baılyǵy tek astyq pen ken emes, mańdaıyn kún súıip, júzin jel qaǵyp egin ekken, mal ósirgen, ken qazǵan adamdar, búgingini erteńge jalǵar jas urpaq. Oblysta túrli ulttyń ókilderi bir atanyń balalaryndaı tatý-tátti ómir súrip, eńbek etip otyr. Elbasymyz ylǵı aıtyp keletin dostyq, birlik, bereke – elimiz damýynyń basty kepili. Qostanaılyqtardyń maqsat-muraty da osy – Qazaqstannyń tabysyn tasytý, mereıin asyrý.

DEREK PEN DÁIEK

● Qostanaı oblysyndaǵy avtomobıl joldary jelisiniń uzyndyǵy 9514 shaqyrymdy quraıdy. Bul respýblıkadaǵy joldardyń eń uzyny bolyp tabylady, onyń 1408 shaqyrymy respýblıkalyq mańyzǵa ıe.

● 2012 jyly bastalǵan «Arqalyq–Shubarkól» temirjol jelisiniń uzyndyǵy 214 shaqyrym, onyń 49,3 shaqyrymy Qostanaı oblysy aýmaǵynan ótedi. Qazir bul ýchaskede jumys aıaqtaldy.

● Qostanaı oblysynda Rýdnyı, Lısakov, Jitiqara jáne Arqalyq – tórt monoqala bar. Rýdnyıdyń damý múmkindigi joǵary, Lısakov pen Jitiqaranyń damýy ortasha, Arqalyqtyń damý áleýeti tómen.

● Shaǵyn nesıelerdi oblysta 303 adam alǵan, onyń ishinde 295 adam aýyldyq jerde turady.

● Jyl basynan beri ortasha aılyq jalaqy 8,3 paıyzǵa ósken, ol 83000 teńgeni quraıdy.

● Oblysta 2005 jyldan beri 5320 oryndyq 15 jańa mektep salyndy. Bıyl memlekettik jalpy bilim beretin mektepterge jóndeý jumystaryn júrgizýge barlyq qarjy kózderinen 4 mıllıard teńge jumsalǵan.

● Sońǵy tórt jylda balabaqshalar men shaǵyn ortalyqtardyń ashylý esebinen 7400-den asa búldirshin mektepke deıingi tárbıege tartylǵan. Oblysta áli 19 000 búldirshin balabaqsha kezegin kútip otyr.

● Sońǵy jyldary oblysta zamanaýı quraldarmen jabdyqtalǵan 6 iri medısınalyq nysan paıdalanýǵa berildi. Oǵan 17,5 mıllıard teńge jumsalǵan.

● 2012-2013 oqý jylynda oblysta 4953 túlek mektep bitirdi. 2013 jyly Ulttyq biryńǵaı testileýden túlekter jınaǵan ortasha ball – 75,44 boldy.

● Oblysta qazir 18 til úıretý ortalyqtary jumys isteıdi. Onda memlekettik tildi oqyp úırenýge 11964 adam tartylǵan, aǵylshyn tilin 593 adam úırenýde.

● Oblysta 120-dan asa múgedek stýdent oqýyna tóleý úshin áleýmettik kómek alady. Osy maqsatqa bıyl 16 mıllıon teńge qarjy jumsaldy.

● 2011-2013 jyldary «Sybaǵa» baǵdarlamasy arqyly oblysta 11572 iri qara maly alynǵan.

● Jyl ishinde oblys óńirinde jasalǵan qylmys sany 12,6 paıyzǵa ósken. Aýyr jáne asa aýyr qylmystardyń 53 paıyzy ashylǵan.

● «Tobyl» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy oblys aýmaǵynda 46 ınvestısııalyq jobany iske asyrýda. Olardyń jalpy quny 300 mıllıard teńgeni quraıdy.

● Oblystaǵy altyn óndiretin úsh kompanııa ústimizdegi jyldyń 10 aıynda «Dore» qorytpasynyń 3,9 tonnasyn óndirgen.

