Aýyldyń muńy – maldyń órisi (Prezıdenttiń bos jatqan jaıylymdyq jerlerdi qaıtarý jónindegi tapsyrmasy asa ózekti)

Qazaqtyń keń-baıtaq dalasynda mal jaıatyn jer joq degenge senesiz be? Álbette, bul sózge eshkim ılana qoımas. Biraq shynaıy jaǵdaı siz ben biz oılaǵannan múldem basqasha. Qazaq­standa jaıylymdyq jer jetispeıdi jáne bul búginde memlekettiń eń ózekti máselesine aınalyp otyr.

«Bul jerler, eń aldymen aýyl tur­ǵyndaryna qoljetimdi bolýy kerek. Jergilikti ákimdikter jumysty durys uıymdastyrmaı otyr. Sonyń saldarynan aýyl turǵyndary mal jaıatyn jaıylym tappaı qınalýda. Ásirese Almaty, Túrkistan oblystarynan aryz-shaǵymdar kóp túsýde. Jaıylymdardyń 99 paıyzy sharýa qojalyqtarynyń ıeliginde. Alaıda onyń 36 paıyzynda ǵana mal jaıylady. Qalǵan 46 mln gektar jaıylymdyq jer bos jatyr», degen Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke Bas prokýratýramen birlesip, osy jyldyń sońyna deıin ıgerilmeı jatqan jaıylymdardy qaıtaryp alýdy tapsyrdy.

Jaıylym jaıyn el gazeti «Egemen Qazaqstan» da jıi jazyp, únemi nazarda ustap keledi. Máselen, 2020 jyly jaıylym máselesine qatysty birneshe saraptamalyq maqala jarııalandy. Basylymnyń 18 qyrkúıektegi sanynda Jambyl oblysyndaǵy jaǵdaı maqalaǵa arqaý bolsa («Jaıylymdyq jerge zárý», avtory – Hamıt Esaman), 27 mamyrdaǵy nómirde Aqmola obly­syndaǵy ahýal keńinen qamtyldy («Jer kóp, jaıylym joq», avtory – Baıqal Baıádil). Túrkistan oblysyndaǵy túıitkildi másele de nazardan tys qalǵan joq («Jer óspeıdi...», 17 shilde, avtory – Ǵalymjan Elshibaı). Bas basylym jaıylymǵa qatysty máseleni aldaǵy ýaqytta da qaýzaı bermek.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Jer resýrstaryn basqarý komıteti jerdi paıdalanýdy monıtorıngileý basqarmasynyń basshysy Aıdos Abdrah­manovtyń aıtýynsha, Qazaqstanda aınalymdaǵy sharýa qojalyqtary men aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdiń kólemi 75,6 mln gektarǵa teń. Eldi mekenderge tıesili jerlerdiń kólemi – 20,8 mln gektar. Sondaı-aq jer qorynda 71,9 mln gektar aýmaq bar.

– Kólemi jaǵynan eń úlken jaıy­lymdyq jerler Aqtóbe, Qaraǵandy jáne Almaty oblystaryna tıesili. Dál qazirgi ýaqytta Qazaqstandaǵy jaıylymdyq jerlerdiń 29 mln gektary nemese jalpy jaıylymnyń 38 paıyzy paıdalanylyp otyr. Jaıylym máselesi shynynda daAlmaty jáne Túrkistan oblystarynda ótkir tur, – dedi Aıdos Abdrahmanov.

Belgili bolǵandaı, jaıylymnyń kóp bóligi sharýa qojalyqtaryna tıesili. Bul rette berilgen jer eki jyl kóleminde ıgerilmese, sot sheshimimen memleketke qaıtarylatynyn atap ótken jón. Byl­tyr dál osyndaı 2,6 mln gektar jer memleket menshigine ótti. Kórsetkish 2019 jylmen salystyrǵanda áldeqaıda joǵary. 2019 jyly 1,1 mln gektar jer qaıtarylyp alynǵan bolatyn.

«Shopan Ata» Qazaqstan qoı ósirý­shiler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Almasbek Sadyrbaevtyń aıtýynsha, aýylda mal ustaıtyn aǵaıynnyń bas aýrýyna aınalǵan eki másele bar. Biri – aýyl sharýashylyǵy salasyn nesıe­lendirý, ekinshisi – jaıylym «jyry».

– Nesıege mal alaıyn deseń, jer joq, al jer alaıyn deseń, mal joq. Iаǵnı, mal basyn kóbeıtý úshin nesıe alaıyn dep tıisti mekemege júginseńiz, «jeriń bar ma?» dep suraıdy. Al ákimdikke jer surap barsań, «malyń bar ma?» dep betińe qaraıdy. Paradoks! – deıdi Almasbek Sadyrbaev.

