Halyqaralyq basylymdar Gonkongtiń azattyǵy úshin kúresip júrgen belsendilerdiń AQSh-tan pana surap kelgenin habarlady. Belsendiler qarjy habynan muhıt asyp kelip, azattyq úshin kúresti jalǵastyratynyn aıtty. Amerıkalyq «Gonkong Demokratııalyq Keńesi» tobyn AQSh-taǵy jas belsendiler qarsy alyp, olarǵa qoldaý kórsetken.
«Osyndaǵy 30 jasqa tolmaǵan jas belsendiler ótken jylǵy shildede Gonkong demokratııasy úshin kúres mıtıngine qatysyp, quqyq qorǵaý organdarynyń qýdalaýyna ushyrady», dedi Gonkong Demokratııalyq keńesin qurýshy Samýel Chý. Onyń aıtýynsha, belsendiler AQSh-qa qonys aýdaryp, osy jaqta azattyq úshin kúresin jalǵastyratynyna qýanyshty. «AQSh bizdi panasyna alyp, jańa ómir bastaýǵa kómektesedi dep senemiz», dedi belsendi.
Iá, eldegi tolqýlardy álemdegi ahýal da toqtata almady. Koronavırýs pandemııasy órship turǵan kezde, ıaǵnı byltyr sáýir-mamyr aılarynda da aksııalar jalǵasyp jatty. 2021 jyldyń alǵashqy aıynda da birneshe narazylyq aksııasy ótkizilip, ondaǵan belsendi tutqynǵa alyndy. Olarǵa saıası oppozısııa degen aıyp taǵylyp, is quzyrly organdardyń qaraýyna alyndy. Búginde 50-ge jýyq belsendi álemniń túrli elderin panalaýda. Oppozısııanyń júzdegen ókili kórshiles Taıvan memleketinde júr.
О́tken aptada Gonkongtegi iri aýdandardyń biri karantınge jabylǵan. Jergilikti bılik 150-den astam úıde turatyn birneshe myń adamnyń syrtqa shyǵýyna tyıym salyp, 48 saǵat boıy ondaǵy jurtshylyqqa test jasalatynyn habarlady. Tártiptiń buzylmaýyn qadaǵalaýǵa quqyq qorǵaý organdarynyń 1,7 myń qyzmetkeri jumyldy. Belsendiler bul shekteýdiń medısınalyq emes, saıası negizde qabyldanǵanyn aıtyp jatty.
Sońǵy derek boıynsha, ákimshilik aımaqty 10 222 adam vırýs juqtyrǵan. Sońǵy táýlikte 64 naýqas tirkelipti. Al vırýstan qaıtys bolǵandar sany 173-ke jetip otyr. Negizinen, bul 7,4 mln-ǵa jýyq halqy bar aımaq úshin tym kóp emes. Keıbir sarapshylar tolqýlar basylmasa jaǵdaı órshı túsýi múmkin degen boljam jasaýda.
Máseleniń bári 2019 jyly Gonkong úkimeti aıyptalǵandardy ekstradısııalaý týraly zań jobasyn qolǵa alǵanda bastalǵan-dy. Naqtylaı aıtqanda, mıllıondaǵan turǵyn isti bolǵan gonkongtyqtardyń taǵdyryn Qytaıǵa táýeldi etýge qarsy bolyp, naýryz aıynda alǵashqy aksııany ótkizdi. Sol jyly jazda qalada kólik qozǵalysy tejelip, birqatar óndiris toqtap qaldy.
Negizgi sebep ol emes, álbette. HIH ǵasyrdyń ortasyna deıin Ulybrıtanııa kolonııasynda bolyp, keıin Koroldikke jalǵa berilgen aımaq 1997 jyly Qytaı Halyq Respýblıkasynyń quramyna qaıtarylǵan. Arnaıy ákimshilik aýdan dep belgilengen qala áli de Qytaıdyń avtonomııasy sanalady.
Qytaı reformatory Den Sıaopınniń «Bir el, eki júıe» degen ıdeıasy, azamattardyń oıynsha, ákimshilik aımaqqa esh paıda bermeıdi. Jalpy, Qytaı-Brıtan deklarasııasy men Gonkongtiń negizgi zańyna sáıkes, eldiń ishki zańy men qarjy júıesi óz ishki máselesi bolǵanymen, syrtqy saıasaty men qorǵanysy – Qytaıdyń quzyrynda. Bylaı qarasańyz, tıimdi júıe. Onymen qosa, atalǵan aýmaqqa óz kapıtaly, ekonomıka men saıası júıesin qalyptastyrýǵa úlken múmkindik. Degenmen halyq is júzinde basqa kartına qalyptasqanyn aıtyp, narazylyq tanytýda.
Gonkong turǵyndary Qytaı bıligi oraıy kelse óz saıasatyn júrgizip, ústemdigin kórsetýden tartynbaıdy dep aıyptaıdy. Qytaı áýelden qalyptasqan kapıtalıstik júıege ózgeris engizbeý jónindegi ýádesinde turmaı, mektepterde patrıottyq tárbıe pánin engizip, zań júıesine ózgeris jasaýda. Oǵan qosa 2014 jyly ótken saılaýǵa da aralasty. Turǵyndar osy kezde de boı kóterip, 79 kúnge sozylǵan «qolshatyr revolıýsııasyn» ótkizdi. Endi olar Gonkongti Qytaıdyń adamy basqarady degen pikirde.
Belsendiler elde Qytaı ekspansııasy júrip jatqanyn birneshe faktormen dáleldep baǵýda. Eń aldymen aımaqta memlekettik til dep sanalatyn aǵylshyn tilin qytaı tili yǵystyryp keledi eken. Halyqtyń sóz bostandyǵy men qoǵamdaǵy demokratııaǵa da qol suǵý baıqalady deıdi belsendiler.
Álem jurtshylyǵynyń nazaryna ilingen qozǵalysqa pandemııa da tosqaýyl bolmaıtynyn túsingen halyqaralyq uıymdar alańdaýshylyq tanyta bastady. Jaqyn kúnderi bul máselege Eýropa parlamenti aralasyp, Gonkong azattyǵy úshin kúresip júrgen oppozısııa ókilderi Djoshýa Vong, Ivan Lam, Agnes Choýlardy tutqynnan bosatý haqynda suraý jiberdi. Oǵan qosa parlament Eýropa elderine Qytaı men Gonkongtegi jeke tulǵalarǵa qatysty sanksııa máselesin qaraýdy usyndy. Eýropa odaǵynyń adam quqyqtaryna qatysty Jahandyq sanksııa rejiminiń sheńberinde Gonkong kóshbasshysy Kerrı Lamǵa qatysty shara qoldaný máselesi de talqylandy.
Memlekettegi ózgeristerge kelisim bersek, tolyǵymen Qytaı ıeligine aınalamyz dep qaýiptenetin belsendilerdiń ázirge alǵan betinen qaıtatyn túri joq. Olardyń bir bóligi jat eldi panalap júrip te óz is-qımyldaryn jalǵastyra bermek. Osymen úshinshi jylǵa sozylǵan Gonkongtegi tolqýlardyń sońy nege ákelip soǵatyny ázirge belgisiz.