● Oblys aýdandary men qalalarynda 7 myńnan astam saýda jáne 1 myńnan asa qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndary bar.

● Infraqurylymdy jáne kommýnaldyq sharýashylyqty damytý esebinen jumyspen qamtý baǵyty boıynsha 1081 jumys orny qurylǵan. Jumyspen qamtý mekemeleriniń joldamasymen 428 adam jumysqa ornalastyrylǵan.

JASTAR BOLAShAQ IRGESIN О́ZDERI QALAÝY TIIS

Qazir jastarǵa qatysty ózekti máseleler kóp. Bilim alý, tárbıe, mamandyq tańdaý, jumysqa ornalasý, bos ýaqytty maǵynaly ótkizý sekildi tolyp jatqan ózekti máselelerdiń sheshimin tabýyna jastardyń ózderi de atsalysýy tıis. Ol úshin jastar tarapynan bastaý alatyn qyzyqty ister men bastamalardy qoldap otyrý óte mańyzdy. Osy maqsatta oblys ákimi Nuraly Sádýaqasovtyń bastamashyldyǵymen oblysta jastar ortalyǵy ashylǵan bolatyn. Bul ortalyq jumysqa ornalastyrý, shyǵarmashylyq áleýetti damytý, bilim berý qyzmeti, halyqaralyq yntymaqtastyqqa úles qosý istermen shuǵyldanady.

Ortalyq qurylǵaly beri jastar úshin jumysqa ornalastyrý bıýrosy jumys jasaı bastady. Onda kásiporyn, mekeme basshylary men jumys izdeýshilerdiń dıalogy ashyq onlaın bazasy arqyly júzege asady. Ortalyq mektep oqýshylary, kolledjder stýdentteri, balalar úıleriniń tárbıelenýshileri úshin oblystyń kásiporyndary men uıymdarynda kásiptik beıimdeý ekskýrsııalaryn ótkizip turady. Jastar Varvarınsk altyn-mys ken ornyn aralady, «SaryArqaAvtoprom», «AgromashHoldıng» mashına jasaý kásiporyndaryndaǵy traktor qurastyrý jumystaryna qatysty. Qostanaıdaǵy iri aýyl sharýashylyǵy ónimderin uqsatý kásipornynyń biri Qostanaı un kombınatynda bolyp, ozyq tehnologııalyq dıirmen jumysymen, joǵary sapaly un, makaron ónimderimen tanysýǵa múmkindik aldy. Munyń ózi jas býynǵa mamandyq týraly kóptegen túsinik bereri sózsiz.

Jastar bastamalary ortalyǵynyń pedagogıkalyq jasaǵy Áýlıekól aýdanyndaǵy «Dostyq» lagerinde «Zajgı leto» atty jazǵy aýysymdy uıymdastyrdy. Jetim, ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar úshin lagerde shyǵarmashylyq desanty ótkizildi.  

Qostanaı oblysy respýblıka boıynsha birinshi bolyp Jastar kúnin keńinen merekeledi. Oǵan arnalǵan qyzyqty sharalar Jastar bas­tamalary ortalyǵynyń uıymdastyrýymen ótkizilip keledi. Bıylǵy jyly ol erekshe nysanda uıymdastyryldy. Jastar jelek jolynda sporttyq jarystar ótse, oblys ortalyǵynda dástúrli emes jastar mádenıetiniń shyǵarmashylyq festıvalin – hıp-hop batl, breık-dansty, taǵy basqalaryn tamashalady. Jastar qalashyǵy quryldy, onda hend-meıd shyǵarmashylyǵymen aınalysatyndar men fotograftar saıysyna qatysýshylar da, ony qyzyqtaýshylar da kóp boldy. Ashyq aspan astynda jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalardy úılestirý basqarmasy jármeńke uıymdastyrdy.

Munyń barlyǵy da eń bastysy jastardyń, stýdentterdiń belsendiligin arttyrady. Jastar úshin selqostyq – eń jaman ádet. Belsendilik bar jerde jastardyń bolashaqqa degen senimi de kúshti bolady.