Onyń pikirinshe, eldegi jaıylym máselesin sheshetin bir ǵana jol bar. Ol – salany sıfrlandyrý.

– Prezıdenttiń jyl sońyna deıin ıgerilmeı jatqan jerlerdi qaıtaryp alý týraly bastamasyn tolyq qoldaımyz jáne sarapshy retinde óz tarapymyzdan barynsha kómektesýge ázirmiz. Máseleni retteý úshin jer úlestirý qyzmetin ákimderdiń quzyretinen alý kerek. Ákimniń sharýasy onsyz da shash-etekten. Bul bir. Ekinshiden, jer berýdi tolyqtaı avtomattandyrý, ıaǵnı sıfrlandyrý qajet. Aǵa býyn ókilderi jaqsy biledi, buryn BTI degen bolatyn – tehnıkalyq túgendeý bıýrosy. Adamdardyń bári osy bıýroǵa kiriptar edi ǵoı. Keıin bul qyzmetti adamdar Halyqqa qyzmet kórsetý oralyqtarynda «bir tereze» qaǵıdaty arqyly ala bas­tady. Sóıtip, tehnıkalyq túgendeý bıýrosy kelmeske ketti. Keıingi býyn onyń ne ekenin de bilmeıdi. Sol sekildi jer úlestirý kezinde de ákimdiktiń tabaldyryǵyn tozdyrǵandy toqtatý kerek, – dedi «Shopan Ata» Qazaqstan qoı ósirýshiler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy.

Almasbek Sadyrbaevtyń aıtýynsha, memleket bul baǵyttaǵy alǵashqy qadamdy áldeqashan jasap ta qoıǵan. Endi tek kelesi qadamǵa ótý ǵana qalyp otyr. 

– Memlekettik jer kadastrynyń avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesi (aisgzk.kz) degen bar. Qazaqstandaǵy jerge qatysty derekterdiń bári atalǵan aqparattyq júıede tur. Saıt arqyly alaqandaı ǵana aýyldyń irgesindegi qandaı aýmaqtyń bos ıa bos emes ekenin, onyń kimge tıesili ekenin bilýge bolady. Platformaǵa kirip qarar bolsańyz, kez kelgen aýyldyń aýmaǵynan bos jer ta­ýyp ala alasyz. Mine, jurttyń ıeligindegi jerlerge jarmaspaı-aq, bos jatqan sol ýchaskelerdiń ózin sharýalarǵa úlestirip berse kóp kómek. Qysqasy, memleket salany sıfrlandyrýdy áldeqashan bastady. Daıyn platforma tur. Ol ár apta saıyn jańartylyp otyrady. Endigi mindet – sonyń negizinde jer berýdi tolyqtaı avtomattandyrý. Baǵdat Mýsın basqaryp otyrǵan Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi bul jobany eki-úsh aıdyń kóleminde-aq dittegen jerine jetkizip bererine senimdimin. Prosess tolyq sıfrlandyrylǵanda, saladaǵy sybaılas jemqorlyq ta joıylady, – dedi qaýymdastyq tóraǵasy.

Sarapshynyń pikirinshe, ıgerilmeı jatqan aýmaqty keri qaıtaryp alýda kosmomonıtorıngtiń múmkindigin tıimdi paıdalaný qajet. Onda da aty men zaty beımálim jekemenshik kásiporyndarǵa emes, «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» ulttyq kompanııasy sekildi iri uıymdarǵa basymdyq berý kerek.

Bul jerde ákimderge qatysty myna bir dúnıeni aıtpaı ketpeske taǵy bolmaıdy. Jerdiń kóp bóligin ıemdengen, biraq ony ýaqtyly ıgermeı otyrǵan iri sharýa qojalyqtarynan jerdi qaıta­ryp alý ákimderge úlken qıyndyq týdy­rady. О́ıtkeni, ákimderdiń ózi qojalyq basshylaryna kiriptar. Eldi meken­degi irili-usaqty jumystardyń bári sharýa qojalyqtarynyń tikeleı qoldaýy­men júzege asyrylatynyn eskersek, ákim­derdiń óz qolyn ózi kespesi taǵy anyq.

Qalaı desek te, jaıylym «jyry» jaı taptyrar emes. Oǵan Prezıdenttiń de mańyz berip otyrǵany sondyqtan. О́ıtkeni, aýyl sharýashylyǵyn damy­tý­dyń birden-bir joly – jaıylymdy ıgerý. О́z kezeginde bul et óniminiń artýyna septigin tıgizedi. Belgili professor Aıbyn Tórehanovtyń jazýynsha, etti baǵyttaǵy iri qarasymen áıgili Kanadada et óniminiń basym bóligin jaıy­lymda semirgen mal eti quraıdy eken. Árıne olardyń mal tuqymy men jaıylymy basqa. Degenmen, osy tájirıbeni de eskergenimiz jón bolar.