Tımýr ShО́KENOV,

Jastar bastamalary

ortalyǵynyń dırektory.

MAILY DAQYLDYŃ KELEShEGI ZOR

Men sonaý 90-jyldardyń aıaǵynan bas­tap, dıqanshylyqpen aınalysyp kelemin. Bizdiń «Qarjaý» sharýa qojalyǵy sońǵy jyldarǵa deıin tek bıdaı egýmen aınalysyp keldi. Osydan úsh jyl buryn Elbasy Nursultan Nazarbaev egin sharýashylyǵyn ártaraptandyrý jóninde aıtty. О́zimniń negizgi mamandyǵym eko­nomıst bolǵandyqtan Nursultan Ábish­ulynyń bul tapsyrmasynyń óte ózekti ekenine basymdy ıgen edim. Naryq suranymyn ylǵı tamyrshydaı tap basyp otyrǵanda ǵana kásipkerdiń eńbegi janaryna kózim jetip keledi.

Men 2011 jylǵy kóktemgi dala ju­mystarynda sharýashylyq qoja­lyǵyna tıesili 7,5 myń gektar jerdiń shetinen shamalap, kúnbaǵys, zyǵyr sekildi maıly daqyldar ektim. «Qazagrofınans» aksıonerlik qoǵamyna maıly daqyldardy ósirý, óńdeý úshin tehnıka men qural-jab­­dyqtar alýǵa ózimniń jobamdy usy­­nyp, nesıe qarjy aldym. Maıly daqyl­­dar ósirýge jeriniń qunary jaqsy Fedo­rov aýdanynyń Kopychenka aýylynan maı syǵatyn zaýyt saldym. Oǵan osy saladaǵy nemis jabdyǵyn alyp, ornattym. Qazir nemis tehnologııasy boıyn­sha quramynda barlyq dárýmenderi, adam aǵzasyna qajetti Omega-3, Omega-6 qyshqyldary, tabıǵı dámi saqtalǵan «Lav­ra» maıyn óndiremiz. О́tken jyly 2 myń gektarǵa kúnbaǵys, zyǵyr ekken edik, bıyl ony 3 myń gektarǵa jetkizdik. Maı zaýytynda jylyna 3900 tonna maı shyǵa­­ra­tyn múmkindik bar. Biz eki jylǵa jýyq ýa­qytta osy qýattylyqtyń jarty­syn ıgerdik.

Jyl ótken saıyn ónimniń básekege qabiletti bolý qajettigi bilinip otyr. Ony ózimiz de sezinemiz. О́ıtkeni, ishki naryqta ósimdik maıynyń básekesi qatty bolyp tur. Azyq-túliktiń bul túri oblysqa Reseıden de kóp keledi. Biz ónimniń sapasyna asa mán berip otyrmyz. Salqyn kúıinde syǵylǵan kúnbaǵys maıynyń búkil dárýmenderi ózinde qalady. Qazir osyny túsingen tutynýshy ózgelerden sál qymbattaý baǵasyna qaramaı bizdiń sehta óndirilgen «Lavra» maıyn alyp jatady. «Qarjaý» sharýa qojalyǵynyń maı zaýyty shyǵarǵan ónimdi Astana, Qaraǵandy, Kókshetaý qalalaryna, kórshi Reseıdiń irgeles Chelıabi qalasyna artamyz. Tipti alystaǵy Aýǵanstan, Tájikstan da «Lav­ra» maıynyń dámin tatty.

Maı syǵý sehynda búginde jyl boıy on eki adam úzilissiz jumys isteıdi. Aýyl adamdaryna jumys berý de kózdegen maq­sattyń biri edi. Oǵan da kóńil toq.

Muhamedjan AKÝLOV,

«Qarjaý» sharýa

qojalyǵynyń jetekshisi.

Fedorov aýdany,

Kopychenka aýyly.

О́NDIRIS SIPATYN О́ZGERTKEN SALA

Qostanaı óńirinde óner­ká­siptik ónim óndirýmen 600-ge jýyq kásiporyn aınalysady. Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestigi elimizdegi ǵana emes, odan syrt jerlerdegi eń iri ken oryndarynyń biri. Oblystyń ekonomıkalyq-áleýmettik damýyna onyń yqpalynyń zor ekeni de ras. Sońǵy jyldary óńirde ta­by­sy da, dańqy da munan kem soq­paıtyn óndiristiń túri paıda boldy. Bul elimiz Táýelsizdiginiń tike­leı jemisi dep bilsek artyq emes. О́ıtkeni, syrtqy ekonomıkalyq baılanystyń damýy, elimizdegi ınvestısııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamalardyń óris alýy Qostanaıda mashına jasaý isiniń bastalýyna múmkindik berdi.

Osydan 20 jyl buryn Qos­tanaı oblysy Qazaqstandaǵy mashına jasaý ortalyqtarynyń birine aınalady degenge kim sener edi? Ol kópshilik úshin ertegideı qııal bolyp kórinetin. Al qazir qostanaılyq mashına jasaýshylar qurastyrǵan kombaındar men traktorlarǵa, taǵy basqa da aýyl sharýashylyǵyna qajetti ozyq úlgidegi tehnıkalarǵa eli­miz dıqandary tarapynan sura­nys kóp. Bıylǵy jyldyń on aıynyń ózinde mashına jasaý kásiporyndary 351 mıllıard teń­geniń ónimin óndirdi. Qazaqstan Respýblıkasynda Údemeli ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq da­mý­dyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy bas­taý alǵan 2010 jylmen salys­tyr­ǵanda, bul salanyń óndiris kólemi 2,3 esege ósti.

Oblysta mashına jasaý sala­synyń «AgromashHoldıng» ak­sıonerlik qoǵamy, «Sary­arqaAvtoProm», «Agrotehmash», «Dormash», «Don Mar», «Bola­shak A» jaýapkershiligi shek­teý­li seriktestikteri sekildi iri kásiporyndary bar. Osy kásip­oryndardyń basym kópshiligi aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn qurastyrady. Al 2010 jyldan bastap «AgromashHoldıng» aksıonerlik qoǵamy óndiristik alańdarynda ońtústikkoreıalyq Ssang Yong avtomobılderiniń qurastyrylýy bastalǵan edi. Onyń búginge deıin Ssang Yong Kyron, Ssang Yong Actyon, SsangYong Rexton, Ssang Yong Actyon Sport, Ssang New Actyon sııaqty modelderi, sondaı-aq premıým klasty jeńil avtomobıl – SsangYong Chairman shy­ǵaryldy. Úsh jyldan beri kásip­oryn osy modelderdegi 3400 Ssang Yong jeńil júrdek mashı­nasyn sapqa qoıdy, bul 2012 jylmen salystyrǵanda 90 paıyz­ǵa kóp.

2012 jyldan bastap «Agro­mash­Holdıng» ýkraınalyq áriptes­terimen birlesip, Chance avto­mo­bılin qurastyrýda. Joba tolyq qýatynda jumys istegende jylyna osy kóliktiń 25 myń danasyn tutynýshyǵa usynatyn bolady. Ústimizdegi jyldyń on aıynda «AgromashHoldıng» kásip­ornynyń óndiris alańynda 4354 Ssang Yong, Chance jáne Peugeot avtomobılderi qurastyryldy.

Sonymen qatar, kásiporynnyń óndiris alańynda 2012 jyldan bastap, «SaryArqaAvtoprom» seriktestigimen birlesip, ÝAZ jáne IVECO markaly avtomobılderi qurastyrylyp jatyr. Osy kezge deıin jolaýshylar jáne júk mashınalarynyń 671 danasy daıyn boldy. Jaqynda «Allurgroup» kompanııasynyń quramyna kire­tin «SaryArqaAvtoprom» zaýy­ty IVECO-682 aýyr júk mashı­nasynyń qurastyrý jelisiniń tu­saýkeserin jasady. Osy salta­nat­ty sharaǵa qatysqan Indýs­trııa jáne jańa tehnologııa mı­nıstriniń birinshi orynbasary Albert Raý men IVECO kompanııasy operasııalyq dırektory Franko Fýzınıanı jańa júk mashınasynyń lentasyn qıǵan bolatyn. Albert Raý «Buryn «Jıgýlı» minetin edik. Mine, endi júrdek mashınanyń túr-túri ózimizde qurastyrylyp jatyr. Dúnıejúzine belgili modeli «IVECO-682» aýyr júk mashınasyn qurastyrý jelisiniń ashylǵan kúni biz úshin tarıhı kún bolady áli!» degen edi. 20 tonnany bir-aq artatyn ózi júrdek, ózi myqty, ishi qolaıly mashına bizdiń alysqa júk tasýshylar tarapynan úlken suranysqa ıe bolary sózsiz.

«SaryarqaAvtoProm» ká­siporny qolǵa alǵan «Qostanaı qalasynda shanaqtardyń boıaýy men pisirýin qosa otyryp, NOMAD modeldi Ssang Yong avtomobılderin CKD ádisimen qurastyrý» dep atalatyn jobanyń quny 14,859 mıllıard teńge turady. Bul joba sheńberinde alǵashqy qazaqstandyq mashına shyǵady, ony ózimizdiń naryqta basqa alys jáne jaqyn shetelderge usyný da josparda bar. Bul alǵashqy qurastyrylǵan otandyq avtomobıl Qazaqstan úshin biregeı joba, ol shanaqtardyń usaq túıindi qurastyrýyn, boıaýy men pisirýin qamtıdy. Sondaı-aq, Toyota Fortuner markaly avto­mo­bılderdi qurastyrý da 2014 jyly kóktemde bastalady. Osy joba tolyq qýatyna engende Qos­ta­naıdan jylyna 3000 Toyota Fortuner tutynýshylarǵa jol tartatyn bolady.

Indýstrııalandyrý kartasy baǵdarlamasy boıynsha mashına jasaý salasynda 29,8 mıllıard teńgeniń 8 jobasy júzege asyrylyp jatyr. Sonyń ishinde qu­ny 28,7 mıllıard teńge bola­tyn 6 joba tolyq qýattylyq deń­geıine jetýge jaqyn. Barlyq 8 joba boıynsha 1250 qostanaılyq jumys ornyn mashına jasaý salasynan tabady.

Mine, Qostanaı óńiriniń ón­di­ristik sıpatyn mashına jasaý isi osylaı ózgertti.

Meıram SО́KITBAEV,

oblystyq kásipkerlik jáne ónerkásip

basqar­ma­synyń basshysy.

ShARÝAǴA ARNALǴAN «SYBAǴA»

Aýylda turǵan soń mal ustamaı bolmaıdy. Quryq ustaǵan atalarymyzdyń qazanynan maıy, bosaǵasynan berekesi ketpegen. Men buryn aýyl turǵyndaryna arnalǵan 400 myń teńge shaǵyn nesıeden alyp júrdim. Onyń kómegi tımeı qalmady, biraq kólemi tym az boldy, sondyqtan aınalymǵa kele bermeıdi. «Sybaǵa» baǵdarlamasy aýylda turyp, mal sharýashylyǵymen aınalysamyn degenderge jaqsy kómek. Men «Sybaǵany» eki jyldyń ishinde úsh ret bólip aldym. Oǵan bankke qoıatyn kepilimizdiń bolmaýy sebep boldy. Balalardyń, týǵan-týystyń qaladaǵy úılerin qoıyp, 11 mıllıon 800 myń teńge qarjy aldyq. Jeti jyldyń ishinde aman-esen malymyzdy kóbeıtip alsaq, nesıeni tólep shyǵamyz degen úmitimiz bar.

«Sybaǵa» boıynsha bizge birinshi ret 2012 jyldyń maýsym aıynda 6 mıllıon 300 myń teńge berildi. Oǵan 30 iri qara jáne 2 asyl tuqymdy buqa satyp aldyq. Sol jyldyń jeltoqsan aıynda qolymyzǵa taǵy da 2 mıllıon 440 myń teńge, úshinshi ret bıyl sáýir aıynda 3 mıllıon teńge tıdi. Olardyń barlyǵyna da sıyr men taǵy bir asyl tuqymdy buqa satyp aldyq. Qazir barlyǵy 74 sıyr, 3 buqamen qysqa tústik.

Buryn «Sulýkól asyl tuqymdy qoı zaýyty» sharýashylyǵy elimizge tegis belgili bolǵan edi. Jaıylymy jaqsy. Aýyldyń aınalasynda egin joq. Biz turǵan Fedoseev aýyly osy sharýashylyqtyń bólimshesi sanalatyn. Aýyldyń aınalasynda qazir de eshqandaı egin egilmeıdi, malǵa jaıylym mol. Jemshópti bıyl jetkilikti daıyndap aldyq. Sharýa qojalyǵynda qazir bir malshyǵa, bir kúzetshige, bir mehanızatorǵa jumys usyndyq. Eptep tehnıkany da jınap jatyrmyz, onsyz jumys júrmeıdi. «Sybaǵany» alǵannan keıin bir jylda onyń ústemesin tóleı bastaý kerek. Bizdiń sharýashylyq ony da tólep qoıdy, jaqynda komıssııa kelip, maldy, qorany, sanıtarlyq tazalyqty, jemshóptiń sapasyn, barlyǵyn tekserip ketti. Mal qoranyń bireýin ótken jyly, ekinshisin bıyl salyp aldyq. Qys aılarynda jyly qorada turǵan mal kóktemge kúıli shyǵady.

Biz nesıeniń aqshasyna maldy alys­tan tasymaı, aýyldaǵy jekelerdiń qolyndaǵy sıyrlardan tańdadyq. Al buqany Áýlıekól asyl tuqymyn ustap otyrǵan aýyldaǵy bir sharýashylyqtan satyp aldyq. Sıyrlar da, buqalar da jergilikti mal bolǵandyqtan, olardy tutyný, baǵý, kóbeıtý syry bizge de málim. «Sybaǵa» – sharýashylyqty damytýǵa qolaıly baǵdarlama. Osy baǵdarlama boıynsha memlekettiń sýbsıdııasyn da alyp otyrmyz. Bul da sharýanyń eńbegin baǵalaý, oǵan úlken kómek dep bilemin. О́tken jyly 33 buzaý aldyq, árıne, birinshi jyl bolǵan soń shamalap qıyndyqtar boldy. Sıyrlarymyzdyń úsheýi aq buzaý týdy, bul áýlıekól asyl tuqymyn alyp úlgerdik degen sóz. Keler kóktemde sıyrlar taǵy buzaýlaıdy, mal sany kóbeıe, sonymen qatar, asyldana túsedi. Eger «Sybaǵa» bolmaǵanda men eshqashan malymdy bulaı kóbeıte almas edim. О́ıtkeni, aýyldaǵy adamda mol qarjy qaıdan bolsyn. Osy baǵdarlamany maǵan arnalǵan sybaǵadaı kóremin. Munyń taǵy bir jaqsysy, sýbsıdııa alý úshin maldy ylǵı teksertip, kútimine jete mán beresiń. Meniń qoramdaǵy tuqymy azǵan sıyrlar aldaǵy jeti jylda etti tóńkeretin áýlıekól tuqymy bolyp irikteledi, sharýamyz aıaǵynan turady.

Sárýarbek ShOLANOV,

"Sholanov" sharýa

qojalyǵynyń jetekshisi.

Áýlıekól aýdany,

Fedoseev aýyly.

________________________

Aıqarma bettiń materıaldaryn daıyndaǵan «Egemen Qazaqstannyń»

Qostanaı oblysyndaǵy menshikti tilshisi Názıra JÁRIMBETOVA